Հտ․ 58 No. 1 (262) (2024)

Հայաստանի խմելու ջրամատակարարումը հիմնականում ապահովվում է հրաբխային բարձրավանդակի բարձրորակ ստորերկրյա ջրերով։ Վերջին տասնամյակում նկատվում է աղբյուրների հոսքի անընդհատ նվազում, ինչը պայմանավորված է տեղումների քանակի նվազմամբ։ Ստորերկրյա ջրերի ձևավորման գործում հիմնական դերը կատարում են տեղումները սնման գոտում՝ 2500 մ-ից բարձր բացարձակ բարձրությունների վրա: Ստորերկրյա ջրերի ձևավորումը տեղի է ունենում ճեղքավորված հրաբխային ապարներում, իսկ կուտակումն ու շարժումը տեղի են ունենում թաղված գետահովիտներում: Տարբեր գիտական և քաղաքական կազմակերպություններ մշակել են տարբեր սցենարներով կլիմայի փոփոխության կանխատեսման մոդելներ (IPCC, METRAS), որոնք տարբեր հասարակական կազմակերպությունների կողմից գործածվել են մինչև 2100 թ․-ը Հայաստանի տարածքում կլիմայի փոփոխությունը մոդելավորելու համար և հրապարակվել ազգային հաղորդագրությունների տեսքով: Աշխատանքում ստացված արդյունքները ցույց են տվել, որ ICCP տարբեր սցենարներով կանխատեսումները հավաստի չեն: Իսկ METRAS-ի օգնությամբ կանխատեսումների հեղինակները նշում են, որ փաստացի տվյալների սակավության պատճառով կանխատեսումներն իրականությունից հեռու են։ Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը հանգեցնում է ստորերկրյա ջրերի հոսքի նվազմանը Հայաստանում և, մասնավորապես, Կենտրոնական հրաբխային բարձրավանդակի սահմաններում։ Արզականի աղբյուրների օրինակով հոդվածում հաշվարկվել է սնման մարզից մինչև բեռնաթափման մարզ ստոր-երկրյա ջրերի շարժման մոտավոր ժամանակը, որտեղ հեռավորությունը կազմում է 24 կմ, իսկ հաշվարկային ժամանակը՝ 6,5 տարի: Բացահայտվել է, որ 2013 թ․-ց մինչև 2023 թ․-ը աղբյուրների ծախսը նվազել է, ըստ գծային կախվածության, 24–33%-ով: Աղբյուրների ջրերի քիմիական կազմի փոփոխություններ, կապված ստորերկրյա հոսքի նվազման հետ, չեն նկատվել, բացառությամբ սուլֆատ-իոնի, որի կոնցենտրացիան մեծանում է աղբյուրների ծախսի ավելացման հետ: Այն ենթադրությունը, որ սուլֆատ-իոնի պարունակության ավելացումը կարող է ծառայել որպես աղբյուրների հոսքի ավելացման նախանշան, պահանջում է հետագա հետազոտություններ: Հետազոտության արդյունքների հիման վրա ենթադրվում է, որ բարձրլեռնային գոտում տեղումների քանակով հնարավոր է կանխագուշակել ուսումնասիրվող աղբյուրների ծախսը հաջորդող 6–7 տարիների համար:

Ողջաբերդի սողանքը Գառնիի սեյսմիկ ակտիվ խզվածքի գոտուն հարակից մի քանի խոշոր սեյսմավիտացիոն սողանքներից մեկն է: Այն չափի բլոկ է 2,5–2,8 կմ² և գնահատված միջին 70–80 մ հզորությամբ, որը պոկվել է համանուն լեռնաշղթայի զառիթափ լանջից և տեղաշարժվել բեկորային բնույթի խզվածքի գծով։ Այսօրվա դրությամբ Ողջաբերդի սողանքով առկա է փաստացի նյութի որոշակի ծավալ (դրա ծագումը, մի շարք արտաքին պարամետրեր, ակտիվության բնույթը, գրունտային ջրերի դիրքը, դրան պատճառվող գյուղական շինությունների և ավտոմոբիլային ճանապարհների ավերածությունները և այլն): Սակայն բացակայում են սողանքի հզորության վերաբերյալ հավաստի տվյալները, ինչը թույլ չի տալիս որոշել տվյալ հատվածի համար առավել հարմար հակասողանքային միջոցառումները: Անհրաժեշտ են կապիտալ միջոցառումներ սողանքային շերտի տեղաշարժերի ամբողջական դադարեցման համար: Կապիտալ միջոցներ են պահանջվում սողանքային շերտի տեղաշարժն ամբողջությամբ դադարեցնելու համար։ Սողանքի հաստությունը որոշելու համար անհրաժեշտ է դրա երկարությամբ առնվազն 3 հորատանցք հորատել, բայց անպայման հորատել մինչև սահող մակերեսը։

