Բռնի տեղահանված անձանց մոտ կուտակային սթրեսի միջառարկայական գնահատման անհրաժեշտության մեթոդաբանական սկզբունքներ
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2025.17.1.051Բանալի բառեր:
կուտակային սթրես, անձ, բռնի տեղահանված, գնահատում, հոմեոստազ, ալոստազ, ալոստատիկ բեռԱմփոփում
Սույն հոդվածում վերլուծվում են բռնի տեղահանվածների շրջանում կուտակային սթրեսի առանձնահատկությունները և դրա չափման անհրաժեշտությունը՝ կենսահոգեսոցիալական մոտեցման շրջանակում։ Կուտակային սթրեսը բազմակի, փոխկապակցված և ժամանակի ընթացքում կուտակվող սթրեսորների համակցման արդյունք է։ Այն միաժամանակ ներգործում է անհատի կենսաբանական, հոգեբանական և սոցիալական համակարգերի վրա։
Ներկայումս տեղահանության խնդիրը ավելի արդիական է դառնում։ Տեղահանությունը կուտակային սթրեսի առաջացմանը նպաստող կարևոր գործոն է։ Բռնի տեղահանության պայմաններում սթրեսային փորձառությունները ոչ միայն բազմաշերտ են, այլև շարունակական․ սթրեսածին գործոնները առկա են ինչպես տեղահանման ընթացքում, այնպես էլ դրանից առաջ և հետո, ինչի հետևանքով աստիճանաբար ձևավորվում են հարմարվողական ռեսուրսների սպառում, ֆունկցիոնալ փոփոխությունների առաջացման վտանգ։
Կուտակային սթրեսին բնորոշ են բազմոլորտ ազդեցությունը, ժամանակային դինամիկան, արտաքին և ներքին գործոնների փոխազդեցությունը։ Ուստի կուտակային սթրեսի գնահատումը, հատկապես բռնի տեղահանվածների դեպքում, չի կարող սահմանափակվել չափման մեկ գործիքով, հաշվի առնել անհատի կենսագործունեության միայն մեկ միջավայր, ունենալ լոկ իրադարձությունների գումարային բնույթ։ Առաջարկվում է հատուկ, համակարգված և համակցված չափման մոտեցման անհրաժեշտություն, որը կներառի հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական և սոցիալական գործոնների ինտեգրված գնահատում։
Հղումներ
Ավանեսյան, Հ․, Գալստյան, Ա․, Պապոյան, Վ․, Սարգսյան, Դ․, Հովհաննիսյան, Ս․, Պապոյան, Ս․ (2024). Հոգեբանական գնահատման գործիքակազմ: Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., ԵՊՀ հրատ., 236 էջ: DOI:10.46991/YSUPH/9785808426955
Абитов И.Р., Акбирова Р.Р. (2022). Психология стресса: учебно-методическое пособие. Казань: НОУ ДПО «Центр социально-гуманитарного образования», 126 с. | Abitov I.R., Akbirova R.R. (2022). Psikhologiya stressa: uchebno-metodicheskoye posobiye. Kazan': NOU DPO «Tsentr sotsial'no-gumanitarnogo obrazovaniya», 126 s.
Гридчин, А. А. (2020). Кумулятивный стресс как источник возникновения утомленности или усталости. Общество: социология, психология, педагогика, (6), сс. 87–92. | Gridchin, A. A. (2020). Kumulyativnyy stress kak istochnik vozniknoveniya utomlennosti ili ustalosti. Obshchestvo: sotsiologiya, psikhologiya, pedagogika, (6), ss. 87–92.
Мельникова, М. Л. (2018). Психология стресса: теория и практика: учебно-методическое пособие / Урал. гос. пед. ун-т; науч. ред. Л. А. Максимова. Екатеринбург, 112 с. | Mel'nikova, M. L. (2018). Psikhologiya stressa: teoriya i praktika: uchebno-metodicheskoye posobiye / Ural. gos. ped. un-t; nauch. red. L. A. Maksimova. Yekaterinburg, 112 s.
