Ներհականիշությունը հայերենի բառապաշարում
DOI-:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2025.16.2.113Բանալի բառեր-:
ներհականիշություն, կոնտրոնիմ, բառարանագրություն, իմաստային փոփոխություն, հակադրությունԱմփոփում
Ներհականիշությունը լեզվական երևույթ է, երբ միևնույն բառի մեկ իմաստը հակադրվում է մյուս իմաստին։ Այս երևույթը տարբեր ծավալներով առկա է գրեթե բոլոր լեզուներում, սակայն դրա առաջացման և զարգացման մասին հստակ պատկերացում չկա։ Ներհականիշության մասին ուսումնասիրություններ, նաև զուգադրական վերլուծություններ են կատարվել՝ հիմնվելով միևնույն լեզվաընտանիքի լեզուների, մեկ լեզվի, կամ էլ տարբեր լեզուների նյութի հիման վրա։ Լեզվաբանության մեջ ներհականիշների ըմբռնման, նկարագրման, դասակարգման մասին միասնական մոտեցում դեռևս չի ձևավորվել: Հայերենի նյութի հիման վրա ներհականիշության դրսևորումները դեռևս չեն ուսումնասիրվել, և այս հոդվածը փորձ է՝ լրացնելու այդ բացը։ Հոդվածում նախ տրվում են «ներհականիշություն» երևույթի բնորոշումները լեզվաբանական գրականության մեջ, ապա քանակական և նկարագրական մեթոդների միջոցով տարբեր խմբերում են դասդասվում ներհականիշություն ունեցող բառերը, որոնք քաղվել են Էդ․ Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարան»–ից։ Հոդվածը կարևոր է ոչ միայն այն առումով, որ առաջին անգամ հայոց լեզվի նյութի հիման առանձնացվում են ներհականիշություն ունեցող բառերը, այլ նաև նրանով, որ այդ նյութը հետագայում կարող է օգտագործվել հայերենի դասավանդման, բառանագրության, հայերենի և օտար լեզուների զուգադրական ուսումնասիրությունների ժամանակ։
Հղումներ
Աղայան, Է. Բ. (1976): Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երևան: «Հայաստան» հրատ.: (Aghayan, E. B. (1976), Ardi hayereni batsarakan barraran, Yerevan: ‘Hayastan’ hrataran).
Բենվենիստ, Է․ (2023): Ընդհանուր լեզվաբանության խնդիրներ, I. Երևան: Սարգիս Խաչենց, Փրինթինֆո։ (Benvenist, E. (2023), Yntanur lezvabanutyan khndirner, I. Yerevan: Sargis Khachents, Printinfo).
Մարգարյան, Ալ․ (1987): Հայոց լեզվի հականիշները, Երևան: «Լույս» հրատ․։ (Margaryan, Al. (1987), Hayots lezvi hakanishner, Yerevan: ‘Luys’ hrataran).
Նազարյան, Ա․ (1993): Լեզվաբանական տերմինների ֆրանսերեն–հայերեն–ռուսե¬րեն ուսումնական բառարան, Երևան: Ապոլլոն։ (Nazaryan, A. (1993), Lezvabanakan terminneri franseren–hayeren–ruseren usumnakan barraran, Yerevan: Apollon).
Շալունց, Ռ․, (1979): Հականիշ բառերը ժամանակակից հայերենում, Երևան: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․։ (Shalunts, R. (1979), Hakanish barery zhamanakakanch hayerenum, Yerevan: HSSH GA hrataran).
Քաջբերունի, Հ․, Հակոբյան, Թ․ (2016): Ներհականիշության խնդրի շուրջ, ԿԱՆԹԵՂ․ Գիտական հոդվածներ, 66 (1), էջ 43–51։ (Kajberuni, H., Hakobyan, T. (2016). Nerhakanishutyan khndri shurj, KANTEGH. Gitakan hadvatsner, 66(1), ej. 43–51).
Абрамян, К., Каджберуни, А. (2001)․ Энантиосемия: Истоки, основная проблематика․ ԿԱՆԹԵՂ. Գիտական հոդվածների ժողովածու, 51 (2), էջ 79–87. Abramyan, K., Kadzhberuni, A. (2001). Enantiosemia: Istoki, osnova problematika. KANTEGH. Gitakan hadvatsneri zhoghovatsuy, 2, ej. 79–87.
