Հտ․ 55 No. 2 (255) (2021)

Լեռնային գետերի խորը կիրճերի լանջերին բեռնաթափվող բնական ջրաղբյուրների բացահայտումը, ջրի որակական և քանակական երկարաժամկետ դիտարկումները հնարավորություն են տալիս հիմնավորել ջրաղբյուրի օգտագործման հեռանկարները բնակավայրերի ջրամատակարարման նպատակով: Երկարաժամկետ ջրաերկրաբանական դիտարկումներն անկասկած շատ արդյունավետ են, բայց նաև ծախսատար: Աշխատանքում առաջարկվում է կարճաժամկետ դիտարկումների տվյալները համեմատել գնահատված ջրային ռեսուրսների հաշվեկշռի հետ, ինչպես նաև գնահատել նվազագույն ապահովվածությունը վիճակագրական վերլուծությամբ: Աշխատանքը կատարվել է Արագածի զանգվածի հյուսիսային լանջերում՝ Մանթաշ գետի միջին հոսանքի ավազանում բեռնաթափվող աղբյուրների տվյալներով:

Հայկական լեռնաշխարհը բնութագրվում է ուժեղ երկրաշարժերի օջախների առկայությամբ, որոնք ազդում են նաև Հայաստանի տարածքում սեյսմիկ վտանգի մակարդակի վրա: Մասնավորապես, Վանի երկրաշարժը (23.10.2011, M = 7.2) շատ տարածքներում դրսևորվեց ուժեղ սեյսմիկ ցնցումներով: Հետևաբար, շատ կարևոր նշանակություն ունի այս երկրաշարժի հետցնցումային գործընթացի ակտիվ փուլի (23.10.2011–30.11.2012) համապարփակ վերլուծությունն՝ ուսումնասիրվող տարածաշրջանի մյուս պոտենցիալ վտանգավոր գոտիների սեյսմագեոդինամիկայի վրա դրա հնարավոր ազդեցության տեսանկյունից: M ≥ 4,0 մագնիտուդով հետցնցումների տարածաժամանակային բաշխման ուսումնասիրությունը հնարավորություն տվեց, մասնավորապես, որոշակի կապ հաստատել Հայկական լեռնաշխարհի մի քանի տեկտոնական կառույցների և օջախային գոտիների սեյսմագեոդինամիկական գործընթացների միջև:

Հոդվածում վերլուծվում են տարբեր ծագումնաբանական տիպերի փուխր բեկորային գոյացությունների մանր հատիկների հատիկաչափական կազմի (առանձին չափամասերի պարունակությունը, դրանց հարաբերակցությունը և այլն), ինչպես նաև քիմիական կազմի և մի շարք երկրաքիմիական գործակիցների տարբերությունները։ Աչքի է ընկնում ստացված տվյալների բարձր տեղեկատվությունը դրանց ձևավորման միջավայրի դինամիկական և կլիմայական պայմանների բացահայտելու համար։

Հոդվածում քննարկվում է Հայաստանի Հանրապետության անտառային հողերի (cambisols) ֆիզիկաքիմիական հատկությունների փոփոխություններն անթրոպոգեն ազդեցությամբ: Անտառային հողերի երկարատև և չհամակարգված օգտագործման հետևանքով փոփոխության են ենթարկվում մշակվող հողերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները: Մշակվող հողատեսքերում որոշակիորեն պակասում են հիգրոսկոպիկ խոնավությունը, հումուսի պարունակությունը, կարբոնատները և pH-ի ցուցանիշը: Վարելահողերում նկատվում է կլանված կատիոնների ընդհանուր գումարի զգալի նվազում, մասնավորապես, պակասում է կլանված Ca-ը:

Աշխատանքում վերլուծվել և գնահատվել են հանրապետության տարածքում տեխնիկական մշակաբույսերի աճման և զարգացման ագրոկլիմայական պայմանները, ֆենոլոգիական փուլերի ժամկետները, դրանց մշակության տարածական բաշխման օրինաչափությունները:

Տարաբնակեցման անքակտելի մաս հանդիսացող գյուղական տարածքները համարվում են հասարակության տարածքային կազմակերպման կարևորագույն օղակներից մեկը: Նրանում տեղի ունեցող փոփոխություններն իրենց նշանակալից ազդեցությունն են թողնում հասարակական զարգացման տարբեր գործընթացների վրա: Հոդվածում կատարվել է ՀՀ գյուղական տարաբնակեցման փոփոխությունների ժամանակակից միտումների վերլուծություն և առկա հիմնախնդիրների բացահայտում, մատնանշվել են դրանց լուծման ուղիները:

ՀՀ-ում բնակչության և բնակավայրերի տեղաբաշխման ժամանակակից պատկերն իր վրա է կրել պատմական, բնաաշխարհագրական, սոցիալ-տնտեսական և այլ գործոնների ազդեցությունը: Վերջիններիս հետևանքով ՀՀ տարածքն առանձնանում է բնակչության և բնակավայրերի խիստ անհավասարաչափ, օջախային տեղաբաշխմամբ: Հոդվածում տրվել է ՀՀ-ում բնակչության ու բնակավայրերի տեղաբաշխման և վերջիններիս հետ կապված տարածքի յուրացվածության աստիճանի հարցերը:

Հոդվածում առաջարկված է էթնոզբոսաշրջության՝ որպես զբոսաշրջության առանձին տեսակի հիմնական տեսական հարցերի ամփոփ և համակարգված շրջանակ (սահմանում, նպատակներ, մասնակիցների մոտիվացիոն գործոններ, զարգացման ռեսուրսային բազա, տեղը զբոսաշրջության համակարգում, կայուն զարգացման հարցերը)։ Վերը նշված տեսական դրույթների հիման վրա ներկայացվում են ՀՀ-ում էթնոզբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունները, հիմնական ուղղություններն ու հեռանկարային միտումները։

Գլոբալ մրցակցության պայմաններում պետության իմիջի ձևավորման հարցերի նկատմամբ հետաքրքրությունը շատ արդիական է: Իմիջի ստեղծումը ջանքեր է պահանջում, քանի որ այն գիտակցված ստեղծագործություն է, ուղղված որոշակի, նախապես ծրագրավորված կերպարի ստեղծմանը: Պետության, ռեգիոնի, տուրիստական ուղղության իմիջի աշխարհագրական բաղադրիչը հիմք է հանդիսանում նրանց արտաքին և ներքին իմիջի կառուցման համար: Ցանկացած պետություն ունի իր համախոհներին: Այդ մարդկանց շնորհիվ ստեղծվում են երկրի սիմվոլները, որոնք հետագայում տարածվում են աշխարհով մեկ: Հայաստանն այդ իմաստով բացառություն չէ: Երկրի սիմվոլների գրագետ առաջխաղացումը մեդիա տարածքում ստեղծում է կայուն կերպարի զգացողություն:

Զբոսաշրջությունն իր գործառույթներով դարձել է ցանկացած տարածաշրջանի տնտեսության զարգացման առանցքային ճյուղերից մեկը: Այն ստեղծում է աշխատատեղեր, ապահովում է բնակչության կենսամակարդակի բարձրացում, տվյալ տարածաշրջանի արագ զարգացում: Զբոսաշրջությունն այն ճյուղն է, որը սակավ ներդրումներով ապահովում է կարճ ժամանակահատվածում ֆինանսական միջոցների աճ: Սույն հոդվածի շրջանակներում փորձ է արվել ներկայացնել զբոսաշրջության զարգացման հնարավորությունները Գեղարքունիք մարզի Ճամբարակի տարածաշրջանի Կալավան գյուղի օրինակով: