Հտ․ 58 No. 3 (264) (2024)

Աշխատանքը նվիրված է ուռած հողերում սահող դեֆորմացիաների բնույթի փոփոխությանը` կախված հողի հետևողականության փոփոխությունից: Սայթաքման դիմադրության փորձարկումներն իրականացվել են ինչպես մեկ հարթության կտրվածքի փորձարկման սարքերի, այնպես էլ ոլորման փորձարկման սարքերի վրա: Փափուկ պլաստիկի հետևողականության դեպքում մշտական արագությամբ սահելու փորձարկման ժամանակ չկա սահելու գագաթնակետային դիմադրություն: Տորսիոն փորձարկումները ցույց են տալիս, որ փափուկ պլաստիկ հողերի դեպքում սահող դեֆորմացիան տեղի է ունենում փորձանմուշի ողջ բարձրության վրա՝ առանց դեֆորմացիայի տեղայնացման և տեղաշարժման մակերեսի ձևավորման: Չափազանց խտացված կավե հողի դեպքում, երբ փորձարկվում է հաստատուն արագությամբ միակողմանի կտրվածքի համար, կտրվածքային լարման կախվածությունը կտրվածքային լարվածությունից ծայրահեղ է, և ճեղքման դիմադրությունը հասնում է իր առավելագույն արժեքին: Այնուհետև, հետագա շարժումով, սահող դիմադրությունը նվազում է մինչև մնացորդային սահող դիմադրության նվազագույն արժեքի հասնելը: Սահող փորձարկման ժամանակ, երբ դեֆորմացիաները հասնում են որոշակի կրիտիկական արժեքի, տեղի է ունենում դեֆորմացիայի տեղայնացում. ձևավորվում է տեղայնացման գոտի, որից հետո նմուշի վերին մասը շարժվում է ստորին ամրացված շերտի համեմատ: Ընդ որում, և՛ վերին, և՛ ստորին հատվածները չեն ենթարկվում սահող դեֆորմացիաների։

Դեբեդ գետի միջին հոսանքի ավազանում՝ Ձորագետի գետաբերանից մինչև Այրում ընկած հատվածում, որտեղ 2024 թ. մայիսի 25-ից 26-ը առատ տեղումների (ամսական նորմայի 60%-ը) հետևանքով տեղի է ունեցել ուժեղ ջրհեղեղ՝ զգալի ավերածություններով և նույնիսկ մարդկային զոհերով, հայտնաբերվել են ջրհեղեղների և սելավների առաջացման բնական նախադրյալներ: Այս նախադրյալներն են՝ մերկ և զառիթափ լանջերի առկայությունը, մեծ թվով ձորերը, հեշտությամբ քայքայվող մանրացված քար-ավազոտ կավային և մանրացված քար-կավային հողերը, տեղումների փոթորկի բնույթը, որը հաճախ ուղեկցվում է մեծ կարկուտով: Ջրհեղեղների և սելավների ձևավորման համար ջրի և պինդ բաղադրիչի մատակարարման ամենամեծ նախատրամադրվածությունը բնորոշ է Դեբեդ գետի ավազանի ձախ ափին, հատկապես Լալվար, Երիցվանք և Կաճաճկուտ գետերին: Աջ ափը գրեթե ամբողջությամբ ծածկված է անտառով, այստեղ միայն Շնող և Քիստում գետերը ունեն որոշակի համապատասխան ներուժ իրենց վերին հոսանքներում մեծ թվով ձորերի առկայությամբ: Վ.Պ. Ֆիլիսոֆովի մեթոդով որոշվել է Դեբեդ գետի ավազանի բոլոր գետերի կարգը Փամբակ գետի ակունքից մինչև Այրումի մոտ գտնվող պետական սահմանը: Հինգերորդ կարգն ունի 15 գետ, վեցերորդ կարգը՝ 6 գետ (Լեռնաջուր, Տանձուտ, Ալարեքս և Մարց՝ աջ ափին, Ձորագետ և Չիչկան՝ ձախ ափին), յոթերորդ կարգը՝ Դեբեդ գետը (այս կարգերը համապատասխանում են 1:25 000 մասշտաբի քարտեզին): Ճանապարհների ոչնչացումը կանխելու համար առաջարկվում է ուժեղացնել ափի գոգավոր հատվածները կապիտալ բետոնե պատերով կամ խոշոր բետոնե բլոկներով: Միևնույն ժամանակ, լանջերից հորդառատ անձրևների ժամանակ ջրի պակաս հոսքի համար անհրաժեշտ է ձախ ափի մերկ լանջերի անտառապատւմ:

