ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԱՐԿՏԻԿԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՎԵՐԺԱԿԱՆ ՍԱՌԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԻ ԳԵՏԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՋԵՐՄԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ
DOI:
https://doi.org/10.46991/PYSUC.2026.SI1.026Բանալի բառեր:
Arctic, Far East, Caucasus, river water temperature, permafrost areasԱմփոփում
Գետերի ջերմային ռեժիմը մեծ դեր է խաղում գետերի էկոլոգիական վիճակում։ Սակայն, գետերի ջրի ջերմաստիճանի վերաբերյալ հրապարակային տվյալների բացակայության պատճառով, գետերի ջերմային ռեժիմի, ինչպես նաև ջրի ջերմաստիճանի և գետերի ջերմային հոսքի երկարաժամկետ փոփոխությունների վերաբերյալ մեր գիտելիքներում կան բազմաթիվ բացթողումներ։ Վերջին տասնամյակում գետերի ջերմային ռեժիմի ուսումնասիրությունները կենտրոնացել են Արկտիկական տարածաշրջանի, հիմնականում՝ Ռուսաստանի հյուսիս-արևելքի վրա։ Ներկայումս ընդլայնում ենք մեր գետերի ջերմային ռեժիմի ուսումնասիրությունների տարածական ծածկույթը հավերժական սառցած տարածքներում, որոնք ունեն կլիմայի և լանդշաֆտային փոփոխություններ։ Ուսումնասիրվող տարածքը ներառում է Ռուսաստանի հյուսիսային մասը՝ 60° հյուսիսային լայնությամբ, Բայկալ լճի և Ամուր գետի ավազանների ռուսական մասերը, Օհոտսկի ծովի ավազանը և Կովկասի ռուսական մասը։ Այս բոլոր տարածաշրջանների համար, բացառությամբ Արկտիկայի և Կովկասի, գետերի ջերմային ռեժիմի մեր հետազոտությունները առաջինն են վերջին 5–6 տասնամյակների ընթացքում։ Օգտագործել ենք տարբեր լանդշաֆտներում գտնվող գետերի 400-ից ավելի հիդրոլոգիական դիտակետերից ստացված ջրի ամսական միջին ջերմաստիճանների վերաբերյալ տվյալները 1961-2022 թվականների համար։ Տարեկան և ամսական ջերմային հոսքը գնահատվել է 200 դիտակետերից ստացված տվյալների միջոցով։ Գնահատվել են բոլոր ուսումնասիրված բնութագրերի շրջադարձային տարիները՝ դրանց միջին արժեքներով և ստանդարտ շեղումներով, ինչպես նաև շրջադարձային տարիներից հետո և 1991-2020 թվականների փոփոխությունները 1961-1990 թվականների համեմատ։ Կատարվել է նաև օդի և ջրի ջերմաստիճանի միջև կապի վերլուծություն: Արդյունքները համեմատվում են հավերժական սառած գոտու տարբեր հատվածների և չսառած հավերժական սառած արկտիկական շրջանների հետ։ Գետի ջրի ջերմաստիճանի փոփոխությունների մեծությունը համատարած հավերժական սառած գոտում զգալիորեն ցածր է, քան ոչ համատարած սառած և հավերժական սառած տարածքներում: Հյուսիսային Կովկասում ջերմային հոսքի շատ ցածր արժեքներ են ներկայացված։ Բացահայտվել են տարածաշրջաններ, որտեղ տեղական գործոններն ավելի կարևոր դեր են խաղում ջրի ջերմաստիճանի ձևավորման գործում, քան կլիմայական գործոնները, ինչպիսին է Բայկալի ավազանը։ Ավելի քան 50 տարվա ընթացքում առաջին անգամ գնահատվել է դեպի Խաղաղ օվկիանոսի ծովեր հոսող գետերի ջերմային հոսքը։ Պարզվել է, որ Ամուրի ջերմային հոսքը համեմատելի է Լենայի ջերմային հոսքի հետ, չնայած դրա ավելի հարավային դիրքին, ինչը, ըստ երևույթին, պայմանավորված է կրիոլիթոզոնի լեռնային շրջաններում հոսող ձախ վտակներով։
Ներբեռնումներ
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
