Բանականության հանրային գործադրման մարտահրավերները հետճշմարտության ժամանակաշրջանում
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2025.16.1.017Բանալի բառեր:
հետճշմարտություն, լուսավորականություն, Ի․ Կանտ, ռացիոնալ դիսկուրս, ապատեղեկատվություն, թյուրտեղեկատվությունԱմփոփում
Հետճշմարտության ժամանակաշրջանը զգալի խոչընդոտներ է ներկայացնում հանրային ոլորտում անհատների ազատ և ինքնավար մտածողության հնարավորության, տեղեկացված որոշումների կայացման տեսանկյունից։ Հոդվածում հեղինակը հիմնվում է 18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա Իմանուել Կանտի՝ բանականության հանրային գործադրման գաղափարի վրա՝ շեշտադրելով, որ լուսավորական արժեքներից նահանջելը վտանգում է հանրային ռացիոնալ դիսկուրսի և ժողովրդավարության ապագան։ Ժամանակակից իրականության մեջ բանականության հանրային գործադրման կանտյան պահանջը կամ իդեալը բախվում է մի քանի նշանակալի մարտահրավերների, որոնք կապված են լուսավորական «ընդհանուր պատկերացումներից» կամ տեսլականից հետ կանգնելու կամ առնվազն շեղվելու հետ։ Այս հոդվածում անդրադարձ կարվի դրանցից առավել հրատապներին՝ թյուրտեղեկատվություն (misinformation) և ապատեղեկատվություն (disinformation), սոցիալական մեդիայի ալգորիթմներ և արձագանքի խցիկներ, հուզական մանիպուլյացիա և պոպուլիզմ։ Թվարկված գործոններից յուրաքանչյուրն իր հերթին խաթարում է այն պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են անհատներին հանրային ոլորտում իրենց բանականությունն ազատ և ինքնուրույն գործադրելու համար: Այնուամենայնիվ, կրթության նպատակների վերանայման, ավանդական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության վերականգնման, թվային տեխնոլոգիաների շուրջ առավել մտածված ռազմավարությունների կիրառման, հանրային ճշմարտությունների վերակառուցման «մեծ» քաղաքականության միջոցով դեռևս հնարավոր է տարածքներ ստեղծել ազատ քննարկման և ժողովրդավարական ներգրավվածության համար՝ խթանելով ազատ և ինքնավար մտածողությունն այսօրվա աշխարհում:
Հղումներ
Lee McIntyre, Post-Truth, Cambridge, The MIT Press, 2018, p. 1-16։
Bourdieu Pierre, The Logic of Practice, Stanford, Stanford University Press, 1990։
Arendt H., The Origins of Totalitarianism, New York: Harcourt, Brace, 1951, p. 474․
Bauman, Z., Liquid Modernity, 2000; Fuller, S., Post-Truth: Knowledge as a Power Game, 2018։
Кант, И. Сочинения в шести томах. Т. 6. Москва, 1966, с. 25․
Кант И. Сочинения. В 8 т. Т.8. М.: Чоро 1994, с. 102-103․
Lewandowsky, S., Ecker, U., & Cook, J. Beyond Misinformation: Understanding and Coping with the Post-Truth Era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 2017, p. 353-369։
Ingrid Foss Ballo, Nora S. Vaage, Post-Truth Imaginations․ 1st Edition, Routledge, 2021, p. 138-160։
Walter, N. & Tukachinsky, R. A meta-analytic examination of the continued influence of misinformation in the face of correction: how powerful is it, why does it happen, and how to stop it? Commun. Res. 47, 2020, p. 155–177։
Eppler, M. J., & Mengis, J. The concept of information overload: A review of literature from organization science, accounting, marketing, MIS, and related disciplines. The Information Society, 20(5), 2004, p. 325-344:
Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. The spread of true and false news online. Science, 359 (6380), 2018, p. 1146-1151։
Stanley, J. How Fascism Works: The Politics of Us and Them. Random House, 2018:
Zhuravskaya, E., Petrova, M., Enikolopov, R. Political Effects of the Internet and Social Media․ Annual Review of Economics, Vol. 12, Issue 1, 2020, p. 415 – 438:
Enli, G., Rosenberg, L.T., Trust in the Age of Social Media: Populist Politicians Seem More Authentic. Social Media + Society, 4(1), 2018:
Lockie, S. Post-Truth Politics and the Social Sciences.Environmental Sociology 3 (1), 2017, p. 1-5։
McIntyre, Lee. Post-Truth. Cambridge: MIT Press, 2018, p. 123.
Chinn, C. A., Barzilai, S., & Duncan, R. G. Education for a “Post-Truth” World: New Directions for Research and Practice. Educational Researcher, 50(1), 2021, p. 51․
Valladares, L. Post-Truth and Education. Science & Education vol. 31, 2022, p. 1311–1337:
Jasanoff, S., & Simmet, H. R. No funeral bells: Public reason in a ‘post-truth’ age. Social Studies of Science, 47(5), 2017, p. 751-770:
M. Conrad et al. (eds.), Europe in the Age of Post-Truth Politics, Palgrave Studies in European Political Sociology, Palgrave Macmillan Cham, 2022, p. 53-75:
McGinnies, E., & Ward, C. D. Better liked than right: Trustworthiness and expertise as factors in credibility. Personality and Social Psychology Bulletin, 6(3), 1980, p. 467–472:
Post-Truth Imaginations: New Starting Points for Critique of Politics and Technoscience․ Publisher: Routledge, 2021, p. 138-160:
Rommetveit, K. (Ed.). Post-Truth Imaginations: New Starting Points for Critique of Politics and Technoscience (1st ed.). Routledge, 2021, p. 152.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