Հոդվածում վերլուծվում է Տավուշի մարզի լանդշաֆտային գոտիների գեոէկոլոգիական վիճակը: Բնական լանդշաֆտների վրա անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածությունն արտահայտում է մարդածին բացասական ազդեցությունների ինտենսիվության աստիճանը տվյալ լանդշաֆտային գոտում: Իսկ լանդշաֆտների վրա անթրոպոգեն ներգործությունն արտահայտվում է հողօգտագործման կառուցվածքի բնույթով: Բ. Կոչուրովի հայեցակարգի համաձայն՝ տարածքի վրա մարդածին ծանրաբեռնվածության աստիճանը որոշելու համար օգտագործվում են փորձագիտական գնահատման միավորներ 1-ից 6-ը: Հողօգտագործման տեսակից կախված՝ տարածքները ստանում են համապատասխան բալ և միավորվում համասեռ խմբերում: Առաջնորդվելով Բ. Կոչուրովի մեթոդաբանությամբ և կիրառելով ԱՏՀ քարտեզաչափական գործիքները՝ ստացել ենք լանդշաֆտային գոտիների անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածության քարտեզը և հաշվարկել յուրաքանչյուր գոտում առկա ծանրաբեռնվածության համապատասխան աստիճան ունեցող տարածքների մակերեսներն արտահայտված տոկոսներով: Այնուհետև իրականացրել ենք լանդշաֆտային գոտիների անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածության տարածական քանակական գնահատում ընտրված հայեցակարգի բացարձակ և հարաբերական գործակիցներով ու ԱՏՀ գործիքակազմով: Հետազոտության արդյունքում հետանտառային տափաստանային գոտին բնապահպանական և տնտեսական ցուցանիշներով համարվել է կրիտիկական լարվածության տարածք, անտառային և մարգագետնատափաստանային լանդշաֆտային գոտիները՝  լարված և կոնֆլիկտային, իսկ մերձալպյան և ալպյան լանդշաֆտային գոտիները՝ պայմանական բարենպաստ:

Աշխատանքում վերլուծվել և գնահատվել են Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի սելավագոյացման պայմաններն ու գործոնները, առանձնացվել են հիմնական սելավային օջախները և դրանց բաշխումը հանրապետության տարածքում, դասակարգվել են սելավային ավազաններն ու հոսքերը դրանց շրջանացման նպատակով և բացահայտվել են սելավային երևույթների զարգացման միտումներն արդի փուլում: Առաջարկվել են նաև մի քանի ջրատեխնիկական, պրոֆիլակտիկ և անտառամելիորատիվ հակասելավային միջոցառումներ, որոնց կիրառությունը Լեռնային Ղարաբաղում կարող են արդյունավետ արդյունքների հանգեցնել։

Հոդվածը նվիրված է գծային կառույցների նախագծային պրոֆիլի օպտիմալացմանը՝ օգտագործելով վերլուծական մեթոդները՝ ըստ օպտիմալության հիմնական չափանիշների (աշխատանքային նիշերի փոքրացում, նվազագույն հաշվեկշիռ և հողային աշխատանքներ, նախագծային թեքության սահմանային արժեքներ)։ Դիտարկված է վերլուծական նախագծում՝ նվազագույն քառակուսիների և քառակուսային ծրագրավորման եղանակներով։ Մշակվել է պրոֆիլի բեկման կետերի նախագծային նիշերի հավասարակշռման մեթոդիկա՝ հաշվի առնելով նաև աշխատանքային նիշերի կշռային գործակիցների ազդեցությունը հողային աշխատանքների հաշվեկշռի վրա։ Ցույց է տրված, որ աշխատանքային նիշերի և սահմանային թեքության օպտիմալացման լրացուցիչ պայմանները հաշվի առնելու համար նպատակահարմար է կիրառել քառակուսային ծրագրավորման եղանակը։ Բերված են ավտոմոբիլային ճանապարհի հատվածի երկայնական պրոֆիլի վերլուծական նախագծման օրինակներ։

Հոդվածում քննարկվում է աշխարհագրական ուսումնասիրությունների գործնական-կիրառական նշանակությունը՝ ըստ զբոսաշրջության կազմակերպման և զարգացման: Մասնավորապես, առանձնացվել ու դիտարկվել են կիրառական զբոսաշրջային-աշխարհագրական ուսումնասիրութունների հետևյալ ուղղությունները՝ զբոսաշրջային երթուղիների նախագծում և բովանդակային հիմնավորում, զբոսաշրջության առանձին տեսակների զարգացման հիմնավորում, համալիր դեստինացիոն մոտեցման ապահովում, զբոսաշրջային-աշխարհագրական մարքեթինգ, զբոսաշրջության համաչափ տարածքային զարգացման կազմակերպում, զբոսաշրջության կայուն զարգացում: Հիմնավորվում է աշխարհագրական ուսումնասիրությունների նոր, համալիր և միջճյուղային ուղղության՝ կիրառական զբոսաշրջային աշխարհագրության առանձնացումը:

2023 թվականի նոյեմբերի 16–17-ը Իվանե Ջավախիշվիլիի անվան Թբիլիսիի պետական ​​համալսարանում հյուրընկալել է «Երկրաֆիզիկական գործընթացները Երկրի և նրա թաղանթների վրա» միջազգային գիտաժողովը՝ նվիրված Միխայիլ Նոդիաի անվան Երկրաֆիզիկայի ինստիտուտի 90-ամյակին։  Գիտաժողովը կազմակերպել են ԹՊՀ-ն, Երկրաֆիզիկայի ինստիտուտը և Վրաստանի երկրաֆիզիկական ասոցիացիան: