Том 17 № 1 (2022)

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

Աստուրեան Հ. (1912), Քաղաքական վերաբերութիւններ ընդմէջ Հայաստանի եւ Հռովմայ 190 էն ն. Ք. մինչեւ 428 յ. Ք., Վենետիկ, հրատ. Ս. Ղազար, 391 էջ:

Արմեն Հ. (1967), Արշակունիք և լուսավորչյաններ, «Պատմաբանասիրական հանդես», N 1, 54-64 էջ:

Գարագաշեան Ա. (1895), Քննական պատմութիւն հայոց, ըստ նորագոյն պատմական, լեզուաբանական եւ բանասիրական տեղեկութեանց, մասն Գ, Թիֆլիս, հրատ. Մ. Դ. Ռօտինեանցի, 381 էջ:

Լեո (1966), Երկերի ժողովածու, հ. Ա, Ե., հրատ. «Հայաստան», 567 էջ:

Կանոնագիրք հայոց (1964), հ. Ա, աշխատասիրությամբ Վ. Հակոբյանի, Ե., հրատ. ՀՍՍՌ ԳԱ, 740 էջ:

Հայոց պատմություն (2018), ԳԱԱ, հ. Բ, Միջին դարեր (IV դ.-XVII դ. առաջին կես), գք. Ա (IV դ. սկիզբ - IX դ. կես), Ե., հրատ. «Զանգակ-97», 704 էջ:

Հարությունյան Հ. (1945), Հայաստանը Արշակունիների ժամանակ (1-429 թթ.), Ե., հրատ. Մանկավարժական ինստիտուտի, 155 էջ:

Մանանդյան Հ. (1934), Ֆեոդալիզմը հին Հայաստանում (Արշակունիների ու մարզպանության շրջան), Ե., հրատ. Մելքոնյան ֆոնդի, 337 էջ:

Մանանդյան Հ. (1978), Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ․ Բ, մաս Ա, Ե., ՀՍԱՀ ԳԱ հրատ., 646 էջ:

Մովսես Խորենացի (1981), Պատմութիւն հայոց, բնագիրը և ներածութիւնը Մ. Աբեղեանի և Ս. Յարութիւնեանի, Ե., «Երևանի համալս.», 588 էջ:

Մովսիսեան Յ. (1884), Հայաստանեայցս առաքելական Ս. Եկեղեցւոյ պատմութիւն, Վաղարշապատ, հրատ. Սրբոյ կաթողիկէ Էջմիածնի, 381 էջ:

Մուրատեան Ե. (1900), Քննական պատմութիւն Արշակ Երկրորդի եւ անոր Պապ որդւոյն, Աղեքսանդրիա, հրատ. «Արաքս», 198 էջ:

Պալասանեան Ս. (1902), Պատմութիւն հայոց, սկզբից մինչեւ մեր օրերը, Թիֆլիս, հրատ. Տ. Մ. Ռօտինեանցի, 571 էջ:

Պետրոսյան Ե. (1995), Հայ եկեղեցու պատմություն, մասն Ա (սկզբից մինչև 1441 թ.), Էջմիածին, հրատ. Մայր աթոռ Ս. Էջմիածին, 188 էջ:

Փավստոս Բուզանդ (1987), Պատմութիւն հայոց, բնագիրը Ք. Պատկանեանի, Ե., «Երևանի համալս.», 456 էջ:

Օրմանեան Մ․ (1909), Տրդատէ Արտաշէս ժամանակագրական դիտողութիւններ, «Հանդես ամսօրեայ», թիւ 8, օգոստոս, 241-246 էջ:

Аммиан Марцеллин (2005), Римская История, перевод с латинского Ю. Кулаковского и А. Сонни, Москва, Издательство «АСТ», 631 с.

Markwart J. (1930), Südarmenien und die Tigrisquellen nach griechischen und arabischen Geographen, Studien zur armenischen Geschichte, IV, Wien, ''Mechitharisten-Buchdruckerei'', 125-628 s.

Markwart J. (1932), Die Entstehung der armenischen Bistümer: kritische Untersuchung der armenischen Überlieferung, Orientalia Christiana, Vol. XXVII, Septembri, Num. 80, Roma, 137-236 s.

REFERENCES

Asdurjean H. (1912), K‘aghak‘agan vjerajerut‘iwnnjer ěntmēj Hayasdani yw Hrovmay 190 ēn n. K‘. minch‘yw 428 y. K‘., Vjenjedig, hrad. S. Ghazar, 391 ēj:

Armjen H. (1967), Arshakunik‘ ew lusavorch‘yannjer, «Patmabanasirakan handjes», N 1, 54-64 ēj:

Karakashjean A. (1895), K‘nnagan badmut‘iwn hayots‘, ěsd norakoyn badmagan, ljezuapanagan yw panasiragan djeghjegut‘jeants‘, masn G, T‘i flis, hrad. M. T. Rōdinjeants‘i, 381 ēj:

Ljeo (1966), JErkjeri zh’oghovatsu, h. A, JE., hrat. «Hayastan», 567 ēj:

Kanonagirk‘ hayots‘ (1964), h. A, ashkhatasirut‘yamp V. Hakobyani, JE., hrat. HSSR GA, 740 ēj:

Hayots‘ patmut‘yun (2018), GAA, h. B, Mijin darjer (IV d.-XVII d. arajin kjes), gk‘. A (IV d. skizb - IX d. kjes), JE., hrat. «Zangak-97», 704 ēj:

Harut‘yunyan H. (1945), Hayastaně Arshakuninjeri zh’amanak (1-429 t‘t‘.), JE., hrat. Mankavarzh’akan instituti, 155 ēj:

Manandyan H. (1934), Fjeodalizmě hin Hayastanum (Arshakuninjeri u marzpanut‘yan shrjan), JE., hrat. Mjelk‘onyan fondi, 337 ēj:

Manandyan H. (1978), K‘nnakan tjesut‘yun hay zh’oghovrdi patmut‘yan, h․ B, mas A, JE., HSAH GA hrat., 646 ēj:

Movsjes Khorjenats‘i (1981), Patmut‘iwn hayots‘, pnakirě ew njeratsut‘iwně M. Abjeghjeani ew S. Harut‘iwnjeani, JE., «JErewani hamals.», 588 ēj:

Movsisjean H. (1884), Hayastanjeayts‘s arak‘jelagan S. JEgjeghjets‘woy batmut‘iwn, Vagharshabat, hrat. Srpoy kat‘oghigē Ējmiadzni, 381 ēj:

Muradjean JE. (1900), K‘nnagan badmut‘iwn Arshag JErgrorti yw anor Bab ordwoyn, Aghjek‘santria, hrad. «Arak‘s», 198 ēj:

Balasanjean S. (1902), Batmut‘iwn hayots‘, sgzpits‘ minch‘yw mjer ōrjerě, T‘i flis, hrat. T. M. Rōtinjeants‘i, 571 ēj:

Pjedrosyan JE. (1995), Hay jekjeghjets‘u patmut‘yun, masn A (skzbits‘ minch‘ew 1441 t‘.), JEjmiatsin, hrad. Mayr at‘or S. JEjmiatsin, 188 ēj:

P‘avstos Buzand (1987), Patmut‘iwn hayots‘, bnagirě K‘. Patkanjeani, JE., «JErewani hamals.», 456 ēj:

Ōrmanjean M․ (1909), Drtadē Ardashēs zh’amanagakragan tidoghut‘iwnnjer, «Hantjes amsōrjeay», t‘iw 8, ōgosdos, 241-246 ēj:

Ammian Maрcjellin (2005), Рimсkaja Iсtoрija, pjeрjevod с latinсkogo Ju. Kulakovсkogo i A. Сonni, Moсkva, Izdatjel’сtvo «AСT», 631 с.

Markwart J. (1930), Südarmenien und die Tigrisquellen nach griechischen und arabischen Geographen, Studien zur armenischen Geschichte, IV, Wien, ''Mechitharisten-Buchdruckerei'', 125-628 s.

Markwart J. (1932), Die Entstehung der armenischen Bistümer: kritische Untersuchung der armenischen Überlieferung, Orientalia Christiana, Vol. XXVII, Septembri, Num. 80, Roma, 137-236 s.

Adonts‘ N. (1987), Hayastaně Hustinianosi darashrjanum. k‘aghak‘akan kats‘ut‘yuně ěst nakhararakan kargjeri, JErewan, «Hayastan» hrat., 639 ēj:

Alishan Gh. (1890), Ayrarad pnashkharh Hayasdanjeayts‘, Vjenjedig, dbaran S. Ghazar, 590 ēj:

Awtalpjekjean T‘. (1926), Panasēri ōrakrits‘, JE. JErywaně Sjepēosi «Patmut‘jean» mēj // «Hantēs amsōrjeay», N 11-12 (noyjembjer-djektjembjer), ēj 587-590:

Barkhudaryan S. (1947), Mi k‘ani ditoghut‘yunnjer JErewani Kat‘oghikje jekjeghjets‘u ardzanagrut‘yunnjeri vjerabjeryal // HSSR GA Tjeghjekagir hasarakakan gitut‘yunnjeri, N 5, ēj 69-78:

Balazuri (2005), JErkrnjeri nvachum ( Futuh al-buldan) // «Ōtar aghbyurnjerě Hayastani ew hayjeri masin», 16, «Arabakan aghbyurnjer», G, Arab matjenagirnjer (T‘-Zh’ darjer), njeratsut‘yuně ew bnagrjerits‘ t‘argmanut‘yunnjerě A. Tjer-GHewondyani, JErewan, JErewani hamalsarani hrat., 704 ēj:

Bart‘ikyan H. (1962), «Narratio de rebus Armeniae». hunarjen t‘argmanut‘yamb mjez hasats mi hay-k‘aghkjedonakan skzbnaghbyur, «Banbjer Matjenadarani», N 6, ēj 457-470:

«Kirk‘ t‘ght‘ots‘. matjenakrut‘iwn nakhnjeats‘» 1901, T‘i flis, tparan T. Rōtinjenats‘ yw M. SHaradzē, 584 ēj:

Danijelyan JE. (1986), Arewjelyan Hayastani varch‘ataratsk‘ayin bazh’anumě (591-629), «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», N 8, ēj 55-67:

Danijelyan JE. (1982), 647 t‘. arabakan arshavank‘ě Hayastan // «Patmabanasirakan handjes», N 2, ēj 106-116:

JEghiazaryan A. (2018) JErewani hishatakut‘yuně VII dari arajin kjesin // «Banbjer JErewani hamalsarani», Hayagitut‘yun, N 1, ēj 3-13:

JEghiazaryan A. (2008), Habib ibn Maslamayi ew Salman ibn Rabiayi arshavank‘njerě Hayastan ew aysrkovkasyan jerkrnjer // «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», N 2, ēj 68-77:

Iskanyan V. (1984), Marzpanakan Hayastaně VI darum // «Hay zh’oghovrdi patmut‘yun», HSSH GA hrat., hator II, JErewan, HSSH GA hrat., ēj 251-282:

Hakobyan T‘. (1969), JErewani patmut‘yuně hnaguyn zh’amanaknjerits‘ minch‘ew 1500 t‘., JErewan, JErewani hamalsarani hrat., 432 ēj:

Hakobyan T‘. (1968), JErewaně VII-IX darjerum // «Patmabanasirakan handjes», N 3, ēj 14-26:

Hakobyan T‘., Simonyan A. (1968), JErewan 2750, JErewan, «Hayastan» hrat., 421 ēj:

Harut‘yunyan B. (2005), Hayastaně Byuzandakan kaysrut‘yan u Sasanyan Parskastani t‘ulats‘man shrjanum ew arabakan arshavank‘njeri nakhōryakin, k‘artjez // «Hayastani patmut‘yan atlas», A mas, JErewan, «Makmilan Armjenia», 104 ēj:

Gha fadaryan K. (1969), JErewan k‘aghak‘i patmut‘yan mi k‘ani harts‘jeri masin // «Patmabanasirakan handjes», N 1, ēj 3-14:

Mat‘ewosyan K. (1981), Aruchi tachari 666 t‘. ormnankarě // «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», N 3, ēj 85-92:

Manandyan H. (1978), JErkjer, hator B, JErewan, HSSH GA hrat., 648 ēj:

«Yovhannu kat‘oghikosi Draskhanakjertts‘woy Batmut‘iwn Hayots‘» (Hovhannjes Draskhanakjertts‘i) (2010), «Matjenagirk‘ Hayots‘», ZH’A. hator, ZH’. dar, «Batmagrut‘iwn», Ant‘ilias-Libanan, tbaran Kat‘oghikosut‘jean Hayots‘ Mjedzi Tann Kilikioy, 796 ēj:

Akinyan N. (1930), Matjenagrakan hjetazōtut‘iwnnjer, k‘nnut‘iwn yw bnagir, hator G, Vijenna, Mkhit‘arjean tparan, 334 ēj:

Shahaziz Hje. (1931), Hin Hjerewaně, Hjerewan, tparan Pjethrat, 262 ēj:

«Batmut‘iwn GHywondjeay mjetsi vardapjeti Hayots‘» (GHewond) 1887, S. Pjetjerburg, tparan I. N. Skorokhodovi, 201 ēj:

«Patmut‘iwn Sjepēosi» (Sjepjeos) (2004), k‘nnakan bnagirě՝ G. V. Abgaryani, JErewan, «Zangak-97», 395 ēj:

Samuēl Anjets‘i yw sharunakoghnjer (2014), ZH’amanakagrut‘iwn Adamits‘ minch‘yw 1776 t‘., ashkhatasirut‘yamb K. Mat‘ewosyani. JErewan, «Nairi», 504 ēj:

Sargsyan JE. (1983), Hin JErewani hishatakut‘yuně hay matjenagirnjeri mot // «JEjmiadzin» pashtōnakan amsagir hayrapjetakan at‘oroy S. JEjmiadzni, Hunuar (1), ēj 37-42:

Simonyan A. (1968), JErewan (1920-1967), JErewan, «Mitk‘», 344 ēj:

Tjer-Ghewondyan A. (1984), Hayastani k‘aghak‘akan ink‘nuruynut‘yuně VII dari 30-90-akan t‘t‘. // Hay zh’oghovrdi patmut‘yun, HSSH GA hrat, hator II, Hayastaně vagh fjeodalizmi zh’amanakashrjanum, JErewan, HSSH GA hrat., ēj 305-324:

T‘jeop‘anjes Khostovanogh (1983), «Ōtar aghbyurnjerě Hayastani ew hayjeri masin», 13, «Byuzandakan aghbyurnjer», D, t‘argmanut‘yun bnagrits‘, arajaban ew tsanot‘agrut‘yunnjer Hrach‘ Bart‘ikyani, JErewan, HSSH GA hrat., 361 ēj:

Ազգային սահմանադրութիւն հայոց, (1860, 1963), Կ. Պոլիս:

Ալպօյաճեան Ա. (1910), Ազգային սահմանադրութիւնը, իր ծագումը և կիրառութիւնը: Ընդարձակ օրացույց Ս. Փրկչեան հիվանդանոցի հայոց, Կ. Պոլիս:

Ալպօյաճեան Ա. (1964), Զմիւռնոյ տպարանները// «Պատմաբանասիրական հանդես», 1964, թիվ 2:

Ալպօյաճեան Ա. (1927), Մինաս Չերազ, Գահիրե:

Աճառեան Հ. (2001), Պատմութիւն հայոց նոր գրականութեան, Պէյրութ:

Ասատուր Հ. (1879), Սահմանադրութիւնն և հայ ժողովուրդը, Կ. Պոլիս:

Ասատուր Հ. (2011), Կոստանդնուպոլսոյ հայերը և իրենց պատրիարքները, Ստանպուլ:

Ատենագրութիւն Ազգային ժողովոյ (1865), Կ.Պոլիս:

Ատենագրութիւնք Ազգային ժողովոց 1860-1870 (1890), Կ. Պոլիս:

Ատոմ (1914), Ազգային սահմանադրութիւնը, գիծեր մեր մշակույթի պատմութենէն, Կ. Պոլիս:

Աւետիքեան Գ., Սիւրմելեան Խ., Աւգերեան Մ. (1979), Նոր բառագիրք Հայկազեան լեզուի, հ. Ա, Երևան:

«Արշալույս Արարատյան» (Զմյուռնիա), 1846-1848, 1850, 1861:

«Արծվի Վասպուրական» (Վան, Վարագ), 1861:

«Արևմուտք» (Փարիզ), 1859:

Բերբերեան Ռ., Հայ մասօնները եւ Սէր օթեակը Պոլսոյ մէջ// «Հայրենիք», 1937, մարտ, թիվ 5:

«Երևակ» (Կ. Պոլիս), 1861:

Թոփչեան Ե. (1909), Երիտասարդ Թուրքիան և հայերը: Մասն առաջին, Թիֆլիս:

Թումանեան Կ. (1906), Պատմութիւն Արևելեան խնդրոյ, Լոնդոն:

Խառատյան Ա. (2010), Արևմտահայ սահմանադրական շարժումը: Արևմտահայերի ազգային սահմանադրությունը// Հայոց պատմություն, հ. 3, գիրք առաջին, Երևան:

« Ծաղիկ» (Զմյուռնիա), 1861-1862:

«Կեանք և Արուեստ» (Փարիզ), 1935, 1936

«Հայաստանի կոչնակ» (Նյու Յորք), 1957:

«Հայրենիք» (Բոստոն), 1937, 1954-1955:

«Հանդէս ամսօրեայ» (Վիեննա), 1902:

Հովհաննիսյան Ա. (1955), Նալբանդյանը և նրա ժամանակը, հ.1, Երևան, էջ 365:

«Մասիս» (Կ. Պոլիս), 1852, 1857, 1859-1862, թիվ 506:

«Մեղու» (Կ. Պոլիս), 1856, 1860-1862, 1865:

Մինաս Չերազ (1929), Կենսագրական միւսիոններ, Պարիս, էջ 71:

«Միություն» (Զմյուռնիա), 1860:

Մովսիսյան Ֆ. (2018), Միքայել Նալբանդյանի մասոն լինելու հարցի շուրջ: ՎՊՀ միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Վանաձոր, էջ 337-384:

Յայտարարութիւն Բարեգործական Ընկերութեան Հայոց (1861), Կ.Պոլիս:

Նալբանդյան. Մ. (1983), Երկերի ժողովածու, հ. 4, Երևան:

«Նոր կեանք» (Լոնդոն), 1899:

Չիլինկիրեան Գ. (1883), Ուղևորութիւն ի Կոստանդնուպոլիս, Զմիւռնիա:

Պալասանեան Ս. (1890), Պատմութիւն հայոց, Կ.Պոլիս:

Պէյլէրեան Ա. (2003), Ազատ որմնադրութեան մուտքը Օսմանեան կայսրութիւն և Պոլսոյ հայկական Սէր օթեակը ԺԹ դարուն// «Հայկազեան հայագիտական հանդես», հատոր ԻԳ, Պէյրութ:

Պէրպէրեան Ա. (1871), Պատմութիւն հայոց, Կ. Պոլիս:

Պօղոսեան հ. Եփրեմ վ. (1967), Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւուններու, հ. Ա, Վիէննա:

Սարուխան (1912), Հայկական խնդիրն և Ազգային սահմանադրութիւնը Թուրքիայում 1860-1910, Ա հատոր, Թիֆլիս, էջ 246:

Վարդանեան Յ. (1863), Սահմանադրական ճշմարտութիւններ ու անոնց պարտավորութիւնները, Կ. Պոլիս, էջ 40:

Վրույր [Մ. Մամուրեան] (1872), Հայկական նամականի, Զմյուռնիա, էջ 124:

Փափազեան Ա. (1862), Ազգային Պատմութիւն, Կ. Պոլիս, էջ 190:

Փափազեան Ա. (2002), Թուրքական վավերագրական նյութեր Օսմանյան կայսրության ոչ մահմեդական ժողովուրդների մասին (1839-1915), Երևան, էջ 27-35։

«Փարիզ» (Վիեննա), 1861:

«Փորձ», 1876:

Քեչեան Բ. (1888), Պատմութիւն Ս. Փրկչի հաւանդանոցին Հայոց ի Կոստանդնուպոլիս, Կ. Պոլիս, էջ 90:

Քյոմուրճեան Ե. (1931), Ստամպոլի պատմութիւն, Վիէննա, էջ 568:

Օրմանեան Մ. (1961), Ազգապատում, Գ հատոր, մասն Ա, Պէյրութ, էջ 3880:

Ֆէնէրճեան Ա. (1954), Ազատ որմնադրութիւնը հայոց մէջ// «Հայրենիք» (Բոստոն), հոկտեմբեր, թիվ 10:

Ֆէնէրճեան Ա. (1935), Ազատ որմնադրութիւնը Մօտավոր Արևելքի մէջ// «Կեանք և Արուեստ»:

Ֆէնէրճեան Ա. (1936), Ազատ որմնադրութիւնը Մօտավոր Արևելքի մէջ//«Կեանք և Արուեստ»:

Берберова Н. (1991), Люди и ложи: русские масоны XX столетия. Нью-Йорк, 1986, Москва.

Вейл Ж. (1906), История республиканской партии во Франции с 1814 по 1870 гг. Пер. с фр. Москва.

История XIX века (1938), Под ред. Лависса и Рамбо, т. 3, Москва.

Миллер А. (1994), Мустафа паша Байрактар. М-Л..

Петросян Ю. (1971), Младотурецкое движение, Москва.

Пименова Л. (1992), Идея свободы во французской революций XVIII века// «Новая и новейшая история». № 1, Москва.

Ридли Дж. (2007), Фримасоны. Люди, творящие мировую историю. Пер. с фр., Москва.

Ролен-Жекмен М. (1986), Армения, армяне и трактаты. Положение армян в Турции до вмешательства держав в 1895 году, Москва,

Рубинский Ю. (1976), Масоны во Франции//«Вопросы истории». М., № 9.

Сафрастян Р. (1985), Доктрина османизма в политической жизни Османской империи, Ереван.

Соловьев О. (1992), Масонство далекое и близкое// «Новая и новейшая история». № 4, Москва.

Тальмер М. (1906), Масонство и революция во Франции. «Русский вестник», март, том 302, Москва.

Черняк Е. (1981), Западноевропейское масонство XVIII века. «Вопросы истории», М., 1981, № 12, Москва.

Baylot J. (1968), La voie substituée. Liege.․

Jamgocyan O. (2017), Les Francs-Maçons Arméniens et La Constitution de l' Armenie ottomane Constantinople 1863, Paris.

Mitchel G. (2003), Bulwer Litton: The Rise and Fall of a Victorian Man of Letter. London, New York.

Sommer D. (2015), Freemasonry in the Ottoman Empire: A History of the Fraternity and its Influence in Syria and the Levant. I. B. Tauris, London, New York.

REFERENCES

Azgayin sahmanatrut‘iwn hayots‘, (1860, 1963), G. Polis:

Albōyajjean A. (1910), Azkayin sahmanatrut‘iwně, ir dzakumě ew girarut‘iwně: Əntardzag ōrats‘uyts‘ S. P‘rgch‘jean hivantanots‘i hayots‘, G. Polis:

Albōyajjean A. (1964), Zmiwrnoy dparannjerě// «Patmabanasirakan handjes», 1964, t‘iv 2:

Albōyajjean A. (1927), Minas Ch‘jeraz, Kahirje:

Acharjean H. (2001), Padmut‘iwn hayots‘ nor krakanut‘jean, Pēyrut‘:

Asadur H. (1879), Sahmanatrut‘iwnn ew hay zh’oghovurdě, G. Polis:

Asadur H. (2011), Gosdantnupolsoy hayjerě ew irjents‘ padriark‘njerě, Sdanpul:

Adjenakrut‘iwn Azkayin zh’oghovoy (1865), G.Polis:

Adjenakrut‘iwnk‘ Azkayin zh’oghovots‘ 1860-1870 (1890), G. Polis:

Adom (1914), Azkayin sahmanatrut‘iwně, kidzjer mjer mshaguyt‘i patmut‘jenēn, G. Bolis:

Awjetik‘jean K., Siwrmjeljean Kh., Awkjerjean M. (1979), Nor parakirk‘ Haykazjean ljezui, h. A, JErewan:

«Arshaluys Araradyan» (Zmyurnia), 1846-1848, 1850, 1861:

«Ardzvi Vasburakan» (Van, Varak), 1861:

«Arewmudk‘» (P‘ariz), 1859:

Pjerpjerjean R., Hay masōnnjerě yw Sēr ōt‘jeakě Polsoy mēch// «Hayrjenik‘», 1937, mard, t‘iv 5:

«JErewag» (G. Bolis), 1861:

T‘op‘ch‘jean JE. (1909), JEridasart T‘urk‘ian ew hayjerě: Masn arajin, T‘i flis:

T‘umanjean G. (1906), Padmut‘iwn Arewjeljean khntroy, Lonton:

Kharatyan A. (2010), Arewmtahay sahmanadrakan sharzh’umě: Arewmtahayjeri azgayin sahmanadrut‘yuně// Hayots‘ patmut‘yun, h. 3, girk‘ arajin, JErewan:

« Dzaghik» (Zmyurnia), 1861-1862:

«Gjeank‘ ew Arujest» (P‘ariz), 1935, 1936

«Hayastani koch‘nak» (Nyu York‘), 1957:

«Hayrjenik‘» (Boston), 1937, 1954-1955:

«Hantēs amsōrjeay» (Vijenna), 1902:

Hovhannisyan A. (1955), Nalbandyaně ew nra zh’amanakě, h.1, JErewan, ēj 365:

«Masis» (K. Polis), 1852, 1857, 1859-1862, t‘iv 506:

«Mjeghu» (K. Polis), 1856, 1860-1862, 1865:

Minas Ch‘jeraz (1929), Gjensakragan miwsionnjer, Paris, ēj 71:

«Miut‘yun» (Zmyurnia), 1860:

Movsisyan F. (2018), Mik‘ayjel Nalbandyani mason linjelu harts‘i shurj: VPH mijazgayin gitazh’oghovi nyut‘jeri zh’oghovatsu, Vanadzor, ēj 337-384:

Haydararut‘iwn Barjegortsakan Ənkjerut‘jean Hayots‘ (1861), K.Polis:

Nalbandyan. M. (1983), JErkjeri zh’oghovatsu, h. 4, JErewan:

«Nor kjeank‘» (London), 1899:

Ch‘ilingirjean K. (1883), Ugheworut‘iwn i Gostantnupolis, Zmiwrnia:

Palasanjean S. (1890), Patmut‘iwn hayots‘, G.Polis:

Pēylērjean A. (2003), Azad ormnatrut‘jean mudk‘ě Ōsmanjean kaysrut‘iwn ew Polsoy haykakan Sēr ōt‘jeakě ZH’T‘ tarun// «Haygazjean hayagidagan handjes», hador IG, Pēyrut‘:

Pērpērjean A. (1871), Padmut‘iwn hayots‘, G. Polis:

Pōghosjean h. JEp‘rjem v. (1967), Padmut‘iwn hay mshakut‘ayin ěnkjerut‘iwunnjeru, h. A, Viēnna:

Sarukhan (1912), Haykakan khntirn ew Azgayin sahmanadrut‘iwně T‘urk‘iayum 1860-1910, A hador, T‘i flis, ēj 246:

Vardanjean Y. (1863), Sahmanadrakan jshmartut‘iwnnjer u anonts‘ partavorut‘iwnnjerě, K. Polis, ēj 40:

Vruyr [M. Mamurjean] (1872), Haygagan namakani, Zmyurnia, ēj 124:

P‘ap‘azjean A. (1862), Azkayin Batmut‘iwn, G. Bolis, ēj 190:

P‘ap‘azjean A. (2002), T‘urk‘akan vavjeragrakan nyut‘jer Ōsmanyan kaysrut‘yan och‘ mahmjedakan zh’oghovurdnjeri masin (1839-1915), JErewan, ēj 27-35։

«P‘ariz» (Vijenna), 1861:

«P‘ordz», 1876:

K‘jech‘jean P. (1888), Padmut‘iwn S. P‘rgch‘i hawantanots‘in Hayots‘ i Gosdandnupolis, G. Polis, ēj 90:

K‘yomurjjean JE. (1931), Stamboli batmut‘iwn, Viēnna, ēj 568:

Ōrmanjean M. (1961), Azkabatum, G hator, masn A, Bēyrut‘, ēj 3880:

Fēnērjjean A. (1954), Azad ormnadrut‘iwně hayots‘ mēch// «Hayrjenik‘» (Bosdon), hokdjembjer, t‘iv 10:

Fēnērjjean A. (1935), Azad ormnatrut‘iwně Mōdavor Arewjelk‘i mēch// «Gjeank‘ ew Arujesd»:

Fēnērjjean A. (1936), Azad ormnatrut‘iwně Mōdavor Arewjelk‘i mēch//«Gjeank‘ ew Arujesd»:

Bjeрbjeрova N. (1991), Ljudi i lozhi: рuссkije maсony XX сtoljetija. N’ju-Йoрk, 1986, Moсkva.

Vjeйl ZH. (1906), Iсtoрija рjeсpublikanсkoй paрtii vo Fрancii с 1814 po 1870 gg. Pjeр. с fр. Moсkva.

Iсtoрija XIX vjeka (1938), Pod рjed. Laviссa i Рambo, t. 3, Moсkva.

Milljeр A. (1994), Muсtafa pasha Baйрaktaр. M-L..

Pjetрoсjan JU. (1971), Mladotuрjeckoje dvizhjenije, Moсkva.

Pimjenova L. (1992), Idjeja сvobody vo fрancuzсkoй рjevoljuciй XVIII vjeka// «Novaja i novjeйshaja iсtoрija». № 1, Moсkva.

Рidli Dzh. (2007), Fрimaсony. Ljudi, tvoрjash’ije miрovuju iсtoрiju. Pjeр. с fр., Moсkva.

Рoljen-ZHjekmjen M. (1986), Aрmjenija, aрmjanje i tрaktaty. Polozhjenije aрmjan v Tuрcii do vmjeshatjel’сtva djeрzhav v 1895 godu, Moсkva,

Рubinсkiй JU. (1976), Maсony vo Fрancii//«Vopрoсy iсtoрii». M., № 9.

Сafрaсtjan Р. (1985), Doktрina oсmanizma v politichjeсkoй zhizni Oсmanсkoй impjeрii, JEрjevan.

Сolov’jev O. (1992), Maсonсtvo daljekoje i blizkoje// «Novaja i novjeйshaja iсtoрija». № 4, Moсkva.

Tal’mjeр M. (1906), Maсonсtvo i рjevoljucija vo Fрancii. «Рuссkiй vjeсtnik», maрt, tom 302, Moсkva.

CHjeрnjak JE. (1981), Zapadnojevрopjeйсkoje maсonсtvo XVIII vjeka. «Vopрoсy iсtoрii», M., 1981, № 12, Moсkva.

Baylot J. (1968), La voie substituée. Liege.․

Jamgocyan O. (2017), Les Francs-Maçons Arméniens et La Constitution de l' Armenie ottomane Constantinople 1863, Paris.

Mitchel G. (2003), Bulwer Litton: The Rise and Fall of a Victorian Man of Letter. London, New York.

Sommer D. (2015), Freemasonry in the Ottoman Empire: A History of the Fraternity and its Influence in Syria and the Levant. I. B. Tauris, London, New York.

Bayburdyan V. (2022), Irani patmut‘yun (hnaguyn zh’amanaknjerits‘ minch‘ew mjer ōrjerě), JErewan։

Zolyan M. (2007), Azgamijyan k‘aghak‘akanut‘yuně KHorhrdayin Adrbjejanum ew Ljernayin Gharabaghi khndirě //«21-rd DAR», t‘iv 4 (18):

Kharatjean H․ (2012), «Adrbjejants‘injerě», «kovkasaljezunjerě yw iranaljezunjerě»․ ink‘nut‘yan zargats‘umnjern Adrbjejanum // «Handēs amsōrjeay», Vijenna-JErywan, Mkhit‘aryan tp.:

Hayots‘ patmut‘yun (2010), h. 3, girk‘ I, khmb․՝ A. Mjelk‘onyan ew urishnjer, JErewan։

Manasyan A., Inch‘o՞w adrbjejanakan hanrapjetut‘yan ts‘jeghaspan vark‘ě artats‘olvats ch‘ē nra k‘aghak‘akan nkaragrum, ēj 22, http://ysu.am/files/02A_Manasyan-1545980753-.pdf (mutk‘՝ 17.02.22)։

Nahapjetyan H., K‘ani՞ tarjekan ē adrbjejants‘i zh’oghovurdě. Krkin Ap‘shjeronyan mahmjedakannjeri ink‘nut‘yan shurj // «21-rd dar», t‘iv 6, 2014:

Rashidvash Vahid, «“Atropatene Population”-i mardabanakan ew gjenjetikakan bnut‘agirě» // Humanitar ew sots‘iologiakan gitut‘yunnjeri mijazgayin handjes, h․5, t‘iv 5, JErewan, 2012։

Rubjen (2021), Hayastaně mijts‘amak‘ayin ughinjeri vra, JErewan։

Vardanyan T‘․, Adrbjejants‘injer, ink‘nut‘yan p‘ntrtuk‘ě hjetkhorhrdayin shrjanum// «21-rd DAR», t‘iv 3(49), 2013։

Vardanyan T‘., T‘at‘arakan azgaynamolut‘yan drseworumnjern Andrkovkasum 20-rd dari arajin tasnamyakum, http://www.ysu.am/files/10T_Vardanyan.pdf (mutk‘՝ 20.02.22)։

Aсatрjan G. (2012), Etnichjeсkaja kompozicija Iрana: Ot «Aрiйсkogo pрoсtoрa» do Azjeрbaйdzhanсkogo mifa, JEр.․

Aсatрjan G. (1991), Zamjetki ob azaрi — iсchjeznuvshjem jazykje Azaрbaйdzhana, K oсvjesh’jeniju pрobljem iсtoрii i kul’tuрy Kavkazсkoй Albanii i voсtochnyx pрovinciй Aрmjenii. Сoсtavitjel’: P. M. Muрadjan; Izdatjel’сtvo JEрjevanсkogo goс. univjeрсitjeta.

Alijev I. (1960), Iсtoрija Midii, Baku, AN AzССР.

Babajan D., Foрmiрovanije Azjeрbaйdzhanсkogo naрoda: ot tataрizacii do azjeрbaйdzhanizacii, сtр.1, http://noravank.am/upload/pdf/David_Babayan_form.pdf (mutk‘՝ 03.03.22)․

Baрtold V. (1963), Сochinjenija, t. 2, ch. 1․

Vaсil’jev L. С. (2013), Iсtoрija Voсtoka, M., https://studme.org/178104094196/istoriya/istoriya_vostoka (mutk‘՝ 22.03.22)․

Galkina JE., Сtanovljenije nacii i puti nacionalizma v Iрanje, Vjeсtnik Рjazanсkogo goсudaрсtvjennogo univjeрсitjeta im. С. A. JEсjenina, 2011, № 32. https://cyberleninka.ru/article/n/stanovlenie-natsii-i-puti-natsionalizma-v-irane (mutk‘՝ 26.03.22)

Gjeйbulajev G. (1984), K etnogjenjezu azjeрbaйdzhancjev, Baku.

Gjeйbulajev G. (1986), Toponomija Azjeрbaйdzhana (iсtoрiko-etnogрafichjeсkoje iссljedovanije), Baku․

Karim Majid (2020), Caucasian Tats-Persian Speakers of the Eastern Transcaucasia, Yerevan State University․

Iсtoрija Azjeрbaйdzhana (1952), pod. рjed. Сumbatzadje A. С., Gulijeva A. N., Tokaрzhjevсkogo JE. A., tom 1, «С dрjevnjeйshix vрjemjen do pрiсojedinjenija Azjeрbaйdzhana k Рoссii, Izdatjel’сtvo Akadjemii nauk Az. ССР, Baku․

Iсtoрija Azjeрbaйdzhana (1979), pod рjed. Dzh. Gulijeva, Baku․

Рavandi-Fadai L. (2013), Oсobjennoсti nacional’noй politiki v Сovрjemjennom Iрanje., Vjeсtnik Рoссiйсkoй nacii, M., 1-2.

SHniрjel’man (2003), Voйny pamjati, Mify, idjentichnoсt’ i politika v Zakavkaz’je, IKC «Akadjemkniga», Moсkva.

Enajatolla Р․ (2020), Azjeрbaйdzhan i Aррan: Atuрpatakan i Kavkazсkaja Albanija, JEр.․

Swietochowski (1985) T., Russian Azerbaijan, 1905-1920: The shaping of a national identity in a Muslim community, Cambridge University press․

Arevelyan Hayastani miacowmy' R'owsastanin (qartez) 2008, kazmec B. Harowt'yownyany', masshtab 1։1700000, «Hayastani patmowt'yan atlas», mas B, Yerevan, Makmilan Armenia hrat., e'j 27: (in Armenian) Accession of Eastern Armenia to Russia (map) 2008, compiled by B. Harutyunyan, scale։ 1։1700000, "Atlas of the History of Armenia", part B, Yerevan, Macmillan Armenia ed., p. 27.

Barxowdaryan V., Oskanyan V. (1978), Hay-r'owsakan patmakan kapery' yev Arevelyan Hayastani miacowmy' R'owsastanin, Yerevan, GA hrat., 254 e'j: (in Armenian) Barkhudaryan V., Voskanyan V. 1978, Armenian-Russian Historical Ties and the Accession of Eastern Armenia to Russia, Yerevan, GA ed., 254 pages.

Darbinyan M. (1973), Parskahayeri gaght'y' yev nranc bnakecowmy' (1828-1829 t't'.), «Lraber hasarakakan gitowt'yownneri», t'iv 8, e'j 12-22: (in Armenian) Darbinyan M. 1973, Migration of Persian Armenians and Their Resettlement (1828-1829), "Bulletin of Social Sciences", No. 8, pp. 12-22.

Hovhannisyan P. (2010), Hay azatagrakan sharjhowmnery' (XV dari kes – XVIII dari verj), Yerevan, EPH hrat., 116 e'j: (in Armenian) Hovhannisyan P. 2010, The Armenian Liberation Movements (Middle of the 15th Century - End of the 18th Century), Yerevan, YSU ed., 116 pages.

Gharabaghyan azatagrakan paterazm (1988-1994) hanragitaran 2004, Yerevan, Haykakan hanragitaran hrat., 864 e'j: (in Armenian) The Karabakh War of Liberation (1988-1994) Encyclopedia 2004, Yerevan, Armenian Encyclopedia ed., 864 pages.

Malkhasyan M. (2015), Haykakan hamaynqnery' Mijin Asiayowm yev Ghazaxstanowm, «Patmajhoghovrdagrakan owsowmnasirowt'yownner», Yerevan, EPH hrat., e'j 183-192: (in Armenian) Malkhasyan M. 2015, The Armenian Communities in Central Asia and Kazakhstan, "Historical-Demographic Research", Yerevan, YSU ed., pp. 183-192.

Malkhasyan M. (2015), Arevelyan Hayastanowm 1828-1832 t't'. hay bnakchowt'yan e't'nikakan gerakshr'owt'yan verakangnman xndri showrj, «Patmajhoghovrdagrakan owsowmnasirowt'yownner», Yerevan, EPH hrat., e'j 70-92: (in Armenian) Malkhasyan M. 2015, On the Issue of Restoring the Ethnic Dominance of the Armenian Population in Eastern Armenia in 1828-1832, "Historical-Demographic Research”, Yerevan, YSU Publishing House, pp. 70-92.

Maghalyan A. (2007), Arcaxi meliqowt'yownnery' & meliqakan tnery' XVII-XIX dd., Yerevan, Gitowt'yown hrat., 325 e'j: (in Armenian) Maghalyan A. 2007, The Principalities and Melikdoms of Artsakh in the XVII-XIX Centuries, Yerevan, Gitityun Publishing House, 325 pages.

Maghalyan A. (2009), Arcaxi meliqowt'yownnery' yev Gharabaghi xanowt'yan c'agowmy', «Hayoc patmowt'yan harcer», t'iv 10, e'j 87-112: (in Armenian) Maghalyan A. 2009, The Principalities of Artsakh and the Origins of the Khanate of Karabakh, "Questions of Armenian history", No. 10, pp. 87-112.

Patmabannern irenc mtahogowt'yownn en haytnowm Showshii veraberyal HH varchapet N. P'ashinyani hnchecrac' mtqeri ar'nchowt'yamb, Hayastani patmagetneri y'nkerakcowt'yan haytararowt'yown 28.01.2021, http://www.armin.am/am/news/233 15.05.2022 (in Armenian) Historians Express Their Concern regarding the Thoughts Expressed by the RA Prime Minister N. Pashinyan about Shushi. Statement of the Association of Historians of Armenia, 28.01.2021.

P'ap'azyan H. (1994), Nor nyowt'er Arevelyan Hayastanowm t'owrqakan ishxanowt'yownneri harkayin qaghaqakanowt'yan veraberyal, «Banber Matenadarani», t'iv 16, e'j 197-213։ (in Armenian) Papazyan H. 1994, New Materials on the Tax Policy of the Turkish Authorities in Eastern Armenia, "Banber Matenadarani", No. 16, pp. 197-213.

Armjanskoe vojsko v XVIII veke։ iz istorii armjano-russkogo voennogo sodruzhestva (issledovanija i dokumenty) 1968, podgotovil k izdaniju A. N. Hachatrjan, Yerevan։ Izdatel'stvo AN Armjanskoj SSR, 476 s. (in Russian) The Armenian Army in the 18th Century։ from the History of the Armenian-Russian Military Alliance (Research and Documents) 1968, Prepared for Publication by A. N. Khachatryan, Yerevan։ Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, 476 p.

Bol'shaja sovetskaja jenciklopedija, vtoroe izdanie 1954, tom 29, glavnyj redaktor – B. A. Vvedenskij, M.։ Gosudarstvennoe nauchnoe izdatel'stvo «Bol'shaja sovetskaja jenciklopedija», 632 s. (in Russian) The Great Soviet Encyclopedia, second edition 1954, volume 29, editor-in-chief: B. A. Vvedensky, M.։ State Scientific Publishing House "The Great Soviet Encyclopedia", 632 p.

Vojny i naselenie Juga Rossii v XVIII – nachale XXI v.։ demograficheskie processy i posledstvija 2019, M.։ Politicheskaja jenciklopedija, 767 s. (in Russian) Wars and the Population of the South of Russia in the 18th - early 21st Centuries։ Demographic Processes and Consequences 2019, M.։ Political Encyclopedia, 767 p.

Grigorjan Z. (1959), Prisoedinenie Vostochnoj Armenii k Rossii (v nachale XIX veka), M.։ Socjekgiz, 184 s. (in Russian) Grigoryan Z. 1959, The Accession of Eastern Armenia to Russia (at the beginning of the 19th century), M.։ Sotsekgiz, 184 p.

«Kavkazskij kalendar'» 1917, Tiflis, Tipografіja Kanceljarіi Namestnpka E. I. V. na Kavkaz, 1916, 1075 s. + 98 s. (in Russian) "Caucasian Calendar" 1917, Tiflis: The Publishing House of the Governor E. I. V. in the Caucasus, 1916, 1075 pages + 98 pages.

Melik-Sarkisjan R. 1979, Pereselenie armjan iz Persii v Vostochnuju Armeniju v 1828-1829 godah, «Vestnik Erevanskogo universiteta», № 2, s. 42-55. (in Russian) Melik-Sarkisyan R. 1979, The Migration of Armenians from Persia to Eastern Armenia in 1828-1829, “Bulletin of Yerevan University”, No. 2, p. 42-55.

Mkrtchjan Sh. (1989), Istoriko-arhitekturnye pamjatniki Nagornogo Karabaha, vtoroe izdanie, Yerevan։ Izdatel'stvo «Parberakan», 360 s. (in Russian) Mkrtchyan Sh. 1989, Historical and Architectural Monuments of Nagorno-Karabakh, second edition, Yerevan։ Parberakan Publishing House, 360 p.

Nagornyj Karabah։ istoricheskaja spravka 1988, Redaktory – G. A. Galojan, K. S. Hudaverdjan, Yerevan։ Izdatel'stvo AN Armjanskoj SSR, 96 s. (in Russian) Nagorno-Karabakh։ A Historical Reference 1988, Editors - G. A. Galoyan, K. S. Khudaverdyan, Yerevan։ Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, 96 p.

Obzor Elisavetpol'skoj gubernii za 1913 god, 1915, Tiflis: Izdanie Elisavetpol'skago Gubernskago Statisticheskago Komiteta, Prilozhenie № 1, 85 s. + Prilozhenija. (in Russian) Overview of the Elisavetpol Province for 1913, 1915, Tiflis: Edition of the Elisavetpol Provincial Statistical Committee, Appendix No. 1, 85 p. + Appendix

Pervaja vseobshhaja perepis' naselenija Rossijskoj imperii 1897 g. Raspredelenie naselenija po rodnomu jazyku i uezdam: Shushinskij uezd. http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=397 18.08.2022 (in Russian) The First General Census of the Population of the Russian Empire in 1897 Distribution of the Population by Native Language and Districts: Shushi District.

Perepis' naselenija NKR 2015, Tablica 1.1. Nalichnoe i postojannoe naselenie administrativno-territorial'nyh edinic NKR (gorodskoe, sel'skoe) po rezul'tatam perepisej naselenija NKR 2005 i 2015 gg. i po polu, 2016, http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/1_1_45_46.pdf 05.07.2022 (in Russian) Census of the NKR 2015, Table 1.1. The actual and permanent population of the administrative-territorial units of the NKR (urban, rural) according to the results of the population censuses of the NKR in 2005 and 2015 and by gender, 2016.

Prisoedinenie Vostochnoj Armenii k Rossii։ sbornik dokumentov 1972, tom I (1801-1813), redaktor։ akademik AN Arm. SSR C. P. Agajan, Yerevan։ Izdatel'stvo AN Armjanskoj SSR, 716 s. (in Russian) The Accession of Eastern Armenia to Russia։ Collection of Documents 1972, Volume I (1801-1813), Editor։ Academician of the Academy of Sciences Arm. SSR Ts. P. Aghayan, Yerevan։ Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, 716 p.

Rossija i ee «kolonii». Kak Gruzija, Ukraina, Moldavija, Pribaltika i Srednjaja Azija voshli v sostav Rossii 2007, M.։ Izdatel'stvo DAR##, 576 s. (in Russian) Russia and its "Colonies". How Georgia, Ukraine, Moldova, the Baltic states and Central Asia Became Part of Russia 2007, M.։ Publishing House DAR, 576 p.

Sarkisjan G. (2002), Naselenie Vostochnoj Armenii v XIX – nachale XX v., Yerevan։ Izdatel'stvo “Gitutjun” NAN RA, 212 s. (in Russian) Sargsyan G. 2002, The Population of Eastern Armenia in the 19th – early 20th Centuries, Yerevan։ Gitutyun Publishing House of NAS RA, 212 p.

Karapetian S. (2001), Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabakh, RAA Scientific Researches, Book III, Yerevan։ “Gitutiun” Publishing House of NAS RA, 232 p.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

Առաքելյան Գ. (2006), Երևան քաղաքի արդյունագործությունը XIX դարի երկրորդ կեսին, Գիտական հոդվածների ժողովածու` նվիրված Երևանի պատմության հարցերին, Երևան, էջ 31:

Բախչինյան Ա. (2018), Հայ-ճապոնական պատմական և մշակութային առնչությունները, Երևան, հեղինակային հրատ․, էջ 267:

Հայաստանի Հանրապետության և Ճապոնիայի միջև ներդրումների ազատականացման, խրախուսման և պաշտպանության մասին» համաձայնագիր, 14.02.2018, http://www.parliament.am/draft_docs7/K-019_hamadzaynagir.pdf։

Հայաստանի Հանրապետությունում սողանքային աղետի կառավարման ուսումնասիրություն» ծրագրի շրջանակներում Ճապոնիայի կառավարության Միջազգային համագործակցության գործակալության և Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարության միջև ստորագրված համաձայնագրով նախատեսված միջոցառումները նախապատրաստելու և իրականացնելու մասին, 29.03.2004, http://www.irtek.am/views/act.aspx?aid=24469։

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը «Հենրի Մորգենթաու» հուշամեդալ է հանձնել հայ ազգի ճապոնացի բարեկամին, 24.07.2021, http://www.genocide-museum.am/arm/24.07.21.php?fbclid=IwAR20sHYbm_S56yRNIEc16CRXIrRHUYohv4ViO-OFxxF4Iz2bOERuzQr7vPw։

Հովհաննիսյան Ն., Ամիրխանյան Մ., Կարապետյան Ռ. (2005), Հայաստան-Ճապոնիա. Քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական հարաբերություններ, Երևան, «Զանգակ-97», էջ 180+144 (երկլեզու)։

Միայն հնագույն պատմություն ունեցող ժողովուրդը կարող է այսպես գնահատել մեկ այլ հնագույն ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգությունը, 23.07.2021, https://escs.am/am/news/9318?fbclid=IwAR3o48AtmNrAKN-LQrxdgjc3oEiwG9jJRSfe5_GJ6quy3Kcir TCXjhA5vB8։

Իջևան քաղաքում թափոնների կառավարման կարողությունները բարձրացնելու համար աղբահավաք մեքենայի և աղբամանների տրամադրման դրամաշնորհային ծրագրի պայմանագրի ստորագրման արարողություն, https://www.am.emb-japan.go.jp/files/100144363.pdf?fbclid=IwAR1CP17DsZkXTeODfiDllC5iwHOONRoTEwueuFGi_V2WE7uR6Rq3nlK6U8U։

Վարդանյան Ա., Մարտոյան Թ. (2020), Ճապոնական նավի հետագծով. Զմյուռիայի հայերի և հույների փրկուղին, Ցեղասպանագիտական հանդես, h. 8 (2), էջ 76-95:

Ճապոնիայի կառավարության «Սակավապահով ֆերմերների համար դրամաշնորհային աջակցություն» 10-րդ դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետություն ներկրված գյուղատնտեսական տեխնիկան տնօրինելու մասին, ՀՀ կառավարություն որոշում, 17.02.2011թ., https://www.e-gov.am/gov-decrees/item/19075/։

Հարությունյան Ե. (2021), Ճապոնիայի տնտեսական քաղաքականությունը Հայաստանում (1992-2021 թթ.)// «Բանբեր Արևելագիտության ինստիտուտի», հատոր 1, համար 2, էջ 165-185:

The Brave Stance of the Japanese, Embros, 17 Sep 1922, https://www.greek-genocide.net/index.php/27-bibliography?start=18․

Activities in Armenia, JICA's Projects in Armenia, https://www.jica.go.jp/armenia/english/activities/index.html․

Armenia Approves Relief Aid to Japan Quake Victims, 08.04.2011, https://www.azatutyun.am/a/3550393.html ․

Babkenian V., Cuba, China, Korea, Hawaii and the Armenian Genocide, The Armenian Weekly, 10.11.2010, https://armenianweekly.com/2010/11/10/cuba-china-korea-hawaii-and-the-armenian-genocide/․

Babkenian V., Japan and the Armenian Genocide, The Armenian Weekly, 29.09.2010, https://armenianweekly.com/2010/09/29/japans-forgotten-international-humanitarian-relief-episode/․

Ex-Post Evaluation of Japanese ODA Grant Aid Project “The Project for Improvement of Fire Fighting Equipment in Yerevan City”, Webiste of Japan International Cooperation Agency, https://www2.jica.go.jp/en/evaluation/pdf/2013_0867940_4_f.pdf․

Fukushima Disaster: What Happened at the Nuclear Plant? 10.03.2021, https://www.bbc.com/news/world-asia-56252695․

Genocide Perspectives IV: Essays on Holocaust and Genocide 2012, edit. Colin Tatz, University of Technology Sydney, p. 392.

Grant Agreement Signed between JICA and the Government of the Republic of Armenia, Website of Japan International Cooperation Agency, 16.02.2018, https://www.jica.go.jp/uzbekistan/english/office/topics/press180216.html․

Grant Assistance for Grassroots Human Security Projects (GGP), https://www.am.emb-japan.go.jp/itprtop_en/index.html․

Hovhannisyan A., Japanese Media Coverage of the Armenian Genocide, 1894-1920s, 08.05.2021, https://mirrorspectator.com/2021/05/08/japanese-media-coverage-of-the-armenian-genocide-1894-1920s/․

Japan International Cooperation Agency (JICA) Signed on Grant Agreement with Armenia: The Archive of the Public Television will be Digitized, Webiste of Japan International Cooperation Agency, 30.03.2017, https://www.jica.go.jp/uzbekistan/english/office/topics/170330.html․

Japan’s Development Cooperation with the Republic of Armenia, 2019, https://www.mofa.go.jp/files/000476406.pdf․

Japan's Development Cooperation with the Republic of Armenia, Website of Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2019, https://www.mofa.go.jp/files/000476406.pdf․

Joint Statement on Friendship and Partnership between Japan and the Republic of Armenia, 19.12.2001, https://www.mofa.go.jp/region/europe/armenia/joint0111.html․

Milton Giles 2008, Paradise Lost: Smyrna 1922 - The Destruction of Islam's City of Tolerance, London, p. 464.

Nazarmuhamedov B. 2018, Japan’s ODA Policy toward Central Asia and the Caucasus an Analysis of Japanese Assistance to Economic Development in Kyrgyzstan and Armenia, Journal of International and Advanced Japanese Studies, University of Tsukuba, V. 10, pp. 169-185.

On the 11th of March (Sat), Ambassador Taguchi Attended the Memorial Ceremony Dedicated to the 6th Anniversary of the Great East Japan Earthquake Held in Spitak City, 15.03.2017, https://www.am.emb-japan.go.jp/itpr_en/b_000108en.html․

Report of Japan Disaster Relief Team on Earthquake of Spitak, Armenia. USSR, February 1990, 42-51, https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/10868198_01.pdf․

Study on Mining Sector Development Master Plan in the Republic of Armenia, Japan International Cooperation Agency, October 2003, https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/11734415_01.pdf․

The Project for Seismic Risk Assessment and Risk Management Planning in the Republic of Armenia, December 2012, JICA, https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086047.pdf․

The Provision of Japanese Medical Equipment to the Republic of Armenia, 30.06.2020, https://www.am.emb-japan.go.jp/files/100070007.pdf․

The United Nations welcomes Japan’s contribution to support people displaced from Nagorno-Karabakh and host communities in Armenia, 19.02.2021, https://www.unicef.org/armenia/en/press-releases/united-nations-welcomes-japans-contribution-support-people-displaced-nagorno․

Vardanyan A., Remembering Legacy of Eiichi Shibusawa as He Helped Armenian Refugees during Genocide, 21.04.2022, https://mirrorspectator.com/2022/04/21/remembering-legacy-of-eiichi-shibusawa-as-he-helped-armenian-refugees-during-genocide/?fbclid=IwAR3wRWtQ3-z1VluvGQv2FxdJXt_CE-Uvj_KAzaRHwqmPNDYxJa2h_QTm7hg․

REFERENCES

Arak‘jelyan G. (2006), JErewan k‘aghak‘i ardyunagortsut‘yuně XIX dari jerkrord kjesin, Gitakan hodvatsnjeri zh’oghovatsu` nvirvats JErewani patmut‘yan harts‘jerin, JErewan, ēj 31:

Bakhch‘inyan A. (2018), Hay-chaponakan patmakan ew mshakut‘ayin arnch‘ut‘yunnjerě, JErewan, hjeghinakayin hrat․, ēj 267:

Hayastani Hanrapjetut‘yan ew CHaponiayi mijew njerdrumnjeri azatakanats‘man, khrakhusman ew pashtpanut‘yan masin» hamadzaynagir, 14.02.2018, http://www.parliament.am/draft_docs7/K-019_hamadzaynagir.pdf։

Hayastani Hanrapjetut‘yunum soghank‘ayin aghjeti karavarman usumnasirut‘yun» tsragri shrjanaknjerum CHaponiayi karavarut‘yan Mijazgayin hamagortsakts‘ut‘yan gortsakalut‘yan ew Hayastani Hanrapjetut‘yan k‘aghak‘ashinut‘yan nakhararut‘yan mijew storagrvats hamadzaynagrov nakhatjesvats mijots‘arumnjerě nakhapatrastjelu ew irakanats‘njelu masin, 29.03.2004, http://www.irtek.am/views/act.aspx?aid=24469։

Hayots‘ ts‘jeghaspanut‘yan t‘angaran-institutě «Hjenri Morgjent‘au» hushamjedal ē handznjel hay azgi chaponats‘i barjekamin, 24.07.2021, http://www.genocide-museum.am/arm/24.07.21.php?fbclid=IwAR20sHYbm_S56yRNIEc16CRXIrRHUYohv4ViO-OFxxF4Iz2bOERuzQr7vPw։

Hovhannisyan N., Amirkhanyan M., Karapjetyan R. (2005), Hayastan-CHaponia. K‘aghak‘akan, tntjesakan, mshakut‘ayin ew gitakan harabjerut‘yunnjer, JErewan, «Zangak-97», ēj 180+144 (jerkljezu)։

Miayn hnaguyn patmut‘yun unjets‘ogh zh’oghovurdě karogh ē ayspjes gnahatjel mjek ayl hnaguyn zh’oghovrdi patmamshakut‘ayin zh’arangut‘yuně, 23.07.2021, https://escs.am/am/news/9318?fbclid=IwAR3o48AtmNrAKN-LQrxdgjc3oEiwG9jJRSfe5_GJ6quy3Kcir TCXjhA5vB8։

Ijewan k‘aghak‘um t‘ap‘onnjeri karavarman karoghut‘yunnjerě bardzrats‘njelu hamar aghbahavak‘ mjek‘jenayi ew aghbamannjeri tramadrman dramashnorhayin tsragri paymanagri storagrman araroghut‘yun, https://www.am.emb-japan.go.jp/files/100144363.pdf?fbclid=IwAR1CP17DsZkXTeODfiDllC5iwHOONRoTEwueuFGi_V2WE7uR6Rq3nlK6U8U։

Vardanyan A., Martoyan T‘. (2020), CHaponakan navi hjetagtsov. Zmyuriayi hayjeri ew huynjeri p‘rkughin, TS‘jeghaspanagitakan handjes, h. 8 (2), ēj 76-95:

Chaponiayi karavarut‘yan «Sakavapahov fjermjernjeri hamar dramashnorhayin ajakts‘ut‘yun» 10-rd dramashnorhayin tsragri shrjanaknjerum Hayastani Hanrapjetut‘yun njerkrvats gyughatntjesakan tjekhnikan tnōrinjelu masin, HH karavarut‘yun oroshum, 17.02.2011t‘., https://www.e-gov.am/gov-decrees/item/19075/։

Harut‘yunyan JE. (2021), Chaponiayi tntjesakan k‘aghak‘akanut‘yuně Hayastanum (1992-2021 t‘t‘.)// «Banbjer Arewjelagitut‘yan instituti», hator 1, hamar 2, ēj 165-185:

The Brave Stance of the Japanese, Embros, 17 Sep 1922, https://www.greek-genocide.net/index.php/27-bibliography?start=18․

Activities in Armenia, JICA's Projects in Armenia, https://www.jica.go.jp/armenia/english/activities/index.html․

Armenia Approves Relief Aid to Japan Quake Victims, 08.04.2011, https://www.azatutyun.am/a/3550393.html ․

Babkenian V., Cuba, China, Korea, Hawaii and the Armenian Genocide, The Armenian Weekly, 10.11.2010, https://armenianweekly.com/2010/11/10/cuba-china-korea-hawaii-and-the-armenian-genocide/․

Babkenian V., Japan and the Armenian Genocide, The Armenian Weekly, 29.09.2010, https://armenianweekly.com/2010/09/29/japans-forgotten-international-humanitarian-relief-episode/․

Ex-Post Evaluation of Japanese ODA Grant Aid Project “The Project for Improvement of Fire Fighting Equipment in Yerevan City”, Webiste of Japan International Cooperation Agency, https://www2.jica.go.jp/en/evaluation/pdf/2013_0867940_4_f.pdf․

Fukushima Disaster: What Happened at the Nuclear Plant? 10.03.2021, https://www.bbc.com/news/world-asia-56252695․

Genocide Perspectives IV: Essays on Holocaust and Genocide 2012, edit. Colin Tatz, University of Technology Sydney, p. 392.

Grant Agreement Signed between JICA and the Government of the Republic of Armenia, Website of Japan International Cooperation Agency, 16.02.2018, https://www.jica.go.jp/uzbekistan/english/office/topics/press180216.html․

Grant Assistance for Grassroots Human Security Projects (GGP), https://www.am.emb-japan.go.jp/itprtop_en/index.html․

Hovhannisyan A., Japanese Media Coverage of the Armenian Genocide, 1894-1920s, 08.05.2021, https://mirrorspectator.com/2021/05/08/japanese-media-coverage-of-the-armenian-genocide-1894-1920s/․

Japan International Cooperation Agency (JICA) Signed on Grant Agreement with Armenia: The Archive of the Public Television will be Digitized, Webiste of Japan International Cooperation Agency, 30.03.2017, https://www.jica.go.jp/uzbekistan/english/office/topics/170330.html․

Japan’s Development Cooperation with the Republic of Armenia, 2019, https://www.mofa.go.jp/files/000476406.pdf․

Japan's Development Cooperation with the Republic of Armenia, Website of Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2019, https://www.mofa.go.jp/files/000476406.pdf․

Joint Statement on Friendship and Partnership between Japan and the Republic of Armenia, 19.12.2001, https://www.mofa.go.jp/region/europe/armenia/joint0111.html․

Milton Giles 2008, Paradise Lost: Smyrna 1922 - The Destruction of Islam's City of Tolerance, London, p. 464.

Nazarmuhamedov B. 2018, Japan’s ODA Policy toward Central Asia and the Caucasus an Analysis of Japanese Assistance to Economic Development in Kyrgyzstan and Armenia, Journal of International and Advanced Japanese Studies, University of Tsukuba, V. 10, pp. 169-185.

On the 11th of March (Sat), Ambassador Taguchi Attended the Memorial Ceremony Dedicated to the 6th Anniversary of the Great East Japan Earthquake Held in Spitak City, 15.03.2017, https://www.am.emb-japan.go.jp/itpr_en/b_000108en.html․

Report of Japan Disaster Relief Team on Earthquake of Spitak, Armenia. USSR, February 1990, 42-51, https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/10868198_01.pdf․

Study on Mining Sector Development Master Plan in the Republic of Armenia, Japan International Cooperation Agency, October 2003, https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/11734415_01.pdf

The Project for Seismic Risk Assessment and Risk Management Planning in the Republic of Armenia, December 2012, JICA, https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086047.pdf․

The Provision of Japanese Medical Equipment to the Republic of Armenia, 30.06.2020, https://www.am.emb-japan.go.jp/files/100070007.pdf․

The United Nations welcomes Japan’s contribution to support people displaced from Nagorno-Karabakh and host communities in Armenia, 19.02.2021, https://www.unicef.org/armenia/en/press-releases/united-nations-welcomes-japans-contribution-support-people-displaced-nagorno․

Vardanyan A., Remembering Legacy of Eiichi Shibusawa as He Helped Armenian Refugees during Genocide, 21.04.2022, https://mirrorspectator.com/2022/04/21/remembering-legacy-of-eiichi-shibusawa-as-he-helped-armenian-refugees-during-genocide/?fbclid=IwAR3wRWtQ3-z1VluvGQv2FxdJXt_CE-Uvj_KAzaRHwqmPNDYxJa2h_QTm7hg

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

Աղայան Ծ. (1976), Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից, Եր., ԳԱ հրատ, 869 էջ։

«Մշակ», 05. 06. 1905, № 110։

«Մուրճ», 07. 1905, № 7։

Багирова И. (1997), Политические партии и организации Азербайджана в начале XX века, Баку, «ЕЛМ», с. 336.

Балаев А. (2009), Мамед Эмин Расулзаде (1884-1955), M.։ «Флинта», с. 288.

Кузминский А. (1905), Всеподданнейший отчет о произведенной в 1905 году, по высочайшему повелению, сенатором Кузминским ревизии города Баку и Бакинской губернии, Санкт-Петербург, с. 686․

Муханов В., Волхонский М. (2007), По следам Азербайджанской Демократической

Республики, М.։ «Европа», с. 247.

Раздорский Е. А. (2016), Экономический кризис 1900-1903 гг.: Историческая практика

и экономические уроки, «Гуманитарные науки», № 7, Иваново։ «Икспресс», с. 48-51.

Раевский А. (1930), Большевизм и меньшевизм в Баку в 1904-1905 г.г., Баку, «АзГНИИ», с. 247.

Степанов С. А. (2006), Кадеты (конституционно-демократическая партия), М., Вестник РУДН, № 8, с. 75-84.

Тобчибашев А. (2014), Журналистская деятельность 1898-1914, I том, Баку, «АДА», с. 576.

Seyid-zade D. (2011), Azerbaijan in the Beginning of XX Century: Roads Leading to Independence, Baku, «OKA», 344 p.

Swietochowski Т. (1985), Russian Azerbaijan, 1905-1920, Cambridge University press, 256 p.

Mirza-bala M. Z. (1938), Milli Azerbaycan Hareketi: Milli Az. Müsavat halk frakası tarihi,

Berlin, Firka divani Tarafindan neșrolunmuștur, s. 335.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası (2004), I cild, Bakı, «Lider nəşriyy», s. 440.

Məmmədov X. (1999), Aydınlarımızın istiqlal mücadiləsi, Bakı, «Biznes Universiteti», s. 86.

Rəsulzadə M. Ə., (2014), Əsərləri, I cild (1903-1909), Bakı, «Təhsil», s. 480.

Rəsulzadə M. Ə., (2001), Əsərləri, II cild (1909-1914), Bakı, «Şirvannəşr», s. 528.

Yagublu N., (2013), Məhmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediası, Bakı, Kitab Klubu, s. 504.

Yaqublu N., (2012), Müsavat partiyasının tarixi, Bakı, «ADİOĞLU», s. 335.

REFERENCES

Aghayan Ts. (1976), Hay zh’oghovrdi azatagrakan payk‘ari patmut‘yunits‘, JEr., GA hrat, 869 ēj։

«Mshak», 05. 06. 1905, № 110։

«Murch», 07. 1905, № 7։

Bagiрova I. (1997), Politichjeсkije paрtii i oрganizacii Azjeрbaйdzhana v nachalje XX vjeka, Baku, «JELM», с. 336.

Balajev A. (2009), Mamjed Emin Рaсulzadje (1884-1955), M.։ «Flinta», с. 288.

Kuzminсkiй A. (1905), Vсjepoddannjeйshiй otchjet o pрoizvjedjennoй v 1905 godu, po vyсochaйshjemu povjeljeniju, сjenatoрom Kuzminсkim рjevizii goрoda Baku i Bakinсkoй gubjeрnii, Сankt-Pjetjeрbuрg, с. 686․

Muxanov V., Volxonсkiй M. (2007), Po сljedam Azjeрbaйdzhanсkoй Djemokрatichjeсkoй

Рjeсpubliki, M.։ «JEvрopa», с. 247.

Рazdoрсkiй JE. A. (2016), Ekonomichjeсkiй kрiziс 1900-1903 gg.: Iсtoрichjeсkaja pрaktika i ekonomichjeсkije uрoki, «Gumanitaрnyje nauki», № 7, Ivanovo։ «Ikсpрjeсс», с. 48-51.

Рajevсkiй A. (1930), Bol’shjevizm i mjen’shjevizm v Baku v 1904-1905 g.g., Baku, «AzGNII», с. 247.

Сtjepanov С. A. (2006), Kadjety (konсtitucionno-djemokрatichjeсkaja paрtija), M., Vjeсtnik РUDN, № 8, с. 75-84.

Tobchibashjev A. (2014), ZHuрnaliсtсkaja djejatjel’noсt’ 1898-1914, I tom, Baku, «ADA», с. 576.

Seyid-zade D. (2011), Azerbaijan in the Beginning of XX Century: Roads Leading to Independence, Baku, «OKA», 344 p.

Swietochowski T. (1985), Russian Azerbaijan, 1905-1920, Cambridge University press, 256 p.

Mirza-bala M. Z. (1938), Milli Azerbaycan Hareketi: Milli Az. Müsavat halk frakası tarihi,

Berlin, Firka divani Tarafindan neșrolunmuștur, s. 335.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası (2004), I cild, Bakı, «Lider nəşriyy», s. 440.

Məmmədov X. (1999), Aydınlarımızın istiqlal mücadiləsi, Bakı, «Biznes Universiteti», s. 86.

Rəsulzadə M. Ə., (2014), Əsərləri, I cild (1903-1909), Bakı, «Təhsil», s. 480.

Rəsulzadə M. Ə., (2001), Əsərləri, II cild (1909-1914), Bakı, «Şirvannəşr», s. 528.

Yagublu N., (2013), Məhmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediası, Bakı, Kitab Klubu, s. 504.

Yaqublu N., (2012), Müsavat partiyasının tarixi, Bakı, «ADİOĞLU», s. 335.

Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան, Ֆ. Գրիգոր Զոհրապ, գ. 73, թ. 1¬2:

Էջմիածնի Մայր տաճարի դիվանատուն,վավերագիր № 288, էջ 3:

Էջմիածնի Մայր տաճարի դիվանատուն, վավերագիր № 288, էջ 83:

ՀՀԱԱ, Ֆ. 57, ց. 5, գ. 49, թ. 14¬16:

Փամպուքեան Ե., Նիւթեր Հ.Յ. դաշնակցութեան պատմութեան համար, Ժ հատոր, 544 էջ:

Վիրաբյան Ա., Համահայկական խորհրդակցություններ (1912-¬¬1920 թթ․), փաստաթղթերի ժողովածու, Հայաստանի ազգային արխիվ, Երևան, 2004, N 5, 792 էջ:

Արմեն Գարօ (1990), Ապրված օրեր, Քալիֆորնիա, 149 էջ:

Զոհրապ Գ. (2013), Սեբաստիայի նահանգը տնտեսական ու ազգագրական տեսակետից և հայերի դրությունը, Հայկական հարցը փաստաթղթերու լույսին տակ, Երևան, 80 էջ:

Փափազյան Վ. (1952), Իմ հուշերը, Բ հատոր, Բեյրութ, 610 էջ:

Շարուրյան Ա. Ս., Գրիգոր Զոհրապի կյանքի և գործունեության տարեգրություն, 546 էջ:

Սիմոնյան Հ. (2013), Ազատագրական պայքարի ուղիներում, գիրք V, Երևան, 1296 էջ:

Սիմոնյան Հ. (2014), 1912-¬1913 թթ. Բալկանյան պատերազմը և հայերը, Երևան, 502 էջ:

«Արարատ», օգոստոս, 1914, էջ 697-¬706:

«Դաշինք», 3.05.1914:

Архив Внешней Политики Российской Империи, ф. «Посольство в Константинополе», оп. 517/2, д. 3728, л. 105.

