Հտ․ 14 No. 3 (42) (2023)

Հրատարակվել է: 2023-11-15

Ամբողջական թողարկումը

Գրականագիտություն

  • Գրականագիտություն

    Նար-Դոսը «Անահիտ» հանդեսում և Արշակ Չոպանյանի գնահատականներում

    Վաչագան Ավագյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Հոդվածում, ուսումնասիրության առանցքում ունենալով Արշակ Չոպանյանի` Նար-Դոսի և նրա ստեղծագործության վերաբերյալ «Անահիտ» հանդեսի՝ 1930-ական թվականների տարբեր համարներում տեղ գտած անդրադարձումները, առաջին անգամ հանգամանորեն ներկայացվում են անվանի գրականագետի գեղագիտական ու հասարակական հայացքները՝ մեծանուն արձակագրի ստեղծագործության մասին: Նար-Դոսի գրականությանը թեև ծանոթ լինելով հեռվից՝ միջնորդաբար, այնուամենայնիվ Չոպանյանը նրբին ու հետաքրքիր դիտարկումներ է արել գրողի աշխարհայացքի, գեղարվեստական մեթոդի և մտածողության համակարգի վերաբերյալ։  Մեր   խնդիրն է եղել բացահայտել Չոպանյան գրականագետ-քննադատի գնահատման գեղագիտական չափանիշները՝ մատնանշելով թե՛ արժեքավոր դիտարկումները, թե՛ հակասական, վիճարկելի կամ անընդունելի մտքերն ու տեսակետները: Խնդիրն ուսումնասիրելիս կիրառել ենք համեմատական, համադրական, մեկնաբանական, վերլուծական, ինչպես նաև նկարագրական մեթոդները։

    Հոդվածի առաջին մասում ընդարձակ տեղ է տրված Նար-Դոսի հետ հայտնի արվեստաբան Արամ Երեմյանի հարցազրույցին, որտեղ հեղինակի մեկնաբանությունները՝ սեփական կյանքի և ստեղծագործության վերաբերյալ, առավել ամբողջացնում են նրա՝ իբրև գրողի դիմանկարը: 

    Հղումներ

    Վ. Գաբրիելյան, Արշակ Չոպանյանը սովետահայ գրականության քննադատ, «Բանբեր Երևանի

    համալսարանի», 1989, № 1, էջ 33-34:

    Ա. Երեմեան, Զրոյց վիպագիր Նար Դոսի հետ, «Անահիտ», Փարիզ, 1930, թիւ 5, էջ 42:

    Ռ. Պատկանյան, Երկեր, Եր., 1980, էջ 14-16:

    Վ. Սաֆարյան, Գրողի և կերպարի անհատականությունը, Եր., 2001, էջ 178:

    Վ. Սաֆարյան, 19-րդ դարավերջի և 20-րդ դարասկզբի հայ գրականությունը (Դասախոսություններ 1),

    Եր., 2022, էջ 186-187:

    Հր. Թամրազյան, Հայ քննադատություն, Գիրք Գ., Եր., 1992, էջ 403:

    Րաֆֆի, ԵԺ, «Պ. Հայկունու կրիտիկան և «Կայծերը», հ. 10, Եր., 1964, էջ 125-126:

    Լէօ, Ռուսահայոց գրականութիւնը, սկզբից մինչեւ մեր օրերը. Բանաստեղծութիւն.- թատերգութիւն, վիպագրութիւն,

    Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1904, էջ 370-371:

    Տ. Մերջանյան, Կյանքի և մահվան խնդիրը Նար-Դոսի երկերում, Եր., 2022, էջ 104:

    «Լրատու գրականութեան եւ արուեստի Հայաստանից եւ Կովկասից», «Անահիտ», Փարիզ, 1930, թիւ 6, էջ 126:

    Ա. Չօպանեան, Ուսումնասիրութեան մը շուրջը, «Ծաղիկ», Կ. Պոլիս, Ազգային, Գրական եւ Քաղաքական

    կիսամեայ հանդէս, Նոր շրջան, թիւ 7, 20 մայիս 1895, էջ 261:

    Ա. Չօպանեան, Շիրվանզադէ, «Անահիտ», Փարիզ, 1909, թիւ 7–8, էջ 146:

    Ա. Չօպանեան, Քրոնիկ, «Անահիտ», Փարիզ, 1930, թիւ 5, էջ 107:

    Ա. Չօպանեան, Քրոնիկ, «Անահիտ», Փարիզ, 1931, թիւ 1-2, էջ 187-188:

    Ա. Չօպանեան Ա., Մեր երէկն ու այսօրը, «Անահիտ», Փարիզ, 1933, թիւ 1-2, էջ 8:

    Ա. Չօպանեան, Շիրվանզադէ, «Անահիտ», Փարիզ, 1935, թիւ 6, էջ 44:

    Ա. Չօպանեան Ա., Առողջն ու վատառողջը Շահան Շահնուրի գրականութեան մէջ, «Անահիտ», Փարիզ,

    , թիւ 1-2, էջ 91:

    Կ. Դալլաքայան, Արշակ Չոպանյան, Եր., 1987, էջ 423:

    Ժ. Քալանթարյան, Հայ գրականագիտության պատմություն, Եր., 1986, էջ 377-392:

  • Գրականագիտություն

    Մեծ եղեռնի Արմտանի վկան

    Արծրուն Ավագյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    ­Հոդ­վա­ծում վեր է հան­վում հայ գրա­կա­նութ­յան դա­սա­կան հե­ղի­նակ ­Հա­կոբ Մն­ձու­րու (Հա­կոբ ­Տե­մուրճ­յան) կյան­քի պոլս­յան շրջա­նը։ Ե­ղեռ­նի հետ­ևան­քով Հա­կոբ Մն­ձու­րին ստիպ­ված ե­ղավ իր ողջ կյանքն ապ­րել հա­րա­զատ ծննդա­վայր Արմ­տա­նից հե­ռու, քա­նի որ աք­սոր­վել ու սպան­դի էին են­թարկ­վել ինչ­պես հա­րա­զատ ծննդա­վայր Արմ­տան գյու­ղի բնակ­չութ­յու­նը, այն­պես էլ իր ողջ գեր­դաս­տա­նը, այդ թվում և ­չորս ե­րե­խա­նե­րը։ Կ․ ­Պոլ­սի «­Մե­հեան» և «Ոս­տան» հան­դես­նե­րում տպագր­ված մի քա­նի պատմ­վածք­նե­րի հե­ղի­նակ Մն­ձու­րին ա­մե­նաս­ևա­գործ աշ­խա­տանք­նե­րին զու­գա­հեռ մխրճվում է գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ո­լորտ՝ դառ­նա­լով կա­րո­տի գրա­կա­նութ­յան և սփ­յուռ­քա­հայ գրա­կա­նութ­յան սկզբնա­վո­րող­նե­րից մե­կը։ Ն­րա հիմ­նա­կան թե­ման գյուղն էր ու գյու­ղա­ցին, հայ­րե­նի բնաշ­խարհն ու կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հը, որ ընդ­հան­րա­նա­լով խտաց­նում էին աշ­խա­տան­քի ու ա­րար­ման խո­րին խոր­հուր­դը ի հա­կակ­շիռ սպան­դի ու ա­վեր­ման։ Մն­ձու­րու գրե­թե բո­լոր պատմ­վածք­նե­րում ներ­կա է ին­քը՝ մերթ որ­պես մաս­նա­կից ծա­վալ­վող դեպ­քե­րի, մերթ որ­պես ա­կա­նա­տես, մերթ էլ որ­պես իր կեր­տած հե­րոս­նե­րի և­ ըն­թեր­ցո­ղի հետ զրու­ցա­կից։ Եվ այդ ա­մե­նը հետ­ևանք այն բա­նի, որ նա գրում էր այլևս չգոյ մարդ­կանց ու ե­զեր­քի մա­սին, ո­րոնք ա­նընդ­հատ գա­լիս էին, լցնում նրա հի­շո­ղութ­յուն­նե­րը, ո­րոն­ցից նա «պարպ­վում», «խա­ղաղ­վում» էր գրե­լու մի­ջո­ցով՝ նպա­տակ ու­նե­նա­լով յու­րո­վի վե­րա­կեն­դա­նաց­նել նրանց բո­լո­րին, շա­րու­նա­կել նրանց կյան­քը։

    Մն­ձու­րու պատմ­վածք­նե­րը, գե­ղար­վես­տա­կան ար­ժեք­նե­րից զատ, նաև երկ­րա­գի­տութ­յուն են, ազ­գագ­րութ­յուն, ժո­ղովր­դա­կան կեն­ցա­ղի, բար­քե­րի ու սո­վո­րույթ­նե­րի փաս­տագ­րում, բայց ա­մե­նից ա­ռաջ այն հայ­կա­կան ե­ղեռ­նի վա­վե­րագ­րումն է, նրա վկա­յութ­յու­նը, մի գրա­կա­նութ­յուն, ո­րի ըն­թերց­ման ժա­մա­նակ ըն­թեր­ցո­ղի մեջ ա­ռա­ջա­նում է այն հար­ցը, թե ո՞ւր են այդ մար­դիկ, և­ ի՞նչ պատ­ճա­ռով նրանք չկան։

    Մն­ձու­րու պատմ­վածք­նե­րի մեծ մա­սը թեև հա­զիվ 2-3 է­ջից են բաղ­կա­ցած, սա­կայն նրա չորս գրքե­րը, մա­մու­լում տպագ­րած վի­պակ­ներն ու գրութ­յուն­ներն ի­րենց ամ­բող­ջութ­յան մեջ մեկ միաս­նա­կան վեպ են կազ­մում, որ կա­րե­լի է ան­վա­նել Արևմ­տա­հա­յաս­տա­նի Արմ­տան գյու­ղի ասք՝ ուղղ­ված ներ­կա ու գա­լիք սե­րունդ­նե­րին՝ ի հա­վեր­ժա­ցումն հայ­րե­նի հո­ղի ու բո­լոր նա­հա­տակ­նե­րի։

    Հղումներ

    Յ. Մնձուրի, Տեղեր ուր ես եղեր եմ, Իսթանպուլ, 1984, էջ 171։ Այս գրքին հղումները այ¬սու¬հետ կնշվեն շարադրանքում (Տեղեր և էջը)։

    «Ոստան», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 5-6։

    «Ոստան», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 10։

    «Հանդէս մշակոյթի», Իսթանպուլ, 1953, թիւ 16։

    «Մարմարա», Իսթանպուլ, 1955, թիվ 4039։

    «Մարմարա», Իսթանպուլ, 1968, 27 հունիսի։

    Հ. Մնձուրի, Կապույտ լույս, Եր., 1968, էջ 15։

    «Ոստան», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 14:

    Յ. Մնձուրի, Կապոյտ լոյս, Իսթանպուլ, 1958, էջ 90։

    Հ. Մնձուրի, Երկեր, Եր., 1986, էջ 86։ Այս գրքից կատարված մեջբերումներն այսուհետ կնշվեն միայն՝ Երկեր և էջը։