Ուսումնասիրվել են 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժի վերաբերյալ ԱՄՆ-ի, ԽՍՀՄ-ի, Ճապոնիայի, Հայաստանի և այլ երկրների մասնագետների հեղինակած աշխատություններից տվյալներ: Ամփոփվել, վերլուծվել և հաշվարկվել է Սպիտակի տարածաշրջանի գեոդինամիկական պոլիգոն օբյեկտում նախկինում կատարված նիվելիրացման աշխատանքների արդյունքում ստացված հենանիշերի բացարձակ բարձրությունների տարբերությունները: Այդ տվյալների հիման վրա ստեղծվել է Սպիտակի երկրաշարժի տարածաշրջանի երկրակեղևի ժամանակակից ուղղաձիգ շարժերի քարտեզը երկրաշարժից առաջ՝ 1988 թ. և հետո՝ 1989–1990 թթ. դրությամբ: Կառուցվել է նաև (1989–1990 թթ. մինչև 2002–2006 թթ. ընկած ժամանակահատվածի) երկրակեղևի ժամանակակից ուղղաձիգ շարժերի քարտեզը, որից պարզ երևում է, որ երկրակեղևի նստեցման 9–12 մմ/տարի արագությունը շարունակական բնույթ է կրում մինչև 2016 թ.: Ենթադրվում է, որ տարածաշրջանում նույն արագությամբ շարունակվում է երկրկակեղևի նստեցման գործունեությունը: Այդ վարկածը հաստատվում է ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության ներկայացրած (01.01.2020–01.03.2022 ժամանակահատվածում) Ամասիա, Աշոցք և Բավրա տարածաշրջաններում տեղի ունեցած M ≥ 2,5 մագնիտուդայով երկրաշարժերի էպիկենտրոնների վերաբերյալ տվյալներն ու քարտեզը: Առաջարկվում է գեոդեզիստ, երկրաբան, գեոֆիզիկոս և սեյսմաբան մասնագետների մասնակցությամբ կազմել նախագիծ տվյալ տարածաշրջանում կրկնակի գեոդինամիկական մոնիթորինգ իրականացնելու համար: Ստացված տվյալների հիման վրա կպարզաբանվի երկրակեղևի դինամիկայի երևույթների պատճառները և դրանց օրինաչափությունն ընդերքում տեղի ունեցող լարումների փոփոխման  նկատմամբ:

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Ամուդարյա գետի հոսքի փոփոխության վրա մարդկային գործոնների ազդեցությունը ուսումնասիրելուն 20-րդ դարի երկրորդ կեսում և 21-րդ դարի սկզբում: Հիդրոլոգիական տվյալների մանրամասն վերլուծության հիման վրա կատարվել են հաշվարկներ վեց հիմնական ժամանակահատվածների համար, որոնք սահմանվել են հիդրատեխնիկական կառույցների շահագործման մեկնարկի տարիների հիման վրա: Ստացված հետազոտությունը թույլ է տվել բացահայտել գետային հոսքի փոփոխության միտումները՝ մարդու գործունեության ազդեցության ներքո, ինչպես նաև առանձնացնել առավել ինտենսիվ փոփոխությունների հիմնական փուլերը: Ստացված արդյունքները կարևոր դեր ունեն տարածաշրջանի ջրային ռեսուրսների փոփոխության գործընթացների հասկացողության մեջ և դրանց արդյունավետ կառավարման գիտականորեն հիմնավորված մոտեցումների մշակման մեջ:

Հոդվածում սահմանվում են կլիմայական խոցելիության հայեցակարգը, ծայրահեղության ինդեքսները, ներկայացվում է Բելառուսի տարածքի կլիմայական խոցելիության գնահատականը՝ հիմնվելով անչափ ինդեքսների վրա։ Դիտարկումն ընդգրկում է 1989–2022 թթ. կլիմայի տաքացման ժամանակահատվածը: Դիտարկված են օդերևութաբանական մեծությունների բաշխման տարածական օրինաչափությունները, որոնք որոշում են Բելառուսի տարածքում կլիմայի խոցելիությունը: Ստացված ինդեքսի արժեքները կարող են օգտագործվել կլիմայի փոփոխությանը հարմարվողական միջոցառումների երկարաժամկետ պլանավորման մեջ:

Հոդվածում վերլուծվում և գնահատվում են միջպետական և ներհանրապետական միգրացիոն հոսքերն՝ ըստ Հայաստանի Հանրապետության բնակչության տարաբնակեցման տիպերի և վարչական միավորների, միգրացիայի պատճառները, 2019–2023 թթ․ ՀՀ-ում ժամանակավոր, մշտական և հատուկ կացության կարգավիճակ ստացած օտարազգի իմիգրանտների բաշխումն՝ ըստ քաղաքացիության երկրի և ազգությամբ հայ լինելու հիմքի։ Դիտարկվում են միգրացիայի սալդոյի (մնացորդի), հանրապետության սահմանահատումների հաշվեկշռի, միգրացիոն լարվածության, ինտենսիվության (շարժունության) շարժընթացը, միջպետական տեղաշարժերին մասնակցող անձանց սեռատարիքային կազմը, 2022–2023 թթ․ ՀՀ մարզերի և Երևան քաղաքի բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները։ Բացարձակ և հարաբերական բազմաթիվ ցուցանիշների վերլուծությունը, միգրացիայի և բնակչության սոցիալ-ժողովրդագրական կազմի պատճառահետևանքային կապերի, ինչպես նաև երկրում միգրացիոն գործընթացների տարածքային տարբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն տվեցին կատարել եզրահանգումներ և ներկայացնել առաջարկություններ՝ ուղղված միգրացիոն քաղաքականության մշակմանն ու իրականացմանը, էմիգրացիոն և իմիգրացիոն հոսքերի նպատակաուղղված և արդյունավետ կառավարմանը:

Ցանկացած երկրում տեղի ունեցող ժողովրդագրական գործընթացներն իրենց անմիջական և միջնորդավորված ազդեցությունն են թողնում երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա  և կայուն տնտեսական աճի ապահովման հիմնական գործոններից մեկն են:  Ինչպես խորհրդային տարիներին այնպես էլ վերջին երեքուկես տասնամյակի ընթացքում ՀՀ-ում բնակչության թվի փոփոխությունները, վերարտադությունը, սեռատարիքային կառուցվածքի ձևավորված պատկերը, միգրացիոն երևույթները և այլ գործոններ իրենց անմիջական ազդեցությունն են թողել ՀՀ տնտեսական զարգացման գործընթացների վրա: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, տնտեսական ժգնաժամը, մեր տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական անկայուն իրավիճակը և այլ երևույթներ, ՀՀ-ում ստեղծել են ժողովրդագրական լարված իրավիճակ: Հոդվածում վերլուծվել են Հայաստանում առկա ժողովրդագրական գործընթացների հիմնական արդյունքները և դրանց աշխարհագրական պատկերը։ Բացահայտվել են դրանց հետ կապված խնդիրները և մատնանշվել լուծման ուղիները։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Իրկուտսկի մարզի մունիցիպալ մակարդակում առկա է սոցիալ-տնտեսական բարեկեցության մակարդակի տարածքային տարբերակման աճի միտում: Սա կարող է բացասաբար ազդել տարածաշրջանային տնտեսության գործունեության որակի և բնակչության սոցիալական ապահովության վրա։ Վերլուծվում են մի շարք ցուցանիշներ, որոնք որոշում են տարածաշրջանի բարեկեցության մակարդակը և ազդում միջքաղաքային տարբերակման վրա:

