Անհատականության հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրությունը երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2025.16.2.049Բանալի բառեր:
հարմարվողական մեխանիզմներ, շարունակական տրավմատիկ սթրես, զինված հակամարտություն, պաշտպանական մեխանիզմներ, քոփինգ ռազմավարություններ, հոգեկան վիճակ, բազային համոզմունքներԱմփոփում
Աշխատանքում դիտարկվում են երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում անձի հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրության տեսամեթոդաբանական հիմքերը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հոգեբանական հարմարման մեխանիզմների գիտական ընկալման անհրաժեշտությամբ՝ երկարատև և շարունակական ճնշման պայմաններում, որոնք դուրս են դասական տրավմատիկ իրավիճակի սահմաններից։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է համակարգային և սուբյեկտ-գործունեության մոտեցումների վրա, ինչպես նաև ժամանակակից այն հայեցակարգերի, որոնք ընդլայնում են հարմարման երևույթի ընկալումը, այդ թվում՝ կենսակայունության (resilience), շարունակական տրավմատիկ սթրեսի (CTS) և բազային համոզմունքների տեսությունները։ Աշխատանքում հարմարվողական մեխանիզմները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված համակարգ՝ ներքին (հոգեկան վիճակ, բազային համոզմունքներ) և արտաքին (սթրեսային ազդեցության բնութագրեր, սոցիալական աջակցություն, համատեքստ) գործոնների փոխազդեցության մեջ։
Էմպիրիկ բաժինը ներառում է պիլոտաժային փորձարարական հետազոտության արդյունքների վերլուծություն երեք խմբերի մասնակցությամբ, որոնք տարբերվում են հակամարտության գոտում ապրելու փորձով։ Աշխատանքում հետևողականորեն հիմնավորվում է ախտորոշիչ գործիքների ընտրությունը, որոնք ընդգրկում են հարմարման հիմնական բաղադրիչները։ Կիրառվել են հետևյալ մեթոդիկաները՝ հոգեբանական պաշտպանության բացահայտման մեթոդիկա (Ե. Ռ. Պիլյուգինա, Ռ. Ֆ. Սուլեյմանով), քոփինգ ռազմավարությունների ախտորոշման մեթոդիկա (Է. Հեյմ), «Գերիշխող վիճակ» մեթոդիկա (Լ. Վ. Կուլիկով), աշխարհի ընկալման բազային համոզմունքների սանդղակ (Ռ. Յանոֆ-Բուլման), հեղինակային կենսագրական հարցաթերթիկ։
Արդյունքները ցույց են տվել խմբերի միջև տարբերություններ՝ կիրառվող պաշտպանական և քոփինգ մեխանիզմներում, ինչպես նաև հոգեհուզական վիճակում և կոգնիտիվ համոզմունքներում։ Կոռելյացիոն վերլուծությունը բացահայտել է կայուն կապեր հարմարման բաղադրիչների միջև՝ ներառյալ հուզական կարգավորման կապը «Ես»-ի դրական կերպարի և սուբյեկտիվ վերահսկողության հետ, ինչպես նաև խուսափման և ռացիոնալիզացիայի ապահարմարվողական դերը երկարատև սթրեսային իրավիճակներում։ Ստացված տվյալները դիտարկվում են որպես երկարատև սթրեսի պայմաններում հարմարման առանձնահատկությունների արտացոլում։ Ընդգծվում է անհատական և համատեքստային փոփոխականները ներառող համալիր մոտեցման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքը հաստատում է հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկ բնույթը և հիմնավորում է հետագա հետազոտությունների հեռանկարները։
Հղումներ
Анцыферова Л.И. К психологии личности как развивающейся системы // Психология формирования и развития личности. – М.: Наука, 1981. – С. 3–19.(Antsyferova L.I. K psikhologii lichnosti kak razvivayushcheysya sistemy // Psikhologiya formirovaniya i razvitiya lichnosti. – M.: Nauka, 1981. – S. 3–19.)
Дикая Л.Г. Адаптация: методологические основания и основные направления исследований / Л.Г. Дикая // Психология адаптации и социальная среда: современные подходы, проблемы, перспективы. – 2007. – С. 17–42.(Dikaya L.G. Adaptatsiya: metodologicheskiye osnovaniya i osnovnyye napravleniya issledovaniy / L.G. Dikaya // Psikhologiya adaptatsii i sotsial'naya sreda: sovremennyye podkhody, problemy, perspektivy. – 2007. – S. 17–42)
Кашенкова М.М. Копинг-поведение и защитные механизмы в системе адаптации личности / Сборник трудов филиала РГСУ в г. Обнинске. – Вып. 2. – Обнинск, 2007. – С. 62–64.(Kashenkova M.M. Koping-povedeniye i zashchitnyye mekhanizmy v sisteme adaptatsii lichnosti / Sbornik trudov filiala RGSU v g. Obninske. – Vyp. 2. – Obninsk, 2007. – S. 62–64. )
Куликов Л.В. Проблема описания психических состояний // Психические состояния / Сост. и общ. ред. Л.В. Куликова. – СПб., 2001. – С. 11–42.(Kulikov L.V. Problema opisaniya psikhicheskikh sostoyaniy // Psikhicheskiye sostoyaniya / Sost. i obshch. red. L.V. Kulikova. – SPb., 2001. – S. 11–42. )
Куфтяк Е.В. Психологическое здоровье и защитные механизмы (психологические защиты и совладание) в детском возрасте // Психологические исследования. 2016. Т. 9, № 49. С. 4.(Kuftyak Ye.V. Psikhologicheskoye zdorov'ye i zashchitnyye mekhanizmy (psikhologicheskiye zashchity i sovladaniye) v detskom vozraste // Psikhologicheskiye issledovaniya. 2016. T. 9, № 49. S. 4.)
Левитов Н.Д. О психических состояниях человека / Н.Д. Левитов. – Москва: Просвещение, 1964. – 344 с.(Levitov N.D. O psikhicheskikh sostoyaniyakh cheloveka / N.D. Levitov. – Moskva: Prosveshcheniye, 1964. – 344 s. )
Ломов Б.Ф. Методологические и теоретические проблемы психологии. – М.: Наука, 1984. – 444 с.(Lomov B.F. Metodologicheskiye i teoreticheskiye problemy psikhologii. – M.: Nauka, 1984. – 444 s. )
Мясищев В.Н. Личность и неврозы. – Л., 1960.(Myasishchev V.N. Lichnost' i nevrozy. – L., 1960. )
Пилюгина Е.Р., Сулейманов Р.Ф. Методика измерения психологической защиты // Экспериментальная психология. 2020. Том 13. № 2. С. 194–209. DOI: https://doi.org/10.17759/exppsy.2020130213 (Pilyugina Ye.R., Suleymanov R.F. Metodika izmereniya psikhologicheskoy zashchity // Eksperimental'naya psikhologiya. 2020. Tom 13. № 2. S. 194–209. DOI: https://doi.org/10.17759/exppsy.2020130213 )
Распопин Е.В. Методы изучения и оценки психических состояний // Известия Уральского федерального университета. Серия 1: Проблемы образования, науки и культуры. – 2016. – Т. 22, № 4(154). – С. 129–137.(10. Raspopin Ye.V. Metody izucheniya i otsenki psikhicheskikh sostoyaniy // Izvestiya Ural'skogo federal'nogo universiteta. Seriya 1: Problemy obrazovaniya, nauki i kul'tury. – 2016. – T. 22, № 4(154). – S. 129–137. )
Яницкий М.С., Портнова А.Г., Богомолов А.М. Психологическая адаптация: функциональные, структурные и динамические аспекты // Психология адаптации и социальная среда: современные подходы, проблемы, перспективы: коллективная монография. – М.: Институт психологии РАН, 2007. – С. 96–108.(Yanitskiy M.S., Portnova A.G., Bogomolov A.M. Psikhologicheskaya adaptatsiya: funktsional'nyye, strukturnyye i dinamicheskiye aspekty // Psikhologiya adaptatsii i sotsial'naya sreda: sovremennyye podkhody, problemy, perspektivy: kollektivnaya monografiya. – M.: Institut psikhologii RAN, 2007. – S. 96–108)
Bonanno G.A., Romero S.A., Klein S.I. (2015). The Temporal Elements of Psychological Resilience: An Integrative Framework for the Study of Individuals, Families, and Communities. Psychological Inquiry, 26(2), 139–169. http://dx.doi.org/10.1080/1047840X.2015.992677
Goral A., Feder-Bubis P., Lahad M., Galea S., O’Rourke N., Aharonson-Daniel L. (2021). Development and validation of the Continuous Traumatic Stress Response scale (CTSR) among adults exposed to ongoing security threats. PLoS ONE, 16(5): e0251724. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0251724
Janoff-Bulman R. (1992). Shattered assumptions: Towards a new psychology of trauma. New York: Oxford University Press.
Kimhi S., Eshel Y., Bonanno G.A. (2020). Resilience protective and risk factors as prospective predictors of depression and anxiety symptoms following intensive terror attacks in Israel. Personality and Individual Differences, 159, 109864. https://doi.org/10.1016/j.paid.2020.109864
Masten A.S. (2007). Resilience in developing systems: Progress and promise as the fourth wave rises. Development and Psychopathology, 19(3), 921–930. doi:10.1017/S0954579407000442
Pavlova I., Krauss S., McGrath B., Cehajic-Clancy S., Bodnar I., Petrytsa P., Synytsya T., Zhara H. (2024). Individual and contextual predictors of young Ukrainian adults' subjective well-being during the Russian–Ukrainian war. Applied Psychology: Health and Well-Being, 16(3), 886–905. https://doi.org/10.1111/aphw.12484
Schwarzer R. (2024). Stress, resilience, and coping resources in the context of war, terror, and migration. Current Opinion in Behavioral Sciences, 57, 101393. https://doi.org/10.1016/j.cobeha.2024.101393
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Hrant Avanesyn, Anastasiia Shumarova
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