    Յ. Մնձուրի, Կռունկ ուստի՞ կուգաս, Իսթանպուլ, 1974, էջ 11։

    «Մարմարա», Կ. Պոլիս, 1968, 27 հունիսի։

    «Բագին», Բեյրութ, 2021, թիվ 1, էջ 65։

Լեզվաբանություն

  • Լեզվաբանություն

    Արարատյան բարբառում եզակի հրամայականի մեկ կարևոր առանձնահատկության շուրջ

    Սարգիս Ավետյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Արարատյան բարբառում հրամայականի կազմության ձևաբանական կանոնները հիմնականում համապատասխանում են արդի գրական արևելահայերենի խոսակցական տարբերակում գործող կանոններին։ Այդուհանդերձ, որոշ խոսվածքներ ունեն մի կարևոր առանձնահատկություն, մասնավորապես՝ է (< հ․ հայ․ ե and ի) խոնարհման անցողական պարզ բայերի եզակի հրամայականում ոչ թե ի հանգով, այլ ա հանգով ձև (ինչպես, օրինակ՝ ուզա՛, վառա՛, գըրա՛ ), որը, որքանով մեզ հայտնի է, մինչև օրս պատշաճ կերպով չի բացատրվել ո՛չ տարաժամանակյա, ո՛չ էլ համաժամանակյա տեսանկյունից։ Փաստարկվում է, որ տվյալ ձևը առաջացել է բարձր կիրառահաճախականություն ունեցող երեք անցողական բայերի (այն է՝ ասել, եզ․ հրամ․ ասա՛, ածել, եզ․ հրամ․ ածա՛, անել, եզ․ հրամ․ արա՛) հրամայականի ձևերի համաբանաությամբ։ Ուստի պատահական չէ, որ սովորաբար միայն է խոնարհման անցողական պարզ բայերն են եզակի հրամայականում հանդես բերում ա վերջավորությունը, մինչդեռ նույն խոնարհման անանցողականները կանոնավոր կերպով պահպանել են կանոնիկ ի վերջավորությունը, որն էլ, իր հերթին, ծագում է հ․ հայ․ իր վերջավորությունից, կամ, հնարավոր է, հիմքավերջյան եա՛ երկբարբառից՝ անցնելով է միջակա աստիճանով (այսինքն՝ եա՛> է > ի)։ Ավելի ուշ եզակի հրամայականի ա վերջավոորությունը որոշ խոսվածքներում է խոնարհման անցողական պարզ բայերից համաբանությամբ տարածվել է նաև պատճառական բայերի վրա (առավել կանոնավոր կերպով Վաղարշապատի (Էջմիածնի) խոսվածքում, որում այն դարձել է բացառություն չճանաչող գործուն ձևաբանական կանոն)։

    Հղումներ

    A․ Ɫaribyan, Hay barbaṙagitut‘yun: hnč‘yunabanut‘yun ew jewabanut’yun [Armenian dialectology: phonology and morphology], Yer․, 1953, p. 218).

    H. Ačaṙyan, Hay barbaṙagitut‘iwn: uruagic ew dasaworut‘iwn hay barbaṙneri, [Armenian dialectology: A sketch and classification of Armenian dialects], Moskua: Nor-Naxiǰewan, (Ēminean azgagrakan žoɫovacu, vol. 8), 1911, p. 43.

    M. Asatryan, Hay barbaṙagitut‘yan gorcnakan ašxatank‘neri jeṙnark [A Manual of practical works of Armenian dialectology], Yer., 1985, p 128․

    A. Grigoryan, Hay barbaṙagitut‘yan dasənt‘ac‘ [A handbook of Armenian dialectology], Yer., 1957, p. 217, 220-221.

    V. Katvalyan, Bayazeti barbaṙə yev nra lezvakan aṙnč‘ut‘yunnerə šrǰaka barbaṙneri het [The dialect of Bayazet and its linguistic relationships with surrounding dialects], Yer., 2016, p. 140.

    Ṙ. Markosyan, Araratyan barbaṙ [The dialect of Ararat], Yer., 1989, p. 151. Cf. also p. 173.

    Ošakan gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Oshakan, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 20, points 641-642,

    Aštarak k‘aɫak‘, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Town Aštarak, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 151, points 641-642,

    P‘arpi, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [P‘arpi, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 9, points 641-642,

    Muɫni gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Muɫni, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 44, points 641-642,

    Eɫvard, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Eɫvard, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 86, points 641-642,

    K‘anak‘eṙ gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village K‘anak‘eṙ, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 230, points 641-642,

    Nork‘ gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Nork‘, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 79, points 641-642,

    Yerevan (Kentron), Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Yerevan (Centre), Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr №, 23, points 641-642,

    S. Sargseanc‘, Agulec‘oc‘ barbaṙə (zōkeri lezun): lezuabanakan hetazōtut‘iwn [The dialect of Agulis: a linguistic study], Vols. 1–2, Moscow, 1883, pp. 119-120, also pp. 34, 49-52, 108-109.

    H. Muradyan, Karčewani barbaṙə [The dialect of Karčewan], Yer., 1960, pp. 130-136.

    H. Muradyan, Kak‘avaberdi barbaṙə [The dialect of Kakʻavaberd], Yer., 1967, pp. 62-63, 138-140.

    Melik‘ S. Dawit‘-Bēk, Arabkiri gawaṙabarbaṙə: jaynabanakan ew k‘erakanakan usumnasiru‘iwn [The dialect of Arabkir: a phonetic and grammatical study], Vienna, 1919, pp. 129-130.

    S. Avetyan, Main factors conditioning the absence of the final ր and the origin of the final ի of the Imperative singular in Armenian dialects. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yun [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2023. № 1, pp. 68-78.

    Hay žoɫovrdakan hek‘iat‘ner, հ․ 2, (Yer., 1959) [Armenian Folk Tales, vol. 2, Yer., 1959]․

    Hay žoɫovrdakan hek‘iat‘ner, հ․ 1 (Yer., 1959) [Armenian Folk Tales, vol. 1, Yer., 1959]․

    A. Y. Aikhenvald, Imperatives and Commands, Oxford University Press, 2010, pp. 339-351, 362-364.

    S. Avetyan, Hramayakan yeɫanakə dasakan hayerenum tipabanakan yev patmakan tesankyunic‘ [The Imperative in Classical Armenian from a typological and histoeical perspective]. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yunn, [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2021, № 3, p. 41ff.