Авдеева, М. Д., Ярославцева, Е. Ф., Гараева, М. В. (2019)․ Лексическая энантиосемия как языковой аспект категории контрарности (на материале германских и славянских языковых групп), Philology. Theory & Practice, 12(8), с. 226–232. doi: 10.30853/filnauki.2019.8.44. (Avdeeva, M. D., Yaroslavtseva, E. F., Garaeva, M. V. (2019). Leksicheskaya enantiosemia kak yazyikovoy aspekt kategorii kontrarnosti (na materiale germanskikh i slavyanskikh yazykovykh grup), Philology. Theory & Practice, 12(8), s. 226–232. doi: 10.30853/filnauki.2019.8.44).
Виноградов, В. В. (1975)․ Об омонимии и смежных явлениях, Избранные труды: исследования по русской грамматике. Москва: Москва Наука, с. 295–314. (Vinogradov, V. V. (1975). Ob omonimii i smezhnykh yavleniyakh, Izbrannye trudy: issledovaniya po russkoy grammatike. Moskva: Moskva Nauka, s. 295–314).
Горелов, И. Н. (1986)․ Энантиосемия как столкновение противоречивых тенденций языкового развития’, Вопросы языкознания, (6), с. 86–93. (Gorelov, I. N. (1986). Enantiosemia kak stolknoveniye protivorechivykh tendentsiy yazyikovogo razvitiya’, Voprosy yazykovedeniya, (6), s. 86–93).
Кравцова, В. Ю. (2006)․ Критерии классификации лексической энантиосемии и ее типы, Общественные науки, (S9), с. 82–90. (Kravtsova, V. Yu. (2006). Kriterii klassifikatsii leksicheskoy enantiosemii i yeye tipy, Obshchestvennye nauki, (S9), s. 82–90).
Никульникова, Я. С., Александрович, Л. В., Севастьянова, В. А. (2021)․ Энантиосемия как особая лексико-семантическая категория лексического яруса современного русского языка, МИР НАУКИ, КУЛЬТУРЫ, ОБРАЗОВАНИЯ, 27(2), с. 511–513. (Nikulnikova, Ya. S., Aleksandrovič, L. V., Sevastyanova, V. A. (2021). Enantiosemia kak osobaya leksiko-semanticheskaya kategoriya leksicheskogo yarusa sovremennogo russkogo yazyka, MIR NAYKI, KULTURY, OBRADOVANIIA, 27(2), s. 511–513).
Новиков, Л. (1982)․ Семантика русского слова. Москва: «Высшая школа». (Novikov, L. (1982). Semantika russkogo slova. Moskva: ‘Vysshaya shkola’).
Степанов, Г. В., Крысин, Л. П., Земская, Е. А. (1984)․ Энциклопедический словарь юного лингвиста. Edited by М. В. Панов. Москва: Педагогика. (Stepanov, G. V., Krysyn, L. P., Zemskaya, E. A. (1984). Entsiklopedicheskiy slovar' yunogo lingvista. Edited by M. V. Panov. Moskva: Pedagogika).
Barthes, R. (1982)․ ‘L’esprit de la lettre’, in Essais de critiques III- L’Obvie et l’obtus. Paris: Ed. du Seuil, pp. 89–92.
Claude, H. (1985)․ L’Homme de paroles. Paris: Fayard.
Larue-Tondeur, J. (2009)․ Ambivalence et énantiosémie (Thèse de doctorat). Paris: Université de Nanterre - Paris X.
Matthews, P. (2014)․ The Concise Oxford Dictionary of Linguistics. Oxford: Oxford University Press.
Shmelev, A. (2016)․ ‘Semantic shifts as sources of enantiosemy’, in Juvonen, P. and Koptjevskaja-Tamm, M. (eds) The Lexical Typology of Semantic Shifts. Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 67–94. doi: 10.1515/9783110377675-003.
Velmezova, E. (2007). Les lois du sens: La sémantique marriste. Verlag Peter Lang.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Mkrtich Mkrtchyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
