Ընտրության ինքնավարությունը և ազատության խնդիրը թվային դարաշրջանում
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2026.17.3.030Բանալի բառեր:
ազատություն, ազատ ընտրություն, ինքնավարություն, ալգորիթմներ, թվային հասարակություն, վերահսկողական կապիտալիզմ, ֆիլտրային պղպջակԱմփոփում
Հոդվածում վերլուծվում է մարդու ազատ ընտրության հիմնախնդիրը թվայնացված հասարակության պայմաններում, որտեղ ալգորիթմական համակարգերը աստիճանաբար ներթափանցում են տեղեկատվության, սպառման, հաղորդակցության և առօրյա որոշումների կայացման գրեթե բոլոր ոլորտները։ Հիմնական ուշադրությունը դարձվում է ժամանակակից ազատության պարադոքսալ բնույթին․ մի կողմից՝ մարդն ունի ընտրության աննախադեպ մեծ թվով հնարավորություններ, իսկ մյուս կողմից՝ գնալով ավելի քիչ վերահսկողություն ունի այն տեղեկատվական և սոցիալական պայմանների նկատմամբ, որոնց շրջանակում ձևավորվում են իր նախասիրությունները և որոշումները։ Այս համատեքստում վերլուծվում են ազատության և ինքնավարության դասական փիլիսոփայական ըմբռնումները, ընտրության «ճարտարապետության», «ֆիլտրային պղպջակի», «վերահսկողական կապիտալիզմի» հասկացությունները։ Ջ. Ս. Միլի, Ի. Բեռլինի, Մ. Ֆուկոյի, Է. Պարիզերի, Շ. Զուբոֆի և այլ հեղինակների մոտեցումների համադրության միջոցով հիմնավորվում է այն դրույթը, որ ալգորիթմական համակարգերը պարտադիր չէ, որ սահմանափակեն ազատությունը ուղղակի հարկադրանքի միջոցով։ Թաքնված սահմանափակումը կարող է առաջանալ այն ժամանակ, երբ ալգորիթմներն անտեսանելի կերպով ձևավորում են ընտրության միջավայրը, ընտրում են տեղեկատվության հոսքը, կանխատեսում են մարդու վարքագիծը և որոշ դեպքերում փորձում են փոփոխել այն։ Արդյունքում առաջանում է ազատության պարադոքս․ մարդը կարող է իրեն առավել ազատ զգալ հենց այն ժամանակ, երբ իր ընտրության ձևավորման պայմանները դառնում են ավելի քիչ թափանցիկ։
Ներբեռնումներ
Հղումներ
1. Кант И., Сочинения: в 6 т. Т. 4, ч. 1. — М.: Мысль, 1965. — 543 с.,/ Kant I., Sochineniya: v 6 t. T. 4, ch. 1. — M.: Mysl', 1965. — 543 s.,/
2. Паризер Э., За стеной фильтров. Что Интернет скрывает от вас?, М.: Альпина Бизнес Букс, 2012, 304 с. / Parizer E., Za stenoy fil'trov. Chto Internet skryvayet ot vas?, M.: Al'pina Biznes Buks, 2012, 304 s.
3. Спиноза Б., Этика. Мн.: Харвест, М.: АСТ, 2001․ 336 с. /Spinoza B., Etika. Mn.: Kharvest, M.: AST, 2001․ 336 s./
4. Талер Р., Санстейн К., Nudge. Архитектура выбора. Как улучшить наши решения о здоровье, благосостоянии и счастье, М.: Манн, Иванов и Фербер, 2017. 240 с. / Taler R., Sansteyn K., Podtalkivaniye. Vybor arkhitektury. Kak uluchshit' nashi resheniya o zdorov'ye, blagosostoyanii i schast'ye, M.: Mann, Ivanov i Ferber, 2017. 240 s.
5. Фуко М., Надзирать и наказывать: Рождение тюрьмы, М.: Ad Marginem, 1999. 478 с. / Fuko M., Nadzirat' i nakazyvat': Rozhdeniye tyur'my, M.: Ad Marginem, 1999. 478 s.
6. Юм Д., Сочинения в 2 томах. Т. 2. М.: Мысль, 1996, 806 с./ Yum D., Sochineniya v 2 tomakh. T. 2. M.: Mysl', 1996, 806 s./
7. Berlin, I. Four Essays on Liberty. Oxford: Oxford University Press, 1969, 213 p.
8. Dworkin, G. The Theory and Practice of Autonomy. Cambridge: Cambridge University Press, 1988, 173 p.
9. James, W. The Will to Believe and Other Essays in Popular Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press, 2014, p. 151.
10. Mill, J. S., On Liberty. Ed. and intro. Gertrude Himmelfarb. London: Penguin Classics, 2003. 192 p.
11. Zuboff, Shoshana, The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs, 2019, 478 p.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Ghazar Avetisyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