    S. Avetyan, Ardi hayereni ynt‘ac‘ik p‘op‘oxut‘yunneric‘ mekə kiraṙahen lezvabanut‘yan luysi nerk‘o [One of the Ongoing Changes in Modern Armenian in the Light of Usage-Based Linguistics]. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yunn, [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2019, № 2 (29), pp. 48-62.

    R. S. P.Beekes, Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction, 2nd ed., revised and corrected by M. de Vaan, Amsterdam/Philadelphia, 2011, pp. 75-76.

  • Լեզվաբանություն

    Հ.-ե. երկբարբառային համակարգից սերած երկբարբառակերպերը հին հայերենում (տարաժամանակյա և ապաժամանակյա քննություն)

    Վարդան Պետրոսյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Հայերենա­գի­տու­թյան մեջ հին հայերենի երկբարբառային համակարգի տարա­ժամանակյա քննության փորձերը կրել են դրվագային բնույթ: Ընդ որում, հիմնականում քննության նյութ են դարձել հ.-ե. երկբար­բա­ռա­յին համակարգի հետ ծագում­նա­բանական առնչություններ ունե­ցող երկ­բար­բա­ռային կազմութ­յուն­ները: Սույն ուսումնասիրության մեջ նախ՝ տարաժա­մա­նակ­յա մոտեցու­մով ցույց են տրվում հին հայերենի աւ (aṷ), եւ (eṷ), իւ (iṷ), այ (ai̭), ոյ (oi̭) երկբար­բա­ռա­կեր­պե­րի ծագումնաբանական առնչություն­նե­րը հ.-ե. հիմք-լեզվի երկ­բար­բառային և ոչ երկբարբառային նա­խա­ձևերի հետ, այնու­հե­տև ապաժամա­նակ­յա մոտեցումով, այն է՝ հ.-ե. և ոչ հ.-ե. լեզու­նե­րից կատարված փոխառու­թ­յունների հետ տիպաբանական զու­գա­հեռների մի­ջո­ցով, ինչպես նաև վիճակա­գրական մեթոդի կիրառումով հիմնավորվում է, թե ինչու հ.-ե. հատ­կապես տվյալ երկ­բար­բառը պիտի համարել հայե­րե­նի այս կամ այն երկ­բար­­բա­ռա­կեր­պի հիմնական նախա­ձև, թեև. 1) երբեմն հայերենի մեկ երկ­բար­բառա­կեր­պին համապատասխա­նում են հ.-ե. մեկից ավելի երկբար­բա­ռա­յին նախաձևեր (հմմտ. հյ. աւ (aṷ) < հ.-ե. *eu, *āu, հյ. ոյ (oi̭) < հ.-ե. *eu, *ou), 2) հ.-ե. նախաձևերի շարքում կան նաև ոչ երկբարբառային կազմու­թյուն­ներ (հմմտ. հյ. եւ (eṷ) < *ēṷ. աղբեւր < *bhrēṷ,- հյ. իւ (iṷ) < հ.-ե. *ii̭. ձիւն < *ghii̭ōm):

    Հղումներ

    Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976,

    Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս I, Եր., 1940,

    Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. I, Եր., 1971, հ. III, Եր., 1977, հ. IV, Եր., 1979,

    Հ. Հյուբշման, Հայերենի քերականություն, Եր., 2003,

    Հ. Հյուբշման, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 2004,

    Գ. Ջահուկյան, Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Եր., 1954,

    Գ. Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Եր., 2010,

    Հ. Պեդերսըն, Հայերէն եւ դրացի լեզուները, Վիեննա, 1907,

    Վ. Պետրոսյան, Հայկական և հնդեվրոպական երկբարբառային համակարգերը // ՎԷՄ, 2015, թիվ 3 (51), էջ 115-127,

    Վ. Պետրոսյան, Հին հայերենի ձայնավորական համակարգի ծագումը և հնչաբանական արժեքայնությունը // «ԲԵՀ. Հայագիտություն», 2017 թ., թիվ 2, էջ 43-58,

    Վ. Պետրոսյան, Հին հայերենի երկբարբառային և եռաբարբառային կազմությունների հարցի շուրջ (համաժամանակյա հայեցակերպ) // ԲԵՀ. Բանասիրություն, 2023, թիվ 1, էջ 57-67,

    Т. Барроу, Санскрит, М., 1976,

    Э. Бурьсе, Основы романского языкознания, М., 1952,

    Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов, Индоевропейский язык и индоевропейцы, т. II, Тбилиси, 1984,

    Г. Джаукян, Сравнительная грамматика армянского языка, Ер., 1982,

    К. Красухин, Введение в индоевропейское языкознание, М., 2004,

    Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990,

    Г. Льюис и Х. Педерсен, Краткая сравнительная грамматика кельтских языков, М., 1954,

    Н. Марръ, Грамматика древнеармянскаго языка, С.-П., 1903,

    А. Мейе, Введение в сравнительное изучение в индоевропейских языков, М.-Л., 1938,

    А. Мейе, Общеславянский язык, М., 1951,

    Э. Прокош, Сравнительная грамматика германских языков, М., 1954,

    А. Савченко, Сравнительная грамматика индоевропейских языков, М., 1974,

    O. Семереньи, Введение в сравнительное языкознание, М., 1980,

    С. Соколов, Язык Авесты // Основы иранского языкознания (Древнеиранские языки), М., 1979,

    С. Соколов, Древнеперсидский язык // Основы иранского языкознания (Древне-иран¬ские языки), М., 1979,

    A. Meillet, Esquisse d’un grammaire comparée de l’arménien classique, Vienne, 1936:

  • Լեզվաբանություն

    Օրենք եւ կրոն իմաստային դաշտերի միավորները Դավիթ Ալավկա Որդու «Կանոնական աւրէնսդրութիւն» երկում