Հոդվածում ներկայացված է հայ-ադրբեջանական սահմանների փոփոխություններն ըստ1920–1990-ական թվականների խորհրդային տեղագրական քարտեզների։ Վիզուալ եղանակով ուսումնասիրվել են այդ տարիներին հրատարակված մի քանի տասնյակ քարտեզներ։ Քարտեզներում արտացոլված սահմանագծերի մոնիթորինգը վկայում է, որ վերոհիշյալ ժամանակաշրջանում ՀՀ տարածքն անընդհատ փոքրացել է։ Կորուստների ճիշտ չափերը հաշվելու համար առաջարկվում է կիրառել գեոինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներ։

Ռոստովի մարզի բնական պայմանների համապարփակ գնահատման արդյունքում առանձնացվել են բնության հատուկ պահպանվող տարածքների զարգացման համար առավել բարենպաստ տարածքներ։ Կատարվել է բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ներկա վիճակի գնահատում` հիմնվելով բույսերի համայնքների բազմազանության, հերկած հողերի և տարածքի անտառածածկույթի վրա:

Աշխատանքում դիտարկվում են ծառայությունների կառավարման մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք պայմանավորված են ծառայությունների առանձնահատկություններով: Քննարկվել են ծառայությունների պահանջարկի և առաջարկի կառավարման, պաշարների կառավարման և ծառայությունների որակի կառավարման հիմնախնդիրները, ինչպես նաև դրանց լուծման հնարավոր տարբերակները: Որպես եզրակացություն ներկայացվել են ծառայությունների արդյունավետ կառավարման համար ոլորտի կառավարիչներից պահանջվող մասնագիտական և անձնային որակները, ինչպես նաև կառավարման արդյունավետությունն ապահովող անհրաժեշտ քայլերը:

Սույն աշխատանքի նպատակն է վերլուծել Ռուսաստանի Դաշնության Ռոստովի մարզում զբոսաշրջության զարգացման արդի խնդրահարույց ոլորտներն արդյունաբերության հետագա զարգացման վեկտորը որոշելու համար: Աշխատանքի հիմնական աղբյուրներն են հրապարակված քաղաքականության փաստաթղթերը և նախորդ տարիների փորձագիտական ուսումնասիրությունները: Կիրառվել են հետևյալ մեթոդները՝ էմպիրիկ, տրամաբանական վերլուծություն, ընդհանրացում, սինթեզ։

Հոդվածում քննարկվել են Լոռու մարզի զբոսա-ռեկրեացիոն ներուժի հիմնական նախադրյալները, տրված են դրանց արդյունավետ օգտագործման ուղիները: Լոռին ինքնատիպ բնապատմական, զբոսաշրջային-ռեկրեացիոն գրավչություն և զարգացման մեծ ներուժ ունեցող մարզ է և կարող է զբոսաշրջային շուկային առաջարկել ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային բազմաբնույթ, մրցունակ արտադրանք ու ծառայություններ: Մարզն աչքի է ընկնում բնական և մարդածին ռեկրեացիոն բազմաթիվ ռեսուրսներով, որոնք նպաստել են տարածաշրջանում ռեկրեացիոն-առողջարարական զբոսաշրջության զարգացմանը: Գործնական կարևոր նշանակություն ունեն բազմազան լանդշաֆտները, փարթամ անտառները, բարենպաստ ու առողջարար կլիման, լճերը, լեռնային զուլալ գետերը, տարբեր հանքայնացում ու տարբեր ջերմաստիճան ունեցող հանքային բուժիչ աղբյուրները, բնության և պատմամշակութային բազմաթիվ հուշարձանները: Սակայն մարզում դեռևս բավարար չեն ռեկրեացիոն-զբոսաշրջային ներուժի օգտագործման ցուցանիշները, ցածր է այդ ներուժի օգտագործման մակարդակը: Մարզի ռեկրեացիոն ռեսուրսներն առայժմ քիչ չափով են ներառված զբոսաշրջային շուկայում: Դրանց գրավչությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է քարտեզագրել դրանք և ավելի ակտիվորեն գովազդել առաջարկվող ծառայությունները։ Անհրաժեշտ է ավելի սերտ համագործակցություն տուրօպերատորների հետ՝ Լոռու մարզն ավելի շատ տուրերի մեջ ներառելու, մարզի տեսանելիությունն ու ճանաչելիությունը բարձրացնելու համար, ինչը կամրապնդի նրա առաջատարի դիրքերը հանգստի ծառայությունների շուկայում։