Финогенова, Т. А., Березина, Т. Н., Литвинова, А. В., & Рыбцов, С. А. (2023). Влияние разных видов стресса на биопсихологический возраст. Современная зарубежная психология, 12(3), сс. 41–51. | Finogenova, T. A., Berezina, T. N., Litvinova, A. V., & Rybtsov, S. A. (2023). Vliyaniye raznykh vidov stressa na biopsikhologicheskiy vozrast. Sovremennaya zarubezhnaya psikhologiya, 12(3), ss. 41–51. DOI: https://doi.org/10.17759/jmfp.2023120304
Щербатых, Ю. В. (2006). Психология стресса и методы коррекции. СПб.: Питер, 256 с. | Shcherbatykh, YU. V. (2006). Psikhologiya stressa i metody korrektsii. SPb.: Piter, 256 s.
Anisman, H. & Merali, Z. (1999). Understanding Stress: Characteristics and Caveats. Alcohol Research & Health: The Journal of the National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. 23, pp. 241–249.
Denov, M., Fennig, M., Rabiau, M. A., & Shevell, M. C. (2019). Intergenerational resilience in families affected by war, displacement, and migration: “It runs in the family”. Journal of Family Social Work, 22(1), pp. 17–45. DOI:10.1080/10522158.2019.1546810
Fondacaro K., Mazulla E. (2018). The Chronic Traumatic Stress Framework: A conceptual model to guide empirical investigation and mental health treatment for refugees and survivors of torture. Torture Journal, 28(1). DOI: https://doi.org/10.7146/torture.v28i1.105477
Haight, B. L., Peddie, L., Crosswell, A. D., Hives, B. A., Almeida, D. M., & Puterman, E. (2023). Combined effects of cumulative stress and daily stressors on daily health. Health Psychology, 42(5), pp. 325–334. DOI: https://doi.org/10.1037/hea0001281
Hazer, L., & Gredebck, G. (2023). The effects of war, displacement, and trauma on child development. Humanities and Social Sciences Communications, 10(1), pp. 1–19. DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-023-02438-8
Lugg, W. (2022). The biopsychosocial model–history, controversy and Engel. Australasian Psychiatry, 30(1), pp. 55-59. DOI: https://doi.org/10.1177/10398562211037333
Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R., & Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), pp. 434–445. DOI: https://doi.org/10.1038/nrn2639
Mann, F. D., Cuevas, A. G., & Krueger, R. F. (2021). Cumulative stress: A general “s” factor in the structure of stress. Social Science & Medicine, p. 289, 114405. DOI: https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.114405
McEwen, B. S., & Stellar, E. (1993). Stress and the individual: Mechanisms leading to disease. Archives of Internal Medicine, 153(18), pp. 2093–2101. DOI: 10.1001/archinte.1993.00410180039004
McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), pp. 171–179. DOI: 10.1056/NEJM199801153380307
Stewart, J. A. (2006). The detrimental effects of allostasis: allostatic load as a measure of cumulative stress. Journal of Physiological Anthropology, 25(1), pp. 133–145. DOI: https://doi.org/10.2114/jpa2.25.133
Young, E. S., Doom, J. R., Farrell, A. K., Carlson, E. A., Englund, M. M., Miller, G. E., & Simpson, J. A. (2021). Life stress and cortisol reactivity: An exploratory analysis of the effects of stress exposure across life on HPA-axis functioning. Development and Psychopathology, 33(1), pp. 301–312. DOI: https://doi.org/10.1017/S0954579419001779
URL: https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/refugee-and-migrant-mental-health (հասանելի է՝ 03.03.2026)
URL: https://dictionary.apa.org/stress (հասանելի է՝ 03.03.2026)
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Հրանտ Ավանեսյան, Դիանա Ավթանդիլյան, Անահիտ Ամիրջանյան
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