    Նարինե Դիլբարյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ իրավական մտքին և օրենսդրությանը վերաբերող Դավիթ վարդապետ Ալավկա Որդու օրենքների մատյանը` «Կանոնական աւրէնսդրութիւնը», լեզվաբանական ուսումնասիրության հարուստ նյութ է պարունակում։ Հատկապես արդիական է Դավթի կանոնագրքի բառապաշարի կրոնաիրավական դաշտի բառային միավորների քննությունը։ Իրավունքին և հավատքին վերաբերող բառերի իմաստածագումնաբանական  հետազոտությունը բացահայտում է, որ այս եզրույթների զգալի մասը բնիկ է և կենսունակ հայերենի զարգացման հետագա բոլոր շրջաններում: «Կանոնական աւրէնսդրութիւնը» կազմելիս Դավիթ Ալավկա Որդին օգտվել է տարբեր աղբյուրներից, որոնցից առաջնայինը Աստվածաշունչ մատյանն է, ապա՝ դավանաբանական, փիլիսոփայական և պատմագիտական երկերը, ինչպես նաև բանահյուսական նյութերը, հնագույն հավատալիքներն ու նախապաշարմունքները:

    Մեր այս ուսումնասիրության մեջ ըստ ծագումնաբանության վերլուծելով կրոնի և օրենքի իմաստային դաշտի հիմնական միավորները՝ առանձնացրել ենք հնդեվրոպական կազմությունները, որոնք մեծ թիվ են կազմում, ապա՝ փոխառությունները և հիբրիդ կառույցները։ Իմաստային այս դաշտերի միավորների 46 %-ը բնիկ բառեր են, 25 %-ը՝ հիբրիդ (հնդեվրոպական արմատ կամ ածանց և փոխառյալ արմատ կամ ածանց զուգակցումներով), 20 %-ը՝ իրանական, 4-ական %-ը ՝ հունական, ասորական և 1 %-ը՝ ասուր-ակկադական։ Դավիթ վարդապետ Ալավկա Որդու կազմած օրենսգիրքը վկայում է, որ հայերենը 11-12-րդ դարերում արդեն ուներ  հարուստ ու տարողունակ կրոնաիրավական բառապաշար։

     

    Հղումներ

    Մատենագիրք Հայոց, ԺԶ հատոր, Եր., 2012, էջ 675։

    Ա. Աբրահամյան, Դավիթ Ալավկաորդու «Կանոնները» (Ուսումնասիրություն և բնագիր), Էջմիածին, 1952 սեպտեմբեր-հոկտեմբեր, էջ 49։

    Կ. Կոստանյան, Դաւիթ վարդապետ Ալավկայ որդի, Ազգագրական հանդես, ԺԵ գիրք, Թիֆլիս, 1907, էջ 63։

    Մ. Չամչյանց, Հայոց պատմութիւն, հ. Գ, Եր․, 1984, էջ 41:

    Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Դ, Եր․, 1939, էջ 85։

    Հրաչյա. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Ι մաս, Եր․, 2013, էջ 19։

    Հր. Աճառյան, Հայերէն արմատական բառարան, Եր․,1926, էջ 685:

    Գ․Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Եր․, 2010, էջ 407։

    Ն. Դիլբարյան, Կրոնի և հավատալիքների իմաստային դաշտին պատկանող բառերը Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց» երկի գրաբար բնագրում// Հայագիտության հարցեր, Եր․, 2021, Էջ 209:

    Գ․Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 728։

    Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր․, 1987, էջ 350:

    Ղևոնդ Ալիշան, Հայոց հին հավատքը կամ հեթանոսական կրոնները, Եր․, 2021, էջ 17:

    Ստ. Մալխասյանց, Հայերէն բացատրական բառարան, էջ 181:

  • Լեզվաբանություն

    Տարածական բաժանումներ արտահայտող եզրույթները գրաբարում

    Աննա Աբաջյան, Անահիտ Յուզբաշյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Գրաբարի եզրույթային համակարգը բազմաշերտ է. յուրաքանչյուր ենթաշերտ ունի իր ուրույն առանձնահատկությունները ինչպես բառագիտական, այնպես էլ ձևաբանական և շարահյուսական մակարդակներում: Արդի արևելահայերենի եզրույթային համակարգի սկզբնաղբյուրը հին հայերենն է: Ըստ այդմ՝ կարևորվում է գրաբարի բառեզրույթների և եզրույթների թե՛ համաժամանակյա, թե՛ տարժամանակյա քննությունը: Գրաբարով մատենա- գրությունը հարուստ փաստական նյութ է ընձեռում նրանց իմաստաստուգա- բանական ուսումնասիրության համար: Եզրույթային համակարգի յուրաքանչյուր շերտ՝ իր ենթաշերտերով, կարևորվում է ներքին համակարգվածությամբ։ Նրանց գործառական հաճախականությունը տարբեր է՝ պայմանավորված երկի նպատակաուղղվածությամբ և բովանդակությամբ: Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է տարածքային բաժանումներ արտահայտող բառ-եզրույթների և եզրույթների համաժամանակյա քննությանը: Բնագրային փաստագրումը կատարվել է ըստ Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին» և Փ. Բուզանդի «Բուզանդարան պատմութիւնք» երկերի: Տարածական բաժանումներից քաղաքական նշանակության են այն եզրույթները, որոնք ցույց են տալիս քաղաքական բովանդակություն, օրինակ՝ Յունաց աշխարհ, Հայոց երկիր, սահմանք երկրի Հայոց և այլն: Տարածական ընդհանրական բովանդակության բառ-եզրույթները, ըստ հեղինակների, համարվել են հասարակական բաժանումներ արտահայտող միավորներ, օրինակ՝ աղբյուր, ծով, կղզի, գետ և այլն:

    Հղումներ

    Ա. Աբաջյան, Ա. Յուզբաշյան, Կրոնական բովանդակություն ունեցող բառերը Փ. Բուզանդի «Բուզանդարան պատմութիւնք» երկում, «Էջմիածին» հանդես, Է, 2022, էջ 50-65: Հասարակական-քաղաքական հարաբերություններ արտահայտող եզրույթները Փ. Բուզանդի «Բուզանդարան պատմութիւնք» երկում, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», Եր., 2023, 1 (40), էջ 88-100: Ռազմաքաղաքական և իրավական հարաբերություններ արտահայտող եզրույթները գրաբարում, Մեսրոպ Մաշտոց համալսարանի լրատու, Եր., 2023, 1 (29), էջեր 259-271:

    Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին, Եր., 1989; Փ. Բուզանդ, Բուզանդարան պատմութիւնք, Եր., 1987: Բնագրային օրինակների էջերը կտրվեն շարադրանքում:

    Է. Աղայան, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Եր., 1984, էջ 320:

    Է. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Եր., 1976, էջ 222:

    Լ. Խաչատրյան, Գրաբարի բացատրական բառարան, Եր., 2003, էջ 6:

  • Լեզվաբանություն

    Իմացաբանություն և գիտաֆանտաստիկ գրականության լեզու:

    Շուշանիկ Պարոնյան, Գայանե Մուրադյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Ընթերցողների հենքային գիտելիքները կարևոր են գրական ստեղծագործությունները հասկանալու և արժևորելու համար: Հոդվածը իմացաբանական լեզվաբանության շրջանակներում կատարված հետազոտություն է: Հեղինակների նպատակն է մեկնաբանել գեղարվեստական երկերի հասկացման գործընթացը և ցույց տալ, որ գիտաֆանտաստիկ գրականության սյուժեն ըմբռնելու, գեղարվեստական դիսկուրսի տեղեկատվական ու էսթետիկ ասպեկտները մեկնելու, և նկարագրված իրադարձությունների հետևանքները գնահատելու գործում հատկապես կարևորվում է ընթերցողի հենքային գիտելիքների պաշարի առկայությունը: Գիտաֆանտաստիկ գրական ստեղծագործությունների նմուշների լեզվաոճական ուսումնասիրության արդյունքում հեղինակները եզրակացնում են, որ մեզ շրջապատող աշխարհից, տվյալ դեպքում՝ գրական ստեղծագործություններից, գիտելիք ստանալիս իմացաբանությունը ընթերցողին օգնում է տարբերել ճշմարտությունը կեղծից:

     

    Հղումներ

    Annis, D. B., A Contextualist Theory of Epistemic Justification. American Philosophical Quarterly, 2015, 15, p. 213–219.

    Bishop, M., Allegiances. The Best from Galaxy, NY: Ace Books, 1978, p. 53-124.

    Borchert, D. M., Epistemology. Encyclopedia of Philosophy, 2006, 3, p. 140-152. US: Macmillan.

    Brin, D., Heaven’s Reach. NY: Bantam Books, 1998

    Brunner, J., What Friends are for. Best Science Fiction Stories of the Year, NY: Ace Books, 1977, p. 141-161.

    Busby, F. M., If this is Winnetka, You Must be Judy. Best Science Fiction Stories, p. 15-40. NY: ACE books, 1977. .

    Chisholm, H., Ferrier, James Frederick. Encyclopedia Britannica, 10, p. 287-296. Cambridge: Cambridge University Press, 1911.

    Claeys, G., The Survival of the Fittest and the Origins of Social Darwinism. Journal of the History of Ideas, 2000, 61(2), p. 223-240. http://doi.org/10.1353/jhi.2000.0014. S2CID 146267804

    Epistemology. Oxford English Dictionary, 2014. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199976720.001.0001/acref-9780199976720-e-685Oxford Reference.

    Extrapolation, Cambridge Dictionary, 2021. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/extrapolate (accessed April 7, 2022).

    Extrapolation, Merriam Webster Dictionary. https://www.merriam-webster.com/dictionary/extrapolate, 2022.

    Fischer, J. M., Our Stories: Essays on Life, Death and Free Will. Oxford: Oxford University Press, 2009.

    Geere, D., Russia Plans Domed City in Siberian Mine. Wired UK, 2018. https://www.wired.co.uk/article/russia-domed-city-siberia (accessed May 27, 2021.

    Gibson, W., Neuromancer. NY: Ace Books, 1986.

    Graham, G., Scottish Philosophy in the 19th Century. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford, CA: The Metaphysics Research Lab., 2020.

    LeGuin, U. K., The New Atlantis. The Norton Book of Science Fiction, p. 317-337. NY: Norton and Company, 1993.

    Maxwell, A., The Utopian Impulse in Ursula Le Guin’s The New Atlantis. Social Alternatives, 2009, 28(3), p. 15-19. https://doi.org/10.3316/ielapa.201001857

    McFarlane, N., Dubai’s Mall of the World No Longer Going to be Globe’s Largest. What’s On, 2016. https://whatson.ae/2016/01/dubais-mall-world-no-longer-going-globes-largest/

    McGlone, M. S. Conceptual Metaphors and Figurative Language Interpretation: Food for Thought? Journal of Memory and Language, 1996, 35(4), p. 544-565. https://doi.org/10.1006/jmla.1996.0029

    Muradian, G. H., The Immortality Concept in Roger Zelazny’s Jack of Shadows. Folia Linguistica et Litteraria, 10, p. 165-177. Niksic, Montenegro: ITP Kolo, 2015.

    Ofshe, R., The Sociology of the Possible. Haboken, NJ: Prentice Hall, 1970.

    Porter, N., Epistemology. Stanford Encyclopaedia of Philosophy. Stanford, CA: The Metaphysics Research Lab., 2005.

    Schneider, S. Science Fiction and Philosophy: From Time Travel to Super Intelligence. Haboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2009.

    Steup, M. and Neta, R., Epistemology. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford, CA: The Metaphysics Research Lab., 2020.

    Stover, L. E., Anthropology and Science Fiction. Current Anthropology, 1973, 14(4), p. 471-474. https://doi/abs/10.1086/201359?journalCode=ca

    Sullivan, K., The Linguistic Structure of Literary Metaphor. Berkeley: University of California Press, 2007.

    Suvin, D. R., Parables of De-Alienation: Le Guin's Widdershins Dance. Science-Fiction Studies, 2(4), p. 265-274. Greencastle, IN: DePaw, 1975.

    Suvin, D. R., Metamorphoses of Science Fiction: On the Poetics and History of a Literary Genre. New Haven and London: University of Yale Press, 1979.

    Suvin, D. R., On Cognitive Emotions and Topological Imagination. Conference on after Postmodernism at University of Chicago, 1997, 68, p. 151-187.

    Suvin, Darko. R. Estrangement and Cognition. Strange Horizons, 2014. http://strangehorizons.com/non-fiction/articles/estrangement-and-cognition/

    Westfahl, G., Hard Science Fiction. A Companion to Science Fiction, p. 187-199. Malden: Blackwell, 2008.

    Williams, R., Social Darwinism. Herbert Spencer: Critical Assessment, p. 186-199. London, NY: Routledge, 2000.

    Yanarella, E. J., The Cross, the Plow and the Skyline. Irvine, CA: Brown Walker Press, 2001.

    Zelazny, R., Jack of Shadows. Toronto: Fitzhenry and Whiteside, 1971.

  • Լեզվաբանություն

    Հայերին պարսկերեն ուսուցանելու համար կազմված դասագրքերի պատմությունից (ըստ «Պարս[կ]երէն եւ հայերէն քերականութիւն» ձեռագրի)

    Աստղիկ Գեղամյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Իրանահայության շրջանում XVI-XVII դարերից սկիզբ առած ազգային կրթական գործը և տպագրությունը նշանավորվեցին նաև հայ դպրության վերածնունդով, ինչը միտված էր իրանահայերի ազգային, կրո­նա­կան և մշակութային ինքնության պահպանմանը պարսկա­խոս միջա­վայ­րում։ Իրանական տիրապետության սահմաններում բնակվող հայերը, առօրյա շփման ան­հրա­ժեշտությունից ելնելով,­ հարկադրված էին տիրապետել խոսակցական պարսկե­րե­նին։ Ավելի ուշ արդիական է դառնում նաև գրա­վոր պարս­կերենի իմացությունը, որի մասին վկա­յող եզակի փաստաթուղթ է Նոր Ջուղայի Ս. Ամե­նափրկիչ վանքի ձեռագրատանը պահ­վող Հմր306 «Պարս[կ]երէն եւ հայերէն քերականու­թիւն» ձեռագիրը։ Այն գրվել է 1846 թ. Բա­տավ­իայում՝ «ի հայրա­պետութեան տեառն Ներսէսի եւ յառաջնորդութեան տեառն Յով­հաննու Սուրէնեանի», իսկ գրիչը «Գէորգ Աւետեան Զա­քարեանց Ջուղայեցին» է։  Առաջա­բա­նում վերջինիս թողած տեղեկու­թյուն­ները վկայում են, որ XIX դարում իրանահպատակ հայերի շրջա­նում առաջ էին եկել պարսկերենի գործածության բոլորո­վին նոր պահանջներ՝ «յերկրորդ հայրենիս մերի Նոր Ջուղա, ի ձեռն խոհական եւ քաջ հովուաց հաստատեալ են երեք դպրոցք, յորս մանկունք սիրելի ազգի մերոյ բացի հայերէնն, ուսանեն նաեւ զպարսէրեն լեզու»։

    Այդ ձեռագիրը բաղկացած է պարսկե­րե­նի քերականությունից, բանաստեղ­ծական տաղա­չափու­թյունից, պարսկերեն-հայերեն բառա­րա­նից, Սաադիի «Գոլեստան»-ի 8-րդ գլխի թարգ­մա­­նությունից և բովանդակությունից: Կարելի է համա­րել, որ ձեռագիրը պարսկերենի ամ­բող­­ջա­կան ձեռնարկ է:

    Հոդվածում ձեռագիր դասագրքի և մեզ հասած դպրոցական առարկա­յա­­ցանկերի հի­ման վրա հնարավոր է դառնում տարորոշել հայերի շրջանում արաբատառ գրի ու գրա­­վոր պարսկերենի՝ կրթական գործի մաս դառնալու ժամանակաշրջանը։ Ձեռագրում տեղ գտած նյու­թի քննելու միջոցով նաև ցույց է տրվում իրանահպատակ հայերի շրջա­նում գրավոր պարսկե­րենի ուսուց­ման մեթոդաբանությունը՝ այն համեմատելով նույն  ժամանակաշրջանում տեղացիների համար ստեղծված պարսից լեզվի այլ դասագրքերի հետ։ Կարևոր է նաև հասկանալ, թե դասագրքում ընդգրկված «Գոլեստան»-ն ինչքանով է ծառայել ուսումնական գործին հայկական միջա­վայ­րում։

     

     

    Հղումներ

    Հայ ժողովրդի պատմություն, IV հատոր, Եր., 1972, էջ 33

    Լեո, Հայոց պատմություն, III հատոր, Եր., 1969, էջ 429

    Հ. Կիրակոսյան, Մատենադարանի հայատառ պարսկերեն Ավետարանի ձեռագրերը, Եր., 2020, էջ 54-63

    Հ. Կիրակոսյան, Պարսկախոսությունը Շիրվանի հայ բնակչության շրջանում (ԺԸ դար), Գիտական Արցախ, № 4(7), Արցախ, 2020, էջ 83-92

    Լ. Մինասյան, Պատմություն Նոր Ջուղայի հայոց ազգային երկսեռ դպրոցների 1880-1985,Նոր Ջուղա, 1985, էջ 57-58

    Յ. Տէր Յովհանեանց, Պատմութիւն Նոր Ջուղայու որ Յաս¬պահան, հ.2, Նոր Ջուղա, 1881, էջ 255։

    Տ․ Աբգարեանց, Նոր-Ջուղայի դպրոցները,Նոր-Ջուղա, 1914, էջ 10։

    Պ․ Պետրոսեան, Պատմութիւն Նոր Ջուղայի, աշխատասիրած հանգուցեալ պրն. Յարութիւն Թ. Տէր Հանհանեանից, հ. 2, Նոր Ջուղա, 1881, էջ 280։

    Ցուցակ Ձեռագրաց Նոր-Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանաց թանգարանի, հ. Բ., կազմեց Լ. Գ. Մինասեան, խմբ.՝ Օ. Ս. Եգանեանի, Վիեննա, 1972, էջ 2-3:

    Տնտեսութիւն մարդկային կենաց, Խրատք պիտանիք, թարգմանեալքի Սինէացւոց լեզուէ հանգղիական բարբառ փոխեաց ի մերս Գէորգ Աւետ Զաքարեան, Ջուղայեցի ի Պաթաւիա, ի Վենետիկ, 1845, 76 էջ

    Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Յանդիմանութիւն անձին, Կալկաթա, 1846, 53 էջ

    Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Ջավա կամ ընդհանուր ծանօթութիւն բազմակղզի ծովու Արեւելեան Հնդկաց՝ ուր շարժի Հոլանդացւոց տէրութիւն, Կալկաթա, 1852, 339 էջ

    Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Կարգադրութիւն առողջութեան, Երուսաղեմ,1871, 262 էջ։

    Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Մարգարէական Յարակցութիւն ընդ մէջ Հին եւ նոր Կտակարանաց, Երուսաղեմ,1875, 83 էջ։

    Կ. Ջուղայեցի, Աշխարհաժողով, աշխ. Ս. Բալդարյանի, Եր․, 2021, էջ 105, 116, 185

    Ռ. Աբրահամյան, Ինդոնեզիայի հայ գաղթօջախների պատմությունից, ՊԲՀ, հ.1, Եր․, 1992, էջ 33-41

    Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Պարս[կ]երէն եւ հայերէն քերականութիւն (Ս. Ամենափրկիչ, Հմր306), Բատավիա, 1846, էջ 3

    Ferešte Nurāyi, tahγiγ dar afqār-e Mirzā Malqom Xān Nāzemaddovle, Tehrān, 1352/1973, էջ 104

    Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ. 10, Եր․, 1959, էջ 612-613

    Բ. Չուգասզյան, Րաֆֆին պարսից մշակույթի և գրականության մասին, ԼՀԳ 1, Եր․, 1987, էջ 19-20

    Հ. Կիրակոսյան, Ա. Սարգսյան, Միջնադարյան պարսկերեն-օսմաներեն երկլեզու բառարանները որպես կրթական գործիքներ (ըստ Մատենադարանի արաբատառ ձեռագրաֆոնդի ուշմիջնադարյան պարսկերեն-օսմաներեն բառարանների), Հայագիտության հարցեր 2 (11), Եր․, 2017, էջ 39-47

    А. Н. Сухоруков, А. Б. Сухорукова, История изучения грамматики персидского языка в Иране и сопредельных с ним странах до конца 19 века, «Филология. Социальные коммуникации», том 25 (64), № 3, ч. 1, 2012 թ․, էջ 276

    William Jones, A Grammar of the Persian Language, London, 1771, 232 էջ

    Г. Меликян, А. Хромов, История преподавания персидского языка в Лазаревском институте восточных языков, ԲԵՀ, (67), Եր․, 1989, էջ 189

    Սանթրոսյան Մ., Արևելահայ դպրոցը 19-րդ դարի առաջին կեսին, Երևան, 1964, էջ 386

    P. Babinski, Ottoman Philology and the Origins of Persian Studies in Western Europe: The Gulistān’s Orientalist Readers, 2019

    Munir Drkić, “Caught between Two Empires: The Teaching of Persian in Bosniaat the Time of Transition from Ottoman to Austro-Hungarian Rule”, Diyâr 2/2, 2021, էջ 186-207

    Ш. Ходжамуродова, Особенности изучения и переводы «Гулестан»-а Саади в Китае, автореферат, Душанбе, 2020, էջ 5

    Ա. Մինասյան, Պարսկական դասական քնարերգությունը հայերեն, ԼՀԳ, հ. 4, 1991, էջ 36-37

    Բ. Չուգասզյան, Հայ-իրանական գրական առնչություններ (V-XVIII դդ.), Եր․, 1963, էջ 200

  • Լեզվաբանություն

    Սուբյեկտիվն ու օբյեկտիվն իբրև հակադրության դրսևորում. նոր հայացք դասական մոտեցումներին

    Մկրտիչ Ս․ Մկրտչյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Մարդու աշխարհընկալման սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ տարբերակումը միշտ էլ հետաքրքրել է փիլիսոփաներին, նշանագետներին ու որոշ չափով` նաև լեզվաբաններին։ Ավելին, սուբյեկտիվ իմաստը տարբեր լեզվաբաններ տարբեր կերպ են մեկնաբանում, և որպես հետևանք, սուբյեկտիվ իմաստի՝ որպես լեզվաբանական երևույթի մասին տեսակետները տարբեր բնույթ են ստանում տարբեր լեզվաբանների մոտ։ Տարբեր են նաև այն տեսակետները թե լեզվաբանական տեսանկյունից ով է առաջինը ձևակերպել սուբյեկտիվ իմաստի մասին գաղափարը։ Ընդ որում, իմաստի սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ լինելը երբեմն բացահայտ, երբեմն էլ ոչ այդքան բացահայտ առկա է այն աշխատություններում, որոնք քիչ թե շատ վերաբերում են բառի գործածությանը։ Թերևս Էդուարդ Աղայանն այն սակավաթիվ հայ լեզվաբաններից է, որ առանձին անդրադարձ է կատարել բառի սուբյեկտիվ իմաստին՝ տարանջատելով այն դեպքերը, երբ օբյեկտիվ հասկացություն նշանակող բառիմաստը ձեռք է բերում սուբյեկտիվ իմաստ ու իմաստային երանգավորում։ Ըստ այդմ՝