Banber Erevani hamalsarani. Banasirut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2575 |
| P - ISSN | : | 1829-457X |
VII դարի 30-ական թթ. Հերակլ կայսեր հռչակած դավանաբանական նոր քաղաքական կուրսը՝ միակամական վարդապետությունը, հասավ նաև Հայաստան Եզր և Ներսես կաթողիկոսների օրոք: Միայն թե հայ միակամական եկեղեցին ստեղծվեց ոչ թե հայ ավանդական եկեղեցուն զուգահեռ, ինչպես տասնամյակներ առաջ հայ քաղկեդոնական եկեղեցին՝ Մորիկ կայսեր օրոք, այլ նրա փոխարեն՝ ընդամենը վերջինիս բնույթը փոխելով:
Ներսես Տայեցի կաթողիկոսը նոր եկեղեցու համար հիմնեց նոր նստավայր Զվարթնոցում և կառուցեց նոր մայր տաճար՝ Սրբոց Զվարթնոց անունով, այնքան ճոխ ու շքեղ ճարտարապետությամբ, որ ստվեր էր նետում ոչ միայն Էջմիածնի ու Դվինի տաճարների, այլև Ավանի քաղկեդոնական տաճարի վրա: Զվարթնոցի տաճարի օծման արարողությանը մասնակցում էր Բյուզանդիայի կայսր Կոստանտինը՝ տաճարի ֆինանսական հովանավորը, որին այնքան էր դուր եկել նոր տաճարը, որ կամեցավ մայրաքաղաքի ս. Սոֆիայի հարևանությամբ ունենալ մի նմանատիպ տաճար ևս: Դրա համար էլ նա իր հետ տարավ Զվարթնոցի ծեր ճարտարապետ Հովհանին, որը, սակայն, տարաբախտաբար մեռավ ճանապարին:
«Հ. Բարթիկյան, Հայ-Բյուզանդական հետազոտություններ», հ. 1, Երևան, 2002։
Հ. Տաշեան, Ագաթանգեղոս առ Գէորգայ Ասորի եպիսկոպոսին, Վենետիկ, 1890։
Հ. Մելքոնյան, Հայ-ասորական հարաբերությունների պատմությունից, Եր., 1970։
Արտաշիր Բաբական, Կարնամակ, պահլաւ բնագրէն թարգմ. հանդերձ ծանոթութեամբք դոքթ., Յ Թիրեաքեան, Փարիզ, 1907։
Հ. Գ. Զարբանալեան, Հայկական հին դպրութիւն, երրորդ տպ., Վենետիկ, 1897:
Գ. Մուրադյան, «Արտաշիրի և Արտավանի վեպը Ագաթանգեղոսի մատյանում», «Իրան-Նամե», Եր., 1994, № 3 (10), էջ 30-32։
Մ. Աբեղյան, Երկեր, Գ, Եր., 1968:
Կ. Ա. Մելիք-Օհանջանյան, Ֆիրդուսին և Իրանի վիպական մոտիվները «Շահնամե»-ում ու հայ մատենագրության մեջ// «Ֆիրդուսի, Բանաստեղծի հազարամյակին նվիրված ժողովածու», Եր., 1934:
Ն. Ակինեան, Մատենագրական հետազոտութիւններ, Ե., Վիեննա, 1953:
Գ. Մուրադյան, Արտաշիրի վիպական հատվածն Ագաթանգեղյան բնագրերում, «Աշտանակ», Բ, Եր., 1998:
Ա. Տեր-Ղևոնդյան, Հոդվածների ժողովածու, Եր., 2003:
Սակս ժողովոց, Մատենագիրք Հայոց, հ. Է, Անթիլիաս, 2007, էջ 123։
Ղևոնդ Վարդապետ, Մատենագիրք Հայոց, հ. Զ, Անթիլիաս, 2007:
Մ. Օրմանյան, Ազգապատում, Ա, Եր., 2001:
О. Чунакова, Отголоски «Деяний Ардашира Папакана» в древнеармянской литературе, ՊԲՀ, 1980, № 4, էջ 196-207։
A. van Gutschmid, Agathangelos, Leipzig, 1877 (ZDMG, B. XXXI):
G. Garritte, La vie grecque inédite de sainte Grégoire d'Arménie, Analecta Bollandiana, t. 83, Fasc. 3-4, Bruxelles, 1965.
G. Garitte, La Narratio de rebus Armeniae, edition critique et commentaire,– Corpus Scriptorium Christianorum Orientalum, vol. 132, Subsidia tome 4, Louvain, 1952.
Ուսումնասիրության նպատակն է՝ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ապրած և ստեղծագործած արևմտահայ կին հեղինակների՝ Սրբուհի Տյուսաբի «Մայտա», «Սիրանուշ», «Արաքսիա կամ վարժուհի», և Սիպիլի «Աղջկան մը սիրտը» վեպերի օրինակով ցույց տալ ռոմանտիզմի դարաշրջանի գրական տեքստերը՝ որպես ռոմանտիկական սիրո փիլիսոփայական-մարդաբանական մեկնաբանության և մշակութաբանական ֆենոմենի ձևավորման հնարավորություններ, ինչպես նաև՝ ընդգծել ռոմանտիկ սիրո և ռոմանտիկ դիսկուրսի խորքային կապը անհատի ինքնիրացման կարիքների և հնարավորությունների հետ:
Ուսումնասիրության խնդիրն է՝ փիլիսոփայական-մարդաբանական դիսկուրսի միջոցով ընդգծել ռոմանտիկ սիրո արտահայտություններով պայմանավորված այն բոլոր փոփոխությունները, որոնք նյութականացվում և իրացվում են արևմտահայ կին հեղինակների վեպերում և առկա են սուբյեկտ և սուբյեկտիվություն կատեգորիաների իմաստաբանական տիրույթների բազմաչափության մեջ:
Ուսումնասիրության արդիականությունը պայմանավորված է ժամանակակից մարտահրավերների տիրույթում 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ռոմանտիկական վեպի նորովի բացահայմամբ, ինչը պատմամշակութային համատեքստում հակադրվում է վերլուծության ավանդական մոդելին: Արևմտահայ կին հեղինակների՝ Սրբուհի Տյուսաբի և Սիպիլի, ռոմանտիկական տեքստերը (վեպերը) ուսումնասիրել ենք փիլիսոփայական-մարդաբանական պատկերավորման, կանանց ազատագրության համատեքստում սոցիալ-մշակութային և աշխարհայեցողական փոխակերպությունների, ինչպես նաև՝ նշանագիտության տեսանկյուններից:
Beauvoir, Semone De (1956) The Second Sex: Translated and Edeted by H.M. Parshley. Jonatan Cape: Thirty Bedford Square London. London. 701.
Gasset, Jose Ortega Y (2012) On love: aspects of a single theme, Publisher: Martino Fine Books. 204.
Giddens, Anthony (1992) The Transformation of Intimacy: Sexuality, Love and Eroticism in Modern Societies, Stanford University Press, Stanford, California. 212.
Шлегель, Ф (1980) Речь о мифологии. Литературные манифесты западноевропейских романтиков. М.: Изд-во Моск. ун-та. 639.
Jung, C G (1957) Anima and Animus, N.Y.: Spring Magazine; Binswanger H (1963) Positive Aspects of the Animus. N.Y.: Spring Magazine; Hillman J (1973) Anima. N.Y.: Spring Magazine.
Rowland, Susan (2022) Teaching Jung: Edited by Kelly Bulkeley and Clodagh Weldon: Chapter 2: Anima, Gender, Feminism, Oxford Academic: 169-182.
Սիպիլ (1891) Աղջկան մը սիրտը, Կ. Պոլիս, տպ. Ճիվէլէկեան, 251:
Stendal (1920) On Love, Translated from the French with an Introduction and Notes by Philip Sidney Woolf and Cecil N. Sidney Woolf, M. A., Fellow of Trinity College, Cambridge. New York. Brentano’s: First Published 1915, Reprinted Printed in Great Britain at The May flower Press, Plymouth: William Brendon & Son, 336.
Solomon, R (2005) Subjectivity, in Honderich: United Kingdom: Ted. Oxford Companion to Philosophy: Oxford University Press: 900.
Տյուսաբ, Ս (1883) Մայտա, Կ. Պոլիս, տպ. Զարդարեան, 249:
Տյուսաբ, Ս (1885) Սիրանոյշ, Կ. Պոլիս, տպ. Նշան Կ Պէրպէրեան, 408:
Հոդվածում քննության են առնվում Վահագն Դավթյանի գրական-քննադատական հոդվածները, որոնք վերաբերում են հայ և տարբեր ազգերի գրողների (բանաստեղծների) և պարունակում են ընդհանրական նշանակություն ունեցող տեսական հարցադրումներ։ Այդ հարցադրումները վերաբերում են պոեզիայի էությանը, ավանդույթի և նորարարության անխզելի կապին, գրականության ազգային բնույթին, թարգմանության խնդրին և այլն։ Դավթյանի հոդվածները երկպլան են, որովհետև մի կողմից բացահայտում են անհատ գրողի առանձնահատուկ կողմերը, մյուս կողմից՝ գրականության ընդհանուր օրինաչափությունները։
Դավթյանի գրականագիտական հոդվածների հետ սերտորեն առնչվում են ընդհանրապես մշակույթի և արվեստի տարբեր ճյուղերի՝ նկարչության, երաժշտության, թատրոնի ու ռեժիսուրայի, ճարտարապետության ու քանդակագործության վաստակաշատ գործիչների դիմանկարները՝ նրանց արվեստի՝ նրբորեն դիտված հատկանիշների ընդգծմամբ։ Նմանատիպ հոդվածները հակադարձ էֆեկտով ստեղծում են հենց Դավթյան արվեստագետի դիմանկարը։
Վահագն Դավթյան, Ի սկզբանե էր բանն․․, ․Եր․, <<Խորհրդային գրող>>, 1989, էջ 560։
Վահագն Դավթյան, Զուգահեռ ճանապարհ, Եր․, 1976, էջ 169։
Վահագն Դավթյան, Լույս առավոտի, Եր․, <<Սովետական գրող>>, 1984, Առաջաբան /չի էջակալված/։
Մարտիրոս Սարյան, Արվեստի մասին, կազմեցին Վ․ Հ․ Մաթևոսյան, Յու․ Գ․ Խաչատրյան,Եր․, <<Սովետական գրող>>, 1986, էջ 121։
Արձակի ռիթմի քննությունը գրականագիտության բավական հետաքրքիր և միևնույն ժամանակ բարդ խնդիրներից է։ Ռիթմը, որը տաղաչափության կարևորագույն հասկացություններից է, լիովին ընկալելի է չափածոյում, այնինչ արձակում դրա գոյության մասին սկսել է խոսվել 19-20-րդ դդ․ սահմանագծին. այդ հարցին անդրադարձել են այնպիսի նշանավոր գրականագետներ, ինչպիսիք են Բ․ Տոմաշևսկին, Վ․ Ժիրմունսկին և ուրիշներ։ Արձակի ռիթմը, անշուշտ, յուրահատուկ իրողություն է, և այն կարևորագույն դեր է կատարում գեղարվեստական խոսքի կազմակերպման գործում, սակայն խնդրին մինչ օրս միարժեք գնահատական չի տրվել։ Մի շարք գրականագետներ ընդհանրապես ժխտում են դրա գոյությունը։
Պետք է նկատի ունենալ, որ արձակի ռիթմը ոչ թե արտաքին ձև է, ինչպես չափածոյում, այլ սերտորեն կապված է գեղարվեստական բովանդակության հետ և նրա արտահայտման եղանակներից մեկն է։ Այն դրսևորվում է ոչ միայն հնչյունական ու բառապաշարային մակարդակներում, այլև կոմպոզիցիայի, սյուժեի ձևավորման ու զարգացման եղանակներում, պատկերաստեղծման կարևորագույն սկզբունքների, բովանդակության արտահայտման ձևերի մեջ։ Հետևաբար, արձակի ռիթմի քննությանը կարելի է մոտենալ ամենատարբեր դիրքերից՝ բանաստեղծական չափ ու ռիթմական միավորներ հայտնաբերելու ձգտումից մինչև բուն արձակին բնորոշ հատկանիշների վերհանումը։
Тимофеев Л. И., Ритм стиха и ритм прозы: О новой теории ритма проф. А.М.Пешковского // На литературном посту, 1928, № 19, с. 30.
Ս․ Աղաբաբյան, Ակսել Բակունց, Եր․, 1963, էջ 452-453։
Ռ․ Իշխանյան, Բակունցի լեզվական արվեստը, Եր․, 1965, էջ 18։
Ակսել Բակունց, Ժառանգություն, Եր․, 1999, էջ 242։
Гиршман М. М., Ритм художественной прозы, М., 1982, с. 7.
Томашевский Б. В., Ритм прозы.- В его сб.: О стихе, Л., 1929, с. 257.
Мопассан Г., Статьи о писателях, М., 1957, էջ 33:
Пауставский К., Иван Бунин.- Тарусские страницы, Калуга, 1961, էջ 32:
Ակսել Բակունց, Երկեր, Եր․, 1955, էջ 8։
Шкловский В., О теории прозы, М., 1929, с. 216.
Жирмунский В., Теория стиха, Л., 1975, с. 571.
Ս. Աթաբեկյան, Ակսել Բակունց․ խոսքի ու․․․ լռության պոեզիան, Եր․, 2000, էջ 169։
Հին հայերենի երկբարբառային և եռաբարբառային կազմությունների տարբերակումը եղել և այսօր էլ մնում է հայերենագիտության ամենից խնդրահարույց հարցերից մեկը: Կախված տարբերակման հիմքում դրվող չափանիշներից՝ էականորեն կարող են փոխվել դրանց ոչ միայն քանակական, այլև որակական բնութագրերը: Այդ բաղադրիչների նկատմամբ տարահատկանիշ չափորոշիչների կիրառումը հիմք է տալիս առանձնացնելու երկբարբառներ, երկբարբառակերպեր և եռաբարբառակերպեր և դրանք դասակարգելու ըստ կայուն և ոչ կայուն տեսակների: Առաջին տեսակին վերաբերում են նրանք, որոնք, անկախ բառի (/բառաձևի) կրած ձևափոխությունից (հոլովում, խոնարհում, բառաբաղադրում), միշտ արտաբերվում են միևնույն վանկում և վերաբերում են միևնույն ձևույթին: Երկրորդ տեսակին վերաբերում են նրանք, որոնց երկբարբառային/եռաբարբառային բնույթը պայմանավորված է հնչաշղթայում զբաղեցրած դիրքով, այն է՝ հնչաշղթայի տրոհման կամ փոփոխության դեպքում նրա բաղադրիչները կարող են հայտնվել տարբեր վանկերում կամ անջատվել ձևույթային կարով: Հին հայերենի երկբարբառներից կայուն էր միայն եա (ea)-ն, որը հնչույթաբանորեն համարժեք էր մեկ բարդ հնչույթի: Մյուսները ոչ կայուն, երկհնչույթ կառույցներ էին: Երկբարբառակերպերն ու եռաբարբառակերպերը գերազանցապես, եթե ոչ՝ բացարձակորեն, վերաբերում էին կայուն տեսակին: Վերոհիշյալ չափանիշների կիրառումը հիմք է տալիս հին հայերենում տարբերակելու 1 կայուն և 7 ոչ կայուն երկբարբառ, 15 երկբարբառակերպ և 15 եռաբարբառակերպ:
Աբրահամյան Ա. Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976,
Աղայան Է. Բ., Գրաբարի քերականություն, Եր., 1964,
Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. IV, գ. Ա, Եր., 1959,
Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ. I, Եր., 1971, հ. III, Եր., 1977,
Աճառյան Հ., Հայոց գրերը, Եր., 1984,
Առաքելեան Վ., Գրաբարի քերականութիւն, Եր., 2010,
Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի, Անթիլիաս, 1988,
Գյուլբուդաղյան Ս. Վ., Հայերենի ուղղագրության պատմություն, Եր., 1973,
Հյուբշման Հ., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 2004,
Ղազարեան Ռ., Գրաբարի բառարան, Անթիլիաս, 2004,
Ղազարյան Ս. Ղ., Հայոց գրական լեզվի պատմություն, Եր., 1961,
Ղարագյուլյան Թ., Հին հայերենի խոնարհման համակարգի ծագումը, Եր., 1961,
Ղափանցյան Գ. Ա., Հայոց լեզվի պատմություն. հին շրջան, Եր., 1961,
Մուրադյան Հ. Դ., Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. I, Եր., 1982,
Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1, Եր., 1979,
Պետրոսյան Վ., Հայկական և հնդեվրոպական երկբարբառային համակարգերը // ՎԷՄ, 2015, թիվ 3, էջ 115-127,
Պետրոսյան Վ., Հին հայերէնի երկբարբառային կազմութիւնների հնչոյթաբանական և հնչիւնաբանական արժէքները // «Հայկազեան հայագիտական հանդէս», 2018 թ., էջ 57-78,
Պետրոսյան Վ., Հին հայերենի եռաբարբառային կազմությունները (համաժամանակյա հայեցակետ) // «Հայագիտության հարցեր», թիվ 1, 2017 թ., էջ 128-136,
Պետրոսյան Վ., Եռաբարբառային և քառաբարբառային կազմությունները հին հայերենում (համաժամանակյա քննություն) // Էջմիածին, 2022, թիվ Զ, էջ 128-136,
Պետրոսյան Վ., Հին հայերենի ւ (ṷ) ձայնորդի համաժամանակյա և տարաժամանակյա բնութագրերը // ԲԵՀ. Բանասիրություն, 2017, թիվ 3, էջ 11-22,
Պետրոսյան Վ., Հին հայերենի ձայնավորական համակարգի ծագումը և հնչաբանական արժեքայնությունը // «ԲԵՀ. Հայագիտություն», 2017 թ., թիվ 2 (23), էջ 48-50,
Ջահուկյան Գ., Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Եր., 2010,
Ачарян Р., Имперфект в древнеармянском и некоторых индоевропейских языках // Доклады и сообщения, т. IV, АН СССР, Институт языкознания, М., 1953, сс. 85-90,
Бондарко Л. В., Дифтонг // Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990,
Джаукян Г. Б., Сравнительная грамматика армянского языка, Ер., 1982,
Зиндер Л. Р., Общая фонетика, М., 1979,
Марръ Н., Грамматика древнеармянскаго языка (этимологiя), С.-П., 1903,
Суник О. П., Удегейский язык // Языки народов СССР, т. V, Л., 1968,
Трубецкой Н. С., Основы фонологии, М., 2000,
Туманян Э., Древнеармянский язык, М., 1971,
Meillet A., Esquisse d’un grammaire comparée de l’arménien classique, Vienne, 1936,
Petrosyan V. Z., Происхождение в древнеармянском языке сонорного звука յ (y) и его фонематическая значимость (исторический аспект) // European journal of Humanities and Sosial Scienes, 2017, № 5, с. 24-29:
Եզակի հրամայականը, որը հին հայերենում կազմվում էր մի քանի եղանակով, հայերենի հետագա զարգացման ընթացքում ձևային միասնականացման ընդհանուր միտում է ցուցաբերել։ Այդ առումով հատկապես նշանակալից է ե և ի խոնարհման պարզ բայերի հրամայականի ձևերի ուժեղ փոխներգործությունը։ Եթե մի շարք բարբառներում սկզբնական ներգործաձև խոնարհման և կրավորաձև խոնարհման հակադրությունը պահպանվել է, ապա այլ բարբառներում նախկին ե և ի խոնարհման պարզ բայերը լիովին կամ մասնակիորեն համընկել են մեկ միասնական խոնարհման տիպի մեջ, որի դեպքում համաբանական ընդլայնմամբ ընդհանրացել է հրամ․ եզ․ 2-րդ դեմքի կա՛մ -իր վերջավորությունը, կա՛մ -է (< Old Arm.-եա՛)-ն։ Բացի այդ՝ մի կողմից մի շարք բարբառներում եզակի հրամայականի -իր վերջավորության վերջահանգ ր-ն անհետացել է հնչյունափոփոխությամբ կամ համաբանությամբ, մյուս կողմից՝ եզակի հրամայականի վերջահնագ -է ձայնավորը (< հ․ հայ․ -եա՛ երկբարբառից) հետագա է>ի հնչյունական զարգացման է ենթարկվել այդ նույն բարբառային տարածքներում։ Հետևաբար այդպիսի դեպքերում եզակի հրամայականի վերջահանգ ի-ն սկզբունորեն կարող է առաջացած լինել կա՛մ -իր վերջավորության վերջահանգ ր-ի հնչյունական կամ համաբանական անկմամբ, կա՛մ էլ է>ի հնչյունափոխությամբ։ Եվ երբեմն դժվար է միանշանակ ասել, թե վերոնշյալ երկու զարգացումներից որ մեկն է հանգեցրել տվյալ ձևի առաջացմանը։ Բացի այդ՝ երբեմն այնքան էլ պարզ չէ՝ արդյոք տվյալ բարբառում -իր վերջավորության վերջահանգ ր-ի անհետացումը հնչյունակա՞ն, թե՞ համաբանական պայմանավորվածություն ունի։ Այդ առումով անկանոն բայերի հրամ․ եզ․ 2-րդ դ․ ձևում վերջահանգ ր-ի պահպանված կամ չպահպանված լինելը հիմնականում կողմնորոշիչ միջոց է ծառայում կանոնավոր բայերի հրամ․ եզ․ 2-րդ դ․ ձևում վերջահանգ ր-ի բացակայության իրական պատճառը (այն է՝ հնչյունական կամ համաբանական պայմանավորվածությունը) վերհանելու հարցում, թեև առանձին դեպքերում որոշ անկանոն բայերի հրամ․ եզ․ 2-րդ դ․ ձևի վերջահանգ ր-ն, հավանաբար, վերականգնվել է երկրորդաբար՝ հրամ․ հոգ․ 2-րդ դ․ ձևի համաբանությամբ։
A. Aytənean, K‘nnakan K‘erakanut‘iwn ašxarhabar kam ardi hayerēn lezui, [A Critical Grammar of the Ašxarhabar or Modern Armenian language], Vienna, 1866, pp. էջ 449, 453, 459-460,
A. Abrahamyan, Grabari jeṙnark, [A manual of Grabar], Yer., 1976, pp. 153-157,
P. Šarabxanyan, Grabari dasynt‘ac‘ [A Course of Grabar], Yer., Եր․, 1974, pp. 187-188,
H. Jensen, Altarmenische Grammatik, Heidelberg, 1959, S. 101.
Nor baṙgirk‘ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian language], Vol., 1-2, (Venetik,1836-1837)
J. Klein, Classical Armenian Morphology, In: A. S. Kaye (ed.), Morphologies of Asia and Africa, Vol. 1, Winona Lake, Indiana, 2007, Ch. 37, p. 1077.
J. Karst, Historische Grammatik des Kilikisch-Armenischen, Strassburg, 1901, S. 334-335, 338, Anm.
T’․ Danielyan, Malat‘iayi barbaṙə [The dialect of Malatʻia], Yer․, 1967, pp. 119-123, 127-131.
H. Xač‘atryan, Šapin Garahisari barbaṙ (holovumə ew xonarhumə) [The dialect of Šapin Garahisar: declension and conjugation]. In Hayereni barbaṙagitakan atlas: usumnasirut‘yunner ew nyut‘er, Vol. 2, Yer., 1985, pp. 151-155.
A. Haneyan, Tigranakerti barbaṙə [The dialect of Tigranakert]. Yer., 1978, pp. 126, 133-135. Cf. also pp. 112-113, 144-145.
H. Mkrtč‘yan, Karno barbaṙə [The dialect of Karin]. Yer., 1952, pp. 69, 71-75, 78-80.
V. Katvalyan, Bayazeti barbaṙə yev nra lezvakan aṙnč‘ut‘yunnerə šrǰaka barbaṙneri het [The dialect of Bayazet and its linguistic relationships with surrounding dialects], Yer., 2016, pp. 382, 426, cf. also p. 140.
H. Ačaṙyan, K‘nnut‘iwn Nor-Naxiǰewani (Xrimi) barbaṙi [Study of the dialect of Nor-Naxiǰewan (Crimea)], Yer., 1925, pp. 261-262, 264-265, D. Kostandyan, Erznkayi barbaṙə [The dialect of Erznka]. Yer., 1979, pp. 103, 105-109,
Melik‘ S. Dawit‘-Bēk, Arabkiri gawaṙabarbaṙə: jaynabanakan ew k‘erakanakan usumnasiru‘iwn [The dialect of Arabkir: a phonetic and grammatical study], Vienna, 1919, pp. 258-261, cf. also 118-119, 129-130,
H. Muradyan, Kak‘avaberdi barbaṙə [The dialect of Kakʻavaberd], Yer., 1967, pp. 62-63, 138-140,
M. Maxudianz, Le parler arménien d’Akn (quartier bas), Paris, 1911, pp. 86-88, 90.
H. Ačaṙyan, K‘nnut‘yun Hamšeni barbaṙi [Study of the dialect of Hamšen], Yer., 1947, pp. 127-128.
S. Sargseanc‘, Agulec‘oc‘ barbaṙə (zōkeri lezun): lezuabanakan hetazōtut‘iwn [The dialect of Agulis: a linguistic study]. Vols. 1–2, Moscow, 1883, pp. 119-120, also pp. 34, 49-52, 108-109.
H. Muradyan, Karčewani barbaṙə [The dialect of Karčewan], Yer., 1960, pp. 130-136.
H. Ačaṙyan, K‘nnut‘iwn Nor-J̌uɫayi barbaṙi [Study of the dialect of Nor-J̌uɫa], Yer., 1940, pp. 228-232, also pp. 177-178, Note.
Y. Č‘olak‘ean, K‘esapi barbaṙə [The dialect of Kʻesap], Yer., 2009, pp. 124-125.
Ē. Aɫayan, Meɫru barbaṙ [The dialect of Meɫri], Yer., 1954, pp. 203-210, also p. 199.
A. Vardanyan, Vayoc‘ jori miǰbarbaṙə [The middialect of Vayoc‘ jor], Yer., 2004, pp. էջ 60-63.
A. Margaryan, 1975 Gorisi barbaṙə [The dialect of Goris], Yer., 1975, pp. 195-201,
M. Asatryan, Urmiayi (Xoyi) barbaṙə [The dialect of Urmia (Xoy)], Yer., 1962, pp. 103-116,
B. Mežunc‘, Šamšadin-Diliǰani xosvack‘ə [The subdialect of Šamšadin-Diliǰan], Yer., 1989, pp. 80-81, 83-88.
S. Avetyan, Ardi hayereni ynt‘ac‘ik p‘op‘oxut‘yunneric‘ mekə kiraṙahen lezvabanut‘yan luysi nerk‘o [One of the Ongoing Changes in Modern Armenian in the Light of Usage-Based Linguistics] // Banber Yerevani hamalsarani: Banasirut‘yunn, 2019, № 2 (29), pp. 48-62.
