ԾԱՆՐ ՄԵՏԱՂՆԵՐԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԾԱՆՐԱԲԵՌՆՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՋՐԱՅԻՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՎՐԱ. ԽՆԴԻՐՆԵՐ ԵՎ ՄՈԴԵԼԱՎՈՐՈՒՄ
DOI:
https://doi.org/10.46991/PYSUC.2026.SI1.030Բանալի բառեր:
catchment area, reservoir, heavy metals, mathematical modeling, emission, underlying surfaceԱմփոփում
Ջրհավաք ավազաններից քիմիական նյութերի հեռացումը և ջրային մարմինների վրա արտաքին ծանրաբեռնվածությունը դրանց աղտոտման հիմնական պատճառներն են։ Մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդները ջրային մարմինների էկոլոգիական վիճակի հետազոտության խոստումնալից ոլորտներից մեկն են: Միևնույն ժամանակ, լուծված տեսքով և հողի էրոզիայի արգասիքների վրա ադսորբված տեսքով աղտոտիչների հեռացման գործընթացների մաթեմատիկական մոտարկումը բարդանում է ջրհավաք ավազանից նյութերի հոսքերի վերաբերյալ դիտողական տվյալների, ջրի որակի և հատակային հողի քիմիական կազմի գնահատման բացակայությամբ: Բացի այդ, ջրհավաք ավազանում գտնվող տարածքի մեծ տարածական փոփոխությունը, մասնավորապես՝ հողի կազմի տարասեռությունը, զգալիորեն բարդացնում է սորբցիայի/դեսորբցիայի գործընթացների գնահատման ալգորիթմների օպտիմալացումը: Մյուս կողմից, իրավիճակը սրվում է առանձին գործընթացների բնութագրական ժամանակի՝ ջրհավաք ավազանի գործուն մակերևույթին ծանր մետաղների սորբցիայի/դեսորբցիայի և ջրհավաք ավազանում ջրի ու կոշտ հոսքի առաջացման միջև անհամապատասխանությամբ: Այսինքն՝ նյութի սորբցիայի/դեսորբցիայի գործընթացները էապես ընդհանրացնող ալգորիթմները պետք է համապատասխանեն ջրհավաք ավազանից նյութերի հոսքերի ժամանակի ընդհանրացված մոդելներին: Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Լիմնոլոգիայի ինստիտուտը մշակել է ջրային օբյեկտի վրա արտաքին ծանր մետաղների բեռնվածության մոդելավորման համակարգ: Այս համակարգը հնարավորություն է տալիս գնահատել լուծված ձևերի և ծանր մետաղների հեռացումը, որոնք ադսորբված են ջրային մարմին մակերեսին: Համակարգը հիմնված է հողի էրոզիայի մոդելի և արտաքին բեռնվածության մոդելի վրա, ունի հավասարակշռված հիմք, հաշվի է առնում հողի շերտում սորբցիայի/դեսորբցիայի գործընթացները, ջրհավաք ավազանում բույսերի արմատների պահպանումը և ջրային օբյեկտում ծանր մետաղների լուծույթների հոսքի փոխակերպումը՝ վերջիններիս չպահպանողականության պատճառով: Արդյունքում, հաշվարկների արդյունքները հնարավորություն են տալիս որոշել ջրհավաք ավազանում տնտեսական գործունեության օպտիմալացման ուղեցույցներ՝ ուղղված բեռնվածության նվազեցմանը:
Ներբեռնումներ
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