АВПРИ, ф113, Канцелярия министра иност. дел, оп 470, д 114, л. 44:

АВПРИ, ф. «Канцелярия МИД», оп. 470, д.115, л.98:

АВПРИ, ф. «Канцелярия МИД», оп. 470, д. 115, л. 147.

Записки Джемал-Паши, 1913-1919 г.г., Тифлис, 1923, 240 с.

«Русское слово», 23 ноября 1913, н. 270.

Дадрян В. (2007), История армянского геноцида, этнический конфликт от Балкан до Анатолии и Кавказа, Ереван, 620 с.

Meclisi Mebusan Zabıt Ceridesi, i:1, 1 Mayıs 1330 (1914), d:3, c:1, içtima senei:1, s 2-3.

MMZC, i:1, 1 Mayıs 1330 (1914), d:3, c:1, içtima senei:1, s 28.

REFERENCES

E. Ch‘arjents‘i anvan grakanut‘yan ew arvjesti t‘angaran, F. Grigor Zohrap, g. 73, t‘. 1¬2:

Ejmiatsni Mayr tachari divanatun,vavjeragir № 288, ēj 3:

Ejmiatsni Mayr tachari divanatun, vavjeragir № 288, ēj 83:

HHAA, F. 57, ts‘. 5, g. 49, t‘. 14¬16:

P‘ampuk‘jean JE., Niwt‘jer H.H. dashnakts‘ut‘jean patmut‘jean hamar, ZH’ hator, 544 ēj:

Virabyan A., Hamahaykakan khorhrdakts‘ut‘yunnjer (1912-¬¬1920 t‘t‘․), p‘astat‘ght‘jeri zh’oghovatsu, Hayastani azgayin arkhiv, JErewan, 2004, N 5, 792 ēj:

Armjen Karō (1990), Abrvats ōrjer, K‘ali fornia, 149 ēj:

Zohrap G. (2013), Sjebastiayi nahangě tntjesakan u azgagrakan tjesakjetits‘ ew hayjeri drut‘yuně, Haykakan harts‘ě p‘astat‘ght‘jeru luysin tak, JErewan, 80 ēj:

P‘ap‘azyan V. (1952), Im hushjerě, B hator, Bjeyrut‘, 610 ēj:

Sharuryan A. S., Grigor Zohrapi kyank‘i ew gortsunyut‘yan tarjegrut‘yun, 546 ēj:

Simonyan H. (2013), Azatagrakan payk‘ari ughinjerum, girk‘ V, JErewan, 1296 ēj:

Simonyan H. (2014), 1912-¬1913 t‘t‘. Balkanyan patjerazmě ew hayjerě, JErewan, 502 ēj:

«Ararat», ōgostos, 1914, ēj 697-¬706:

«Dashink‘», 3.05.1914:

Aрxiv Vnjeshnjeй Politiki Рoссiйсkoй Impjeрii, f. «Poсol’сtvo v Konсtantinopolje», op. 517/2, d. 3728, l. 105.

AVPРI, f113, Kancjeljaрija miniсtрa inoсt. djel, op 470, d 114, l. 44:

AVPРI, f. «Kancjeljaрija MID», op. 470, d.115, l.98:

AVPРI, f. «Kancjeljaрija MID», op. 470, d. 115, l. 147.

Zapiсki Dzhjemal-Pashi, 1913-1919 g.g., Tifliс, 1923, 240 с.

«Рuссkoje сlovo», 23 nojabрja 1913, n. 270.

Dadрjan V. (2007), Iсtoрija aрmjanсkogo gjenocida, etnichjeсkiй konflikt ot Balkan do Anatolii i Kavkaza, JEрjevan, 620 с.

Meclisi Mebusan Zabıt Ceridesi, i:1, 1 Mayıs 1330 (1914), d:3, c:1, içtima senei:1, s 2-3.

MMZC, i:1, 1 Mayıs 1330 (1914), d:3, c:1, içtima senei:1, s 28.

Աղայան Ծ. (1994), Անդրանիկ, դարաշրջան, դեպքեր ու դեմքեր, Երևան ։

Թյությունճյան Լ. (1975), Յուշեր Վավերագրական իրողութիւններ արհաւիրքի ու ազատագրական պայքարի տարիներին, հրատ. Թեքեան մշակ. միութեան, Պէյրութ։

Կարապետյան Հ. (1992), Անդրանիկ, Եր., «Հայաստան» հրատ.։

«Հայաստան» (Թիֆլիս), 1917:

Մարմարէան Ա. 1920), Զորավար Անդրանիկ և իր պատերազմները, Կ. Պոլիս։

Սիմոնյան Հ. (1996), Անդրանիկի ժամանակ, գիրք Ա, Երևան, «Կաիսա» հրատ.։

REFERENCES

Aghayan TS. (1994), Andranik, darashrjan, djepk‘jer u djemk‘jer, JErewan ։

T‘yut‘yunjyan L. (1975), Hushjer Vavjerakragan iroghut‘iwnnjer arhawirk‘i u azatagragan payk‘ari tarinjerin, hrat. T‘jek‘jean mshak. miut‘jean, Bēyrut‘։

Karapjetyan H. (1992), Andranik, JEr., «Hayastan» hrat.։

«Hayastan» (T‘i flis), 1917:

Marmarēan A. 1920), Zoravar Andranik ew ir patjerazmnjerě, K. Polis։

Simonyan H. (1996), Andraniki zh’amanak, girk‘ A, JErewan, «Kaisa» hrat.։

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dosya No: 2877, Gömlek No: 11.

BOA, Dosya No: 2877, Gömlek No: 37.

Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Dosya No: 277–258.

Akbulut D. A. (2006), Albayrak Olayı, Istanbul, Temel Yayınları, 2006, 221 sayfa.

Çoşar Ö. S. (1964), Milli Mücadele Basını, İstanbul, As Matbaası, 302 sayfa.

Durak M. (2011), “Millî Mücadelenin Önemli Simalarından Erzurumlu Müştak Sıtkı (Dursunoğlu) Bey, Yüksek Lisans Tezi, Tez Yöneticisi Yavuz Aslan, Erzurum, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, 155 sayfa.

Akbulut D. A., Aslan Y., Aslan B., Tolga B., Erdem Ö., Uca A., Öncü A. S., Yüksel M. (2009), Yüce Yurttan Yükselen Ses Albayrak 1919-1921, Erzurum, Atatürk Üniversitesi, 471 sayfa.

Aslan Y. (2012), Yüce Yurttan Yükselen Ses Albayrak 1919–1921, Erzurum, Atatürk Üniversitesi, 471.

Dursunoğlu G. (1946), Milli Mücadelede Erzurum, Ankara, 171 sayfa.

Güneri N.S., (Haz. Ali Birinci) (1999), Hâtıra Defteri - Erzurum'da Kongre Günleri, Erzurum Kitaplığı, İstanbul, 118 sayfa.

Temiztürk H., Seyhan S. (2014), Albayrak Gazetesinde Ermeni Olayları, Yeni Türkiye Degisi, Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, s. 2349-2365.

McCarthy J. (2002), Atatürk Üniversitesi 2002-2003 öğretim yılı açılış dersi (basılmamış konuşma metni), Erzurum.

Özçelik I. (2003), Millî Mücadelede Güney Cephesi Urfa, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 336 sayfa.

Özçelik I. (2005), Millî Mücadelede Anadolu Basınında Güney Cephesi, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 312 sayfa.

Özçelik I. (2021), Kongreler Döneminde Albayrak Gazetesine Yansıyan Ermeni Eylemlerinden Örnekler (1919-1920), Ankara, Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya Geçişi ve Kongreler Uluslararası Sempozyumu, (Yayına Hazırlayan Murat SAYGIN), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, s. 21-37.

Selçuk U. (2002), “Ali Galip Olayı'nın Milli Mücadele Taraftarı Gazetelerdeki (İrade-i Milliye ve Albayrak) Yankıları”, Ankara Üniversitesi TİTE-AYD, No. 29-30, Ankara, s. 159-174.

Şen I. (1992), “Vilayat-ı Şarkiyye Müdafaa-ı Hukuk-ı Milliyye Cemiyeti ve Faaliyetleri”, Yakın Tarihimizde Kars ve Doğu Anadolu Sempozyumu, Ankara, s.70.

Şirin F. Ş. (2009), Etkili birer propaganda aracı olarak Ermeni sorunu Karşısında Albayrak ve Hadisat gazeteleri (1918–1919), Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi 28(45), Ankara, s. 207-219.

Tolga B. (2010), Millî Mücadele Günlerinde Cevat Dursunoğlu, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi, 228 sayfa.

Uca A. (2010), Erzurum’da Mi̇lli̇ Mücadele Dönemi̇nde Yayinlanan Albayrak Gazetesi̇’ndeki̇ İlânlar, Erzurum, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], 42, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, s. 259-282.

“Muhit Haberleri”, Albayrak, S. 6, 22 Nisan 1919.

Albayrak 1919-1920.

Ö. Gündoğdu, “Ermenilerin Hakkımızda Reva Gördükleri Fecî Zulümler Tahkikatından Tehcirden Evvel”, Albayrak, S. 6, 22 Nisan 1919.

Ö. Gündoğdu, “Ermenilerin Hakkımızda Reva Gördükleri Fecî Zulümler Tahkikatından Tehcirden Evvel 20”, Albayrak, S. 23, 28 Ağustos 1919.

Albayrak Gazetesi, https://www.turkcebilgi.com/albayrak_gazetesi?fbclid=IwAR1ZmCDH3jmUASG0wZNCax4ldm1oi0WHpDN2X8o-CXDqllJPq1PP8jkNCPo#post.

Cevat Dursunoğlu (1892-1970)/ https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/cevat-dursunoglu-1892-1970.

Baydar M. Ç. “Albayrak Matbaa ve Gazetesi: 1913-1921”/ http://www.tyb.org.tr/yazarlarimiz/m-ce-tin-baydar/1052-albayrak-matbaa-ve-gazetes-1913- 1921.html,

Vilâyât-ı Şarkiyye Müdâfaa-i Hukûk-ı Milliye Cemiyeti/https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/vilayat-i-sarkiyye-mudafaa-i-hukuk-i-milliye-cemiyeti/?pdf=3922, 02.02.2022.

İlk sesi haykıran yüce Erzurum, / https://www.erzurumsoz.com/ilk-sesi-haykiran-yuce-erzurum/2274/, 02.02.2022.

RESOURCES AND LITERATURE

CAMO RF, fund of the 45th Army, inventory 9458, d. 24, sheets 496 - 504

CAMO RF, fund of 89th Infantry divisions, inv. 1, file 64, sheet 37, file 65, sheet 119-120, inventory 825376, file 1, sheet 1-2

Kliment Harutyunyan, Armenian national military formations in 1918-1945. Yer., 2002, p. 210

CAMO, fund of the 89th Infantry Division, inventory 825376, file 1, sheets 2-3, inventory 1, file 3, sheet 1

https://nashasreda.ru/uchastie-89-j-tamanskoj-strelkovoj-divizii-v-boyax-za-kerch/

CANO, RF, fund of 89th Infantry Division, inventory 2, file 31, sheet 277

CAMO, RF, fund of 89th Infantry Division, inventory 2, file 31, sheet 277

CAMO, RF, fund of 89th Infantry division, inventory 2, file 31, sheet 276

CAMO, RF, fund 33, inventory 793756, file 3, sheet 165, file 43, sheet 125, file 51, sheet 142, file 4, sheet 49

CAMO, RF, reference book about Infantry divisions, inventory # 1389, page 270

CAMO, RF, fund 154th SSPA, 89th Infantry division

CAMO, RF, fund 154th SSPA, 89th Infantry division, inventory 327752, file 1, sheet 10

Kliment Harutyunyan, Armenian national military formations in 1918-1945, Yerevan, 2002, p. 242-243

«Ազգ», 17.06.2000:

Բարխուդարյան Վ., Ալեքսանյան Հ. (2015), Ռուսաստանի հայ գաղթօջախների պատմություն (Հյուսիսային Կովկաս, Նոր Նախիջևան, Աստրախան, Սանկտ Պետերբուրգ, Մոսկվա), Երևան, ՀՀ ԳԱԱ պատմ. ինստիտուտ, 441 էջ:

Թաթոյան Ռ. (2007), Հայրենադարձությունը որպես Հայաստանի պետական քաղաքականության նոր ուղղություն, «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի տեղեկագիր, N 20, էջ 127-134:

«Լրագիր», 27.07.1995:

«Հայ Սփյուռք» հանրագիտարան (2003), Երևան, Հայկական հանրագիտարան, 732 էջ:

«Հայաստան», 16.05.2000:

ՀԱԱ, ֆ. 875, ց. 16, գ. 217, թ. 3:

«Հայերն աշխարհում» հանրագիտական համառոտ բառարան (1995), Երևան, «Հայագիտակ», 134 էջ:

Մինասյան Է., Մայիլյան Բ., Մխոյան Հ. (2018), Հյուսիսային Կովկասի հայկական համայնքները 20-րդ դարում. պատմություն և մարտահրավերներ, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 152 էջ:

Вартумян А. (2012), Армяне Краснодарского Края: утраченная идентичность или приобретенное гражданство?, Отв. ред. акад. Г. Г. Матишов, Армяне Юга РОССИИ: История, культура, общее будущее, Материалы Всероссийской научной конференции, Ростов-на-Дону, Изд-во ЮНЦ РАН, c. 146-151.

Гомцян А. (2012), Армяно-российские отношения на современном этапе развития, Отв. ред. акад. Г.Г. Матишов, Армяне Юга РОССИИ: История, культура, общее будущее, Материалы Всероссийской научной конференции, Ростов-на-Дону, Изд-во ЮНЦ РАН, с. 8-11.

Корякин К. (2007), Социальные и культурные аспекты адаптации мигрантов армян в Краснодарском крае /1988-2008/, М., Институт социологии РАН, 72 с.

Ктиторов С. (2019), У истоков истории Армавира, Гл.ред. А.Р. Галустов; науч. ред. С. Н. Ктиторова, Армавир в трех столетиях истории России: XIX-XX-XXI вв. (к 180-летнему юбилею города): Материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием, Армавир, Изд. ИП Ершова О.А., c. 14-34.

Симонян М. (2011), История армянской диаспоры Кубани, Армяне Краснодарского края. Краснодар, с. 22-34.

REFERENCES

«Azg», 17.06.2000:

Barkhudaryan V., Aljek‘sanyan H. (2015), Rusastani hay gaght‘ōjakhnjeri patmut‘yun (Hyusisayin Kovkas, Nor Nakhijewan, Astrakhan, Sankt Pjetjerburg, Moskva), JErewan, HH GAA patm. institut, 441 ēj:

T‘at‘oyan R. (2007), Hayrjenadardzut‘yuně orpjes Hayastani pjetakan k‘aghak‘akanut‘yan nor ughghut‘yun, «Noravank‘» gitakrt‘akan himnadrami tjeghjekagir, N 20, ēj 127-134:

«Lragir», 27.07.1995:

«Hay Sp‘yurk‘» hanragitaran (2003), JErewan, Haykakan hanragitaran, 732 ēj:

«Hayastan», 16.05.2000:

HAA, f. 875, ts‘. 16, g. 217, t‘. 3:

«Hayjern ashkharhum» hanragitakan hamarot bararan (1995), JErewan, «Hayagitak», 134 ēj:

Minasyan JE., Mayilyan B., Mkhoyan H. (2018), Hyusisayin Kovkasi haykakan hamaynk‘njerě 20-rd darum. patmut‘yun ew martahravjernjer, JErewan, JEPH hrat., 152 ēj:

Vaрtumjan A. (2012), Aрmjanje Kрaсnodaрсkogo Kрaja: utрachjennaja idjentichnoсt’ ili pрiobрjetjennoje gрazhdanсtvo?, Otv. рjed. akad. G. G. Matishov, Aрmjanje JUga РOССII: Iсtoрija, kul’tuрa, obsh’jeje budush’jeje, Matjeрialy Vсjeрoссiйсkoй nauchnoй konfjeрjencii, Рoсtov-na-Donu, Izd-vo JUNC РAN, c. 146-151.

Gomcjan A. (2012), Aрmjano-рoссiйсkije otnoshjenija na сovрjemjennom etapje рazvitija, Otv. рjed. akad. G.G. Matishov, Aрmjanje JUga РOССII: Iсtoрija, kul’tuрa, obsh’jeje budush’jeje, Matjeрialy Vсjeрoссiйсkoй nauchnoй konfjeрjencii, Рoсtov-na-Donu, Izd-vo JUNC РAN, с. 8-11.

Koрjakin K. (2007), Сocial’nyje i kul’tuрnyje aсpjekty adaptacii migрantov aрmjan v Kрaсnodaрсkom kрaje /1988-2008/, M., Inсtitut сociologii РAN, 72 с.

Ktitoрov С. (2019), U iсtokov iсtoрii Aрmaviрa, Gl.рjed. A.Р. Galuсtov; nauch. рjed. С. N. Ktitoрova, Aрmaviр v tрjex сtoljetijax iсtoрii Рoссii: XIX-XX-XXI vv. (k 180-ljetnjemu jubiljeju goрoda): Matjeрialy Vсjeрoссiйсkoй nauchno-pрaktichjeсkoй konfjeрjencii с mjezhdunaрodnym uchaсtijem, Aрmaviр, Izd. IP JEрshova O.A., c. 14-34.

Сimonjan M. (2011), Iсtoрija aрmjanсkoй diaсpoрy Kubani, Aрmjanje Kрaсnodaрсkogo kрaja. Kрaсnodaр, с. 22-34.

Բալայան Վ. (2002), Արցախի պատմությունը հնադարից մինչև մեր օրերը, Եր., «Ամարաս», 408 էջ։

Խոջաբեկյան Վ., Ցեղասպանությունը և հայաթափությունը Ադրբեջանում (1918-1990-ական թթ․) // «Պատմաբանասիրական հանդես», 2005, 1, Եր., էջ 21-41:

Հակոբյան Տ. (2011), ԼՂՀ հռչակումը և պետական շինարարության գործընթացը (1991-1994 թթ.), Եր., 208 էջ:

Հարությունյան Գ. (2008), Անցումային ժամանակաշրջանի զարգացման փուլերը և հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմները փոխակերպվող հասարակությունում, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1, Եր., էջ 218-228։

Պետրոսեան Ա. (2004), Արթուր Մկրտչեան, Եր., 304 էջ:

Սեյրան Գ. (1928), Ղարաբաղի տնտեսական կյանքը և նրա հեռանկարները, Թիֆլիս, 100 էջ։

Барсегов Ю. (2008), Нагорный Карабах в международном праве и мировой политике. Документы и комментарий, В 2 т., т. 1., М.: КРУГЪ, 944 с.։

Волкова Н. (1969), Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв., Кавказский этнографический сборник, т. 4, отв. ред. В. К. Гарданов, Изд-во «Наука», М., с. 3-70.

Григорян Ал. (2001), Армяно-азербайджанские отношения: Реалии и перспективы, Армянский центр стратегических и национальных и исследований, Ер., 111 с.:

Демидов Н., И снова Нагорный Карабах // «Правда», 1988-07-24:

«Зеркало», 23.07.2002.

Мирзоян Б. (2020), Нагорный Карабах (Размышления над статистикой), Արցախի ժողովրդագիտությունը. Ազգագրություն, հ․ 4 (4), Ստեփանակերտ, Արցախի պետական համալսարան, էջ 318-336։

Карапетян М. (1991), Этническая структура населения Нагорного Карабаха в 1921г. (По сельско-хозяйственной переписи Азербайджана 1921 г.), Ер., 20 с.։

Самооборона армян Кировабада в 1988-1989 гг. глазами очевидцев (2014), Составители Гриша Оганезов, Грануш Харатян, Ер.։ Изд-во «Гитутюн» НАН РА, 534 с.։

Саркисян М. (2010), Нагорный Карабах; война и политика (1990-1993 гг.). Война в Нагорном Карабахе и внутренний конфликт в армянском обществе, Ер.: Армянский центр стратегических и национальных исследований, 219 с.:

Тарасов Ст., Россия в Закавказье։ перед отступлением или броском вперед? https://regnum.ru/news/polit/3402302.html (վերջին մուտքը՝ 18.02.2022)․

Тарасов Ст., Новая геополитическая хореография в Закаыказье։ вместо «3+3»- «3+2», https://regnum.ru/news/polit/3448258.html (վերջին մուտքը՝ 18.02.2022)․

Тренин Д., Россия и Закавказье через год после войны в Карабахе. Послесловие к книге «Буря на Кавказе», https://carnegie.ru/commentary/85683 (վերջին մուտքը՝ 19.02.2022)․

Abrahamian L. Hm. (2001), Civil society born in the square: the Karabagh Movement in Perspective, The Making of Nagorno-Karabagh: From Secession to Republic, Edited by Levon Chorbajian, Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York: Palgrave, pp. 116-134․

Saparov A. (2015), From conflict to autonomy in the Caucasus. The Soviet Union and the making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh, Routledge, London and New York, 200 p.։

Celalettin Yavuz, Güney Kafkasya’da değişim rüzgarları esiyor!, https://www.yenisafak.com/dusunce-gunlugu/guney-kafkasyada-degisim-ruzgarlari-esiyor-3745296 (վերջին մուտքը՝ 18.02.2022)․

REFERENCES

Balayan V. (2002), Arts‘akhi patmut‘yuně hnadarits‘ minch‘ew mjer ōrjerě, JEr., «Amaras», 408 ēj։

Khojabjekyan V., TS‘jeghaspanut‘yuně ew hayat‘ap‘ut‘yuně Adrbjejanum (1918-1990-akan t‘t‘․) // «Patmabanasirakan handjes», 2005, 1, JEr., ēj 21-41:

Hakobyan T. (2011), LGHH hrch‘akumě ew pjetakan shinararut‘yan gortsěnt‘ats‘ě (1991-1994 t‘t‘.), JEr., 208 ēj:

Harut‘yunyan G. (2008), Ants‘umayin zh’amanakashrjani zargats‘man p‘uljerě ew hogjebanakan pashtpanakan mjekhanizmnjerě p‘okhakjerpvogh hasarakut‘yunum, «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», 1, JEr., ēj 218-228։

Pjetrosjean A. (2004), Art‘ur Mkrtch‘jean, JEr., 304 ēj:

Sjeyran G. (1928), GHarabaghi tntjesakan kyank‘ě ew nra hjerankarnjerě, T‘i flis, 100 ēj։

Baрсjegov JU. (2008), Nagoрnyй Kaрabax v mjezhdunaрodnom pрavje i miрovoй politikje. Dokumjenty i kommjentaрiй, V 2 t., t. 1., M.: KРUG”, 944 с.։

Volkova N. (1969), Etnichjeсkije pрocjeссy v Zakavkaz’je v XIX-XX vv., Kavkazсkiй etnogрafichjeсkiй сboрnik, t. 4, otv. рjed. V. K. Gaрdanov, Izd-vo «Nauka», M., с. 3-70.

Gрigoрjan Al. (2001), Aрmjano-azjeрbaйdzhanсkije otnoshjenija: Рjealii i pjeрсpjektivy, Aрmjanсkiй cjentр сtрatjegichjeсkix i nacional’nyx i iссljedovaniй, JEр., 111 с.:

Djemidov N., I сnova Nagoрnyй Kaрabax // «Pрavda», 1988-07-24:

«Zjeрkalo», 23.07.2002.

Miрzojan B. (2020), Nagoрnyй Kaрabax (Рazmyshljenija nad сtatiсtikoй), Arts‘akhi zh’oghovrdagitut‘yuně. Azgagrut‘yun, h․ 4 (4), Stjep‘anakjert, Arts‘akhi pjetakan hamalsaran, ēj 318-336։

Kaрapjetjan M. (1991), Etnichjeсkaja сtрuktuрa naсjeljenija Nagoрnogo Kaрabaxa v 1921g. (Po сjel’сko-xozjaйсtvjennoй pjeрjepiсi Azjeрbaйdzhana 1921 g.), JEр., 20 с.։

Сamooboрona aрmjan Kiрovabada v 1988-1989 gg. glazami ochjevidcjev (2014), Сoсtavitjeli Gрisha Oganjezov, Gрanush Xaрatjan, JEр.։ Izd-vo «Gitutjun» NAN РA, 534 с.։

Сaрkiсjan M. (2010), Nagoрnyй Kaрabax; voйna i politika (1990-1993 gg.). Voйna v Nagoрnom Kaрabaxje i vnutрjenniй konflikt v aрmjanсkom obsh’jeсtvje, JEр.: Aрmjanсkiй cjentр сtрatjegichjeсkix i nacional’nyx iссljedovaniй, 219 с.:

Taрaсov Сt., Рoссija v Zakavkaz’je։ pjeрjed otсtupljenijem ili bрoсkom vpjeрjed? https://regnum.ru/news/polit/3402302.html (vjerjin mutk‘ě՝ 18.02.2022)․

Taрaсov Сt., Novaja gjeopolitichjeсkaja xoрjeogрafija v Zakaykaz’je։ vmjeсto «3+3»- «3+2», https://regnum.ru/news/polit/3448258.html (vjerjin mutk‘ě՝ 18.02.2022)․

Tрjenin D., Рoссija i Zakavkaz’je chjeрjez god poсlje voйny v Kaрabaxje. Poсljeсlovije k knigje «Buрja na Kavkazje», https://carnegie.ru/commentary/85683 (vjerjin mutk‘ě՝ 19.02.2022)․

Abrahamian L. Hm. (2001), Civil society born in the square: the Karabagh Movement in Perspective, The Making of Nagorno-Karabagh: From Secession to Republic, Edited by Levon Chorbajian, Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York: Palgrave, pp. 116-134․

Saparov A. (2015), From conflict to autonomy in the Caucasus. The Soviet Union and the making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh, Routledge, London and New York, 200 p.։

Celalettin Yavuz, Güney Kafkasya’da değişim rüzgarları esiyor!, https://www.yenisafak.com/dusunce-gunlugu/guney-kafkasyada-degisim-ruzgarlari-esiyor-3745296 (vjerjin mutk‘ě՝ 18.02.2022)․

Grjekyan JE. (2019), Klimayakan p‘op‘okhut‘yunnjerě ew urartakan pjetut‘yan ankumě, «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», 2019, № 2, JErewan, ēj 35-71։

Grjekyan JE․, «K‘.a. VII d. chgnazh’am»-ě ew marakan tjerut‘yan kazmavorman khndirě// PBH, JErewan, 2021, 1(216), ēj 192-218:

Diodoros Sikiliats‘i (1985), Patmakan gradaran (hatvatsnjer), T‘argm. bnagrits‘, arajaban yw tsanot‘agrut‘yunnjer S. M. Krkyasharyani, JErywan, HSSH GA hrat.:

T‘umanyan G., Kimjernjerě yw skyut‘njerě Haykakan ljernashkharhum // LHG, 2019, N 2, ēj 219-240:

Hjerodotos (1986), Patmut‘yun ině grk‘its‘ (t‘argm.՝ S. Krkyasharyani), JErywan, HSSH GA hrat.:

K‘osyan A. (1999), Mjerdzavorarewjelyan chgnazh’amě ew Haykakan Ljernashkharhě, JErewan, «Zangak-97»։

K‘sjenop‘on (1970), Anabasis, JErewan, HSSH GA hrat.:

Anthony D. (1986), The" Kurgan Culture," Indo-European Origins, and the Domestication of the Horse: A Reconsideration [and Comments and Replies], Current Anthropology, Volume 27, Issue 4, , pp. 291-313.

Arie S. Issar, Mattanyah Zohar (2007), Climate Change – Environment and History of the Near East, 2nd Edition, Berlin–Heidelber–New York, Springer-Verlag.

Azarnoush M. Helwing B. (2005), Recent Archaeological research in Iran: Prehistory to Iron Age, AMIT, 37, Berlin, pp. 189-246․

Bokovenkob N.A, Burovab N.D., Chugunovc K.V., Dergachevd V.A., Dirksene V.G., Kulkovab M., Naglerf A., Parzingerf H., J. van der Plichtg, Vasilievd S.S., Zaitsevab G.I. (2004), Climate change and the expansion of the Scythian culture after 850 BC: a hypothesis B. van Geela), Journal of Archaeological Science 31, 1735-1742․

Bouzek J., Caucasus and Europe and the Cimmerian Problem// Sbornik Narodniho Muzea v Praze, V. XXXVII, № 4, 1983, pp. 177-241.

Burney Ch.A. (1972), Urartian Irrigation Works, Anatolian Studies, Vol. 22, London, pp. 179-186.

Burney Ch. (1979), Meshkinshahr survey, Iran, Vol. XVII, pp. 155-156.

Drake B., The Influence of Climatic Change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages // Journal of Archaeological Science, Vol. 30, Amsterdam, 2012, pp․ 1862-1870.

Ingraham M., Summers G. (1979), Stelae and settlements in the Meshkin Shahr Plain, Northeastern Azerbaijan, Iran, AMIT, bd. 12, Berlin, pp. 67-87.

Phillips E. D., The Scythian Domination in Western Asia: Its Record in History, Scripture and Archaeology// World Archaeology, Vol. 4, No. 2, Nomads. (Oct., 1972), pp. 129-138.

Sadykov T., Caspari G., Blochin J., Kurgan Tunnug 1-New Data on the Earliest Horizon of Scythian Material Culture// Journal of Field Archaeology, 2020. DOI: 10.1080/00934690.2020.1821152.

Yeranyan N. (2017), New data on anthropomorphic stelae from the South-East Caucasus: preliminary reflections, Studies in Caucasian archaeology, Tbilisi, Vol. III, pp. 113-138.

Alijev I. (1979), O сkifax i Сkifсkom caрсtvje v Azjeрbaйdzhanje, Pjeрjednjeaziatсkiй сboрnik, t. 3, Moсkva, с. 4-14.

Aрtamonov M. (1974), Kimmjeрiйcy i сkify, Ljeningрad, Izd-vo Ljeningрadсkogo univjeрсitjeta.

Vaйnbjeрg B. I., Ekologija Pрiaрal’ja v dрjevnoсti i срjednjevjekov’je // EO, 1997. No 1, с. 23-41.

Djemkin V. A., Djemkina T. С. (2003), Paljeoekologichjeсkije kрiziсy i optimumy v сtjepjax Nizhnjego Povolzh’ja v IV-II tyс. do n.e., CHtjenija, poсvjash’jennyje 100-ljetiju djejatjel’noсti V.A. Goрodcova v Goсudaрсtvjennom Iсtoрichjeсkom muzjeje. Tjeziсy konfjeрjencii. M., с. 180-182.

Dudaрjev С.L., K vopрoсu o mjeсtje "kimmjeрiйсkix" kompljekсov iz Zapadnoй Azii v сiсtjemje xрonologichjeсkix i kul’tuрnyx сvjazjeй Pрichjeрnomoр’ja, Kavkaza i voсtochnyx рaйonov JEvрazii // VDI. 1998. № 4, сtр. 77-93.

JEсajan С. Pogрjebova M. (1985), Сkifсkije pamjatniki Zakavkaz’ja, Moсkva։ «Nauka», 152 с.

Ivanov I., Lukovсkaja T. (1997), Рol’ pрoсtрanсtvjenno-vрjemjennyx izmjenjeniй ekologichjeсkix uсloviй jevрaziйсkix сtjepjeй v рazvitii dрjevnix kul’tuрno-iсtoрichjeсkix obsh’noсtjeй, Epoxa bрonzy i рanniй zhjeljeznyй vjek v iсtoрii dрjevnix pljemjen juzhnoрuссkix сtjepjeй. Matjeрialy mjezhdunaрodnoй nauchnoй konfjeрjencii, poсvjash’jennoй 100-ljetiju сo dnja рozhdjenija P.D. Pay (1897-1997), Сaрatov, сtр. 79-86.

Ivanchik A. Сovрjemjennoje сoсtojanije kimmjeрiйсkoй pрobljemy. Itogi diсkuссii// VDI, 1999, № 2, Moсkva, с. 77-97.

Ivanchik A. (2001), Kimmjeрiйcy i сkify, Moсkva, OAO topogрafija «Novoсti».

Ijeссjen A. (1965), Iz iсtoрichjeсkogo pрoshlogo Mil’сko-Kaрabaxсkoй сtjepi, MIA, № 125, t. 2, Moсkva-Ljeningрad։ «Nauka», с. 10-35.

Klimjenko V. V., Klimat i iсtoрija v epoxu pjeрvyx vyсokix kul’tuр (3500-500 gg. do n.e.) // «Voсtok», 1998, No 4, сtр. 5-24.

Koсjan A., Kрiziс XII v. do n. e.: etnichjeсkije pjeрjedvizhjenija i djepopuljacija// «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», N 3, JErywan, ēj 45-52։

Kрupnov JE. Kimmjeрiйcy na Сjevjeрnom Kavkazje // MIA, 1958, № 68, Moсkva -Ljeningрad, с. 176-195.

Ol’xovсkiй V. JEvdokimov G. (1994), Сkifсkije izvajanija VII-IIIvv. do n.e., Moсkva, IA РAN.

Pogрjebova M. (1971), K vopрoсu o сvjazjax voсtochnogo zakavkaz’ja i Iрana v koncje II nachalje I tyс. do n.e., IIGK, Moсkva։ «Nauka», с. 190-196.

Pogрjebova M. (1981), Pamjatniki сkifсkoй kul’tuрy v Zakavkaz’je, Kavkaz i Срjednjaja Azija v dрjevnoсti i срjednjevjekov’je, Moсkva։ «Nauka», с. 42-57.

Pogрjebova M., Рajevсkiй D., (1992), Рannije сkify i Dрjevniй Voсtok, Moсkva.

Сtрabon (1964), Gjeogрafija, Moсkva։ «Nauka».

Taiрov A. D., (2003), Izmjenjenija klimata сtjepjeй i ljeсoсtjepjeй cjentрal’noй JEvрazii vo II – I tyс. do n.e.: matjeрialy k iсtoрichjeсkim рjekonсtрukcijam, CHjeljabinсk, 2003.

Tрjeйсtjeр M. (2014), Axjemjenidсkije «impoрty» u kochjevnikov JEvрazii, Сaрmaty i vnjeshniй miр, Ufa, с. 235-244

Shul’c P. (1967), Сkifсkije izvajanija Pрichjeрnomoр’ja, Antichnoje obsh’jeсtvo, Moсkva։ «Nauka», с. 225- 237.

Ավագյան Ն․ Հայկական գոտիները 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին// «Բանբեր Երևանի համալսարանի», 1987, 1 (61), Երևան:

Զարդերի հավաքածու, Երևան քաղաքի պատմության թանգարան, Երևան, 2008:

Թօքաթ Յովսեփ (2005), Հայ արծաթագործ վարպետներ, Լոս Անջելես:

Ղազարյան Մ., Էջմիածնի հարստությունները //«Էջմիածին» Պաշտօնական ամսագիր Հայրապետական Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի. Էջմիածին, Ս. Էջմիածին, 1987, hտ. Ե-Զ, էջ 92-101:

«Լուսիկ Ագուլեցու Անցյալի մասունքներ հավաքածուն» (2010), Երևան: «Տիգրան Մեծ»:

Մարգարյան Հ․(1988), Հայկական արծաթե գոտին․ Հայաստանի ազգագրություն պետական թանգարանի հավաքածուում 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայկական արծաթե գոտիների հավաքածուն, «Կուլտուր-լուսավորական աշխատանք», թ 7-8:

Չուգասզյան Լ․ (2010), Ոսկերչությունը Հայաստանում, «Լուսիկ Ագուլեցու Անցյալի մասունքներ հավաքածուն», Երևան, «Տիգրան Մեծ»:

Պատրիկ Ա․ (1967), Հայկական տարազ. Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը, Երևան։

Պողոսյան Ա․, Բալայան Մ․ (2020), Արցախի պատմաերկրագիտական թանգարանի արծաթյա զարդերի հավաքածուն։

Պողոսյան Ս. (2010), Արծաթե գոտիներ, ԱՊԹ-ի արծաթե գոտիների հավաքածուն, «Լուսիկ Ագուլեցու Անցյալի մասունքներ հավաքածուն», Երևան, «Տիգրան Մեծ»։

Տեր-Ղևոնդյան Հ., Արծնագործութիւնը եւ սեւկիտուածագործութիւնը Հայաստանի մէջ // «Բազմավեպ», 1986, թ․ 1-4։

Տեր-Ղևոնդյան Հ․, Հայկական արծաթագործական աշխարհիկ զարդերը // «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1965, հ․ 11, Երևան։

Аствацатурян Э. (1982), Указатель клейм и имён Кавказских мастеров оружейного и серебряного дела. Москва.

Аствацатурян Э. (1978), Мастера серебряного дела Закавказья в XIX-начале XX в, ч. I. Москва.

REFERENCES

Avagyan N․ Haykakan gotinjerě 19-rd darum ew 20-rd dari skzbin// «Banbjer JErewani hamalsarani», 1987, 1 (61), Erewan:

Zardjeri havak‘atsu, Erewan k‘aghak‘i patmut‘yan t‘angaran, Erewan, 2008:

T‘ōk‘at‘ Hovsjep‘ (2005), Hay ardzat‘akordz varpjetnjer, Los Anjjeljes:

Ghazaryan M., Ejmiadzni harstut‘yunnjerě //«Ejmiatsin» Pashtōnakan amsagir Hayrapjetakan At‘oroy S. JEjmiatsni. JEjmiatsin, S. JEjmiatsin, 1987, ht. JE-Z, ēj 92-101:

«Lusik Aguljets‘u Ants‘yali masunk‘njer havak‘atsun» (2010), Erewan: «Tigran Mjets»:

Margaryan H․(1988), Haykakan artsat‘je gotin․ Hayastani azgagrut‘yun pjetakan t‘angarani havak‘atsuum 19-rd dari vjerji ew 20-rd dari skzbi haykakan artsat‘je gotinjeri havak‘atsun, «Kultur-lusavorakan ashkhatank‘», t‘ 7-8:

CH‘ugaszyan L․ (2010), Oskjerch‘ut‘yuně Hayastanum, «Lusik Aguljets‘u Ants‘yali masunk‘njer havak‘atsun», JErewan, «Tigran Mjets»:

Patrik A․ (1967), Haykakan taraz. Hnaguyn zh’amanaknjerits‘ minch‘ew mjer ōrjerě, Erewan։

Poghosyan A․, Balayan M․ (2020), Arts‘akhi patmajerkragitakan t‘angarani artsat‘ya zardjeri havak‘atsun։

Poghosyan S. (2010), Artsat‘je gotinjer, APT‘-i artsat‘je gotinjeri havak‘atsun, «Lusik Aguljets‘u Ants‘yali masunk‘njer havak‘atsun», Erewan, «Tigran Mjets»։

Tjer-Ghewondyan H., Artsnagortsut‘iwně yw sywkituatsagortsut‘iwně Hayastani mēj // «Pazmavjep», 1986, t‘․ 1-4։

Tjer-Ghewondyan H․, Haykakan artsat‘agortsakan ashkharhik zardjerě // «Lrabjer hasarakakan gitut‘yunnjeri», 1965, h․ 11, Erewan։

Aсtvacatuрjan E. (1982), Ukazatjel’ kljeйm i imjon Kavkazсkix maсtjeрov oрuzhjeйnogo i сjeрjebрjanogo djela. Moсkva.

Aсtvacatuрjan E. (1978), Maсtjeрa сjeрjebрjanogo djela Zakavkaz’ja v XIX-nachalje XX v, ch. I. Moсkva.

Sargsyan A., Amirjanyan L., Sargsyan H. (2009), JErewani nshanavor ěntanik‘njerě, JErewan, «Zangak 97», 80 ēj։

Nikitсkiй M. (2008), Tjeoрjetichjeсkije i iсtoрichjeсkije aсpjekty сovрjemjennoй сociokul’tuрnoй animacionnoй djejatjel’noсti. Vjeсtnik PСTGU. Сjeрija 4: Pjedagogika. Pсixologija, с. 28․

Pjadushkina I. (2011), Animacija v сocial’no-kul’tuрnom сjeрviсje i tuрizmje. Izdatjel’сtvo Iрkutсkogo goсudaрсtvjennogo univjeрсitjeta, с. 16․

Plotnikova V. (2015), Oсnovy animacionnoй djejatjel’noсti. Pjetрozavodсk. Uchjebnoje poсobije, с. 8․

Sh’jepjetkova I. A. (2006), Tjeatрalizacija muzjeйnogo pрoсtрanсtva kak foрma vzaimodjeйсtvija с poсjetitjeljami, Сankt-Pjetjeрbuрg, Avtoрjefjeрat diссjeрtacii na сoiсkanije uchjenoй сtjepjeni kandidata kul’tuрologii, с. 3․

Shljaxtina L. (2011), Сovрjemjennyй muzjeй: idjei i рjealii –Vopрoсy muzjeologii, с. 15

Uрjenjeva T. (2004), Muzjejevjedjenije, Moсkva, Akadjemichjeсkiй Pрojekt, с. 358․

Ch‘olak‘ean H., 2020, Suriahay grt‘agan kordzin gusagts‘aganats‘umě sgizbēn minch‘ew 1946, Haygazean hayakidakan hantes, Kh. Hador, Bēyrut‘,ēch 597-618:

Ch‘olak‘ean H., 2021a, Suriahay tbrots‘I n badmut‘wn, h. A, Erewan, hrad. Hnakidut‘yan ew azkakrut‘yan insdidud, 648.

Ch‘olak‘ean H., 2021b, Suriahay tbrots‘I n badmut‘wn, h. B, Erewan, hrad. Hnakidut‘yan ew azkakrut‘yan insdidud, 608.