H. Ačaṙean, K‘nnut‘iwn Maraɫayi barbaṙi [Study of the dialect of Maraɫa]. Yer., 1926, p. 234.
Յուրաքանչյուր հաղորդակցության վերջնական նպատակը իմաստ ստեղծելն է: Իմաստալից լեզվական միավորների համադրությամբ ստեղծվում է բանավոր կամ գրավոր հաղորդակցության բովանդակությունը և իրագործվում գրողի կամ բանախոսի հաղորդակցական մտադրությունը: Սույն հոդվածի նպատակն է ուսումնասիրել, թե ինչպես որոշակի բառիմաստային բաղադրիչ ունեցող բառեր օգտագործելու միջոցով տեքստի շարադրանքի մեջ ձևավորվում է գրողի հաղորդակցական մտադրությունը: Ռ. Լեմկինի “Genocide” ( «Ցեղասպանություն») հոդվածից ընտրվել և ուսումնասիրվել են այն բառերը, որոնք ունեն բացասական իմաստային բաղադրիչ՝ որպես հիմնանշանակային իմաստի մաս, ինչպես նաև այն արտահայտությունները, որոնք պարունակում են մեկ կամ մի քանի բացասական նշանակություն ունեցող բառեր: Հոդվածի հաղորդակցական-իմաստային և գործաբանական վերլուծությամբ ցույց է տրվում, որ բացասական հիմնանշանակային իմաստ պարունակող բառերի և բառակապակցությունների օգնությամբ հեղինակը հասնում իր հաղորդակցական նպատակին` ստեղծելով ցեղասպանական գործողությունները դատապարտող համոզիչ և հզոր բովանդակություն:
Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English, A. S. Hornby, 7th Edition, OUP.2006.
I. R. Galperin, Stylistics, Высшая школа, Москва, 1979.
N. C. Anigbogu, The Language of Science: A Lexical Study of Academic Writing in Computer Science // British Journal of English Linguistics, Vol. 4, No. 3, 2016. file:///C:/Users/paron/Downloads/THE_LANGUAGE_OF_SCIENCE_pdf.pdf
L. Minaeva, English Lexicology and Lexicography, Astrel, Moscow, 2007, R. Ginsburg, S. Khidekel, G. Knyazeva, A. Sankin, A Course in Modern Lexicology, Moscow, 1979.
G. Girunyan, English Lexicology (Theoretical Course), Երևան, Հեղինակային հրատարակություն, 2009.
D. A. Cruse, Lexical Semantics, CUP, N.Y., 2001, I. Arnold, The English Word, Москва, Высшая школа, 1973.
R. Lemkin, Genocide // American Scholar, Vol. 15, no. 2, 1946.
F. R. Palmer, Semantics (A New Outline), Moscow, 1982, J. Lyons, Linguistic Semantics: An Introduction, CUP, 1996, M.A.K. Halliday, Language as Social Semiotic. The Social Interpretation of Language and Meaning, London, Edward Arnold, 1979, B. Johnstone, Discourse Analysis, N.Y., Blackwell Publishing, 2002, H.-J. Eikmeyer, Word, Sentence and Text Meaning // Text and Discourse Constitution (Empirical Aspects, Theoretical Approaches), еd. by J. S. Petöfi, Walter de Gruyter, Berlin-N. Y., 1988, էջ 215-268, N. R. Norrick, Discourse and Semantics // The Handbook of Discourse Analysis, еd. by D. Schiffrin, D. Tannen, H. Hamilton, Blackwell Publishers, Massachusetts, USA, Oxford UK, 2001, էջ 76-99:
S. Gasparyan, Sh. Paronyan, A. Chubaryan, G. Muradyan, Raphael Lemkin’s Draft Convention on Genocide and the 1948 UN Convention: A Comparative Discourse Study, Yerevan, YSU Press, 2016.
Գրաբարով մատենագրությունը հարուստ նյութ է տալիս գրաբարի եզրույթային համակարգի վերաբերյալ: Այն կարիք ունի ամբողջական և բազմակողմանի քննության: Սույն աշխատանքը ներկայացնում է գրաբարի եզրույթները Փ. Բուզանդի «Պատմութիւն Հայոց» երկի փաստական նյութի հիմքով: Երկի բառապաշարը և նրա բաղադրիչը կազմող եզրույթային համակարգը բազմաշերտ են՝ պայմանավորված երկի բովանդակությամբ, նպատակաուղղվածությամբ և ոճական զանազան առանձնահատկություններով: Քննության են ենթարկվել հասարակական-վարչաքաղաքական հարաբերություններ արտահայտող եզրույթները, որոնք իմաստային դիտակետում բազմաշերտ են: Առաջին անգամ ներկայացվում են՝ ա) երկրի պաշտոնակարգությունը՝ արքունի և ռազմական պաշտոնները և պաշտոնյաների գործառույթները արտացոլող եզրույթներ, բ) երկրի պետական կառուցվածքը իր ենթակառուցվածքներով արտացոլող եզրույթներ: Առանձին քննության են ենթարկվել տարարժեքություն դրսևորող եզրույթները: Ներկայացված 50 եզրույթներից 12-ը փոխառություն են պահլավերենից, 6-ը՝ հունարենից, 1-ը իրանական փոխառություն է, 31-ը հայերենի հիմնաշերտի բառեր են: Անհրաժեշտության դեպքում յուրաքանչյուր եզրույթ արժևորվում է նաև տարժամանակյա դիտակետում: Աշխատանքը կարևորվում է ոչ միայն համաժամանակյա քննության շրջանակում, այլև փաստական հարուստ նյութ է տալիս պատմական եզրույթաբանության համար, քանի որ արդի արևելահայերենի եզրույթների մեծ մասը ունի գրաբարյան հենք:
Ա. Աբաջյան, Ն. Դիլբարյան, Ա. Յուզբաշյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Եր., 2017:
Է. Աղայան, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Եր.,1984:
Փաւստոս Բիւզանդ, Բուզանդարան պատմութիւնք, Եր., 1987:
Ն. Դիլբարյան, Ա. Խաչատրյան, Հայերենի փոխառյալ և բնիկ բառերը, Եր., 2018:
Լ. Եզեկյան, Ոճագիտություն, Եր., 2003, էջ 34-38;
Հ. Հյուբշման, Հայերենի քերականություն, Եր., 2003:
Հոդված
Ա. Աբաջյան, Ա. Յուզբաշյան, Կրոնական բովանդակություն ունեցող բառերը Փ. Բուզանդի
«Բուզանդարան պատմութիւնք» երկում, Էջմիածին, Է, 2022, էջ 50-65:
Բառարաններ
Լ. Խաչատրյան, Գրաբարի բացատրական բառարան, Եր., 2003:
Ռ. Ղազարեան, «Գրաբարի բառարան», հ. Ա , Բ, Եր., 2000:
Ռ. Ղազարեան, Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան, Եր., 2012:
Ա. Սուքիասյան, Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բառարան, Եր., 2003:
Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987:
Հոդվածում ուսումնասիրվող թեման վերաբերում է շարահյուսության հիմնական հասկացություններից մեկի՝ շարահյուսական կապակցության բաղադրիչների, մասնավորապես ժամանակակից հայերենի չեզոք սեռի բայերի կապացական հնարավորություններին:
Ժամանակակից հայերենի չեզոք սեռի բայերի կապակցելիական հնարավորությունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ենթակաառությունից, ստորոգառությունից, խնդրառությունից և պարագաառությունից բացի՝ այդ բայերին հատուկ է նաև կոչականառությունը, որը՝ որպես արժույթի արտահայտություն, դրսևորվում է միայն նախադասության կազմում: Բանն այն է՝ կոչականառությունն անմիջականորեն կապ ունի ստորոգման քերականական ակտի հետ։ Կոչականառությունն իրականանում է դիմավոր բայի միջոցով կամ նրա պարտադիր մասնակցությամբ և միայն ուղղակիորեն մեջբերվող խոսքի սահմաններում: Սակայն չեզոք սեռի ոչ բոլոր բայաձևերն են կոչականառու, կոչականառության հարցում էական դեր ունի բայիմասը, այսինքն՝ այն, թե այս կամ այն բայի ցույց տված գործողությունը առարկա ցույց տվող բառերի դասային ո՛ր խմբ(եր)ին կարող է վերաբերել:
Կոչական կարող են ստանալ այն չեզոք սեռի բայերը, որոնք անդիմասահմանափակ են, սակայն կոչականառությունը հատուկ է հիմնականում անձնանիշ առարկաներին կապակցվելու հնարավորություն ունեցող չեզոք սեռի բայերին: Վերջիններիս մեծ մասը կարող է կապակցվել թե՛ եզակի և թե՛ հոգնակի թվով կոչականի, և միայն սահմանափակ թվով բայեր են, որ ստանում են կա՛մ միայն եզակի, կա՛մ միայն հոգնակի թվով կոչական: Կոչականառությամբ օժտված անդիմասահմանափակ բայերը կապակցման ընթացքում հանդես են բերում դիմային սահմանափակություն. կոչական են առնում ոչ թե բոլոր, այլ միայն եզակի և հոգնակի թվերի 2-րդ դիմային ձևերով արտահայտված բայաձևերը:
Սույն հետազոտությամբ նպատակ է հետապնդվում ուսումնասիրելու ժամանակակից հայերենի չեզոք սեռի բայերի կոչականառության արժույթը, որն առայսօր ուսումնասիրության առարկա չի դարձել: Ուսումնասիրությունը հնարավորություն կտա առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու հայերենի չեզոք սեռի բայերի կապակցելիական հնարավությունների, այսինքն՝ արժույթի մասին, որով էլ պայմանավորված է մեր հետազոտության արդիականությունը:
L. Tesnière, Eléments de syntaxe structurale, Paris, 1959, p. 238-282.
Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 469-487:
Э. Атаян, Предмет и основные понятия структурального синтаксиса, Ереван, 1968, с. 66-67. В. Белошапкова, Е. Земская, И. Милославский, М. Панов, Современный русский язык, Москва, 1981, с. 210. Т. Морозова, Синтаксичекие свойства глагола и его словообразовательный потенциал, Москва, 1984, с. 82.
Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965, էջ 410:
Վ.Առաքելյան, Հայերենի շարահյուսություն, հ. Ա, Եր., 1958, էջ 416: Գ. Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Եր., 1974, էջ 199, 370: Ս. Աբրահամյան, Ն. Պառնասյան, Հ. Օհանյան, Խ. Բադիկյան Ժամանակակից հայոց լեզու, Շարահյուսություն, հ. 3, Եր., 1976, էջ 294: Ռ Իշխանյան., Արդի հայերենի շարահյուսություն, Եր., 1986, էջ 279-281: Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու: Շարահյուսություն: Պարզ նախադասություն, Եր., 1987, էջ 317: Խ. Բադիկյան, Կոչականը ժամանակակից հայերենում, Եր., 1982, էջ 3-138: Ա. Պապոյան, Խ. Բադիկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի շարահյուսություն, Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., 2003, էջ 183-194:
Մ. Աբեղյան, նշվ. աշխ., էջ 410
Գ. Խաչատրյան,Կոչականառությունը որպես բայի արժույթի արտահայտություն ժամանակակից հայերենում // «Լեզու և լեզվաբանություն», 2016, № 1, էջ 7
Գ. Խաչատրյան, Գրաբարի վերլուծական բայերի արժույթը, Եր., 2000, էջ 13-15:
Գ. Խաչատրյան, Կոչականառությունը որպես բայի արժույթի արտահայտություն ժամանակակից հայերենում // «Լեզու և լեզվաբանություն», 2016, № 1, էջ 11։
Ս. Մուրադյան, ժամանակակից արևելահայերենի անցողական բայերի արժույթը (Ժ.02.01 «Հայոց լեզու» մասնագիտությամբ բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսության սեղմագիր), Եր., 2021, էջ 8:
Բագրատ Այվազյան, Աշոտ Երկաթ:
Հովհ. Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու 10 հատորով, հ. 1, Եր., էջ 224:
Ավ. Իսահակյան, Երկերի ժողովածու վեց հատորով, հ. 1, Ե., 1973, էջ 35
Հ. Սահյան, Բանաստեղծություններ, հ. Ա, Եր., 1967, էջ 91:
Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 468:
Ն. տ.:
Մուշեղ Գալշոյան, Ագռավաքար
Լեռ Կամսար, Երկեր:
Զարզանդ Դարյան, Քառուղիներ, մաս I:
Ժիրայր Ավետիսյան, Երկնագույն աղավնիներ:
Արտաշես Քալանթարյան, Խոստովանություն:
Դերենիկ Դեմիրճյան, Երկեր, հ. 10:
Տե՛ս Գ. Խաչատրյան, Կոչականառությունը՝ որպես բայի արժույթի արտահայտություն ժամանակակից հայերենում // «Լեզու և լեզվաբանություն», 2016, № 1, էջ 15-16։
Աիդա Գյումրեցի, Մինասի տան գաղտնիքը:
Անդրանիկ Հովսեփյան, Սիրտ:
Արտաշես Քալանթարյան, Մարաթոն:
Խաչիկ Դաշտենց, Ռանչպարների կանչը:
Ստեփան Ալաջաջյան, Առանց հայրենիքի, Փյունիկ:
Դերենիկ Դեմիրճյան, Պիեսներ:
Բոգդան Վերդյան, Ծաղիկներս մնացին հեռվում:
Քաղված է հմացանցից
(https://m.facebook.com/permalink.php?id=105799734233706&story_fbid=165694218244257
Հոդվածում դիտարկվում են աշխարհաճանաչողության հիմնարար հասկացություններից համարվող մասի և ամբողջի փիլիսոփայական կարգերի լեզվական դրսևորումները: Վերջիններս բնորոշվում են իրենց բարդ բնույթով և պայմանավորված են ոչ միայն լեզվական համակարգերի և դրանց տարրերի հարաբերակցության խնդիրներով, այլև սույն լեզվատարրերի կանոնակարգման և համապատասխան համակարգերի մեջ կարգադասմամբ: Անդրադարձ է կատարվում լեզվական տեղաշարժերի օրինաչափությունների ըմբռնման հիմքում դրված ամբողջացման և տարանջատման գործընթացներին, որոնք տարրերի հարացույցային ու շարույթային զուգորդումների արդյունք են, ինչպես նաև՝ մաս-ամբողջ հարաբերությունների և լեզվական մակարդակ հասկացության սերտ կապին, որի միջոցով միայն կարելի է բացահայտել մաս-ամբողջ կառույցների առանձնահատկությունները՝ իրենց ձևերի ողջ բարդությամբ:
Բադիկյան Խ., Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան,Եր., 2002:
Եզեկյան Լ., Հայոց լեզու, Եր., 2005:
Մարգարյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1990:
Ջահուկյան Գ. և այլք, Հայոց լեզու, գիրք Ա, Եր., 1980:
Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1982:
Аристотель, Метафизика, Сочинения, т.1, М., 1976:
Болдырев Н.Н., Язык и сис¬тема знаний. Когнитивная теория языка, М., 2018:
Введение в когнитивную лингвистику (Отв. ред. М.В.Пименова), Кемерово, 2005:
Величковский Б.М., Когнитивная наука: основы психологии познания, М., 2006 :
Горнунг Б.В., О характере языковой структуры, Вопросы языкознания, М., 1959, №1:
Дзюба Е.В., Когнитивная лингвистика, Екатеринбург, 2018:
Кобрина Н.А., Когнитивная лингвистика: истоки становления и перспективы развития, Тамбов, 2000:
Панов М.В., Русская фонетика, Москва, ”Просвешение“, 1967:
Попова З. Д., Стернин И. А., Когнитивная лингвистика, М., 2007:
Скребцова Т.Г., Когнитивная лингвистика (курс лекций), СПбГУ, 2011:
Солнцев В.М., Язык как системно-структурное образование, М., 1977:
Փիլիսոփայական բառարան (Մ. Մ. Ռոզենտալի խմբագր.), Եր., 1975:
Большая российцкая энциклопедия, М., 2004-2017:
Новейший философ¬ский словарь (сост. А.А.Грицанов), Минск, 1998:
Философский энциклопедический словарь, М., 1983:
Философский словарь (под ред. И.Т.Фролова), М., 1981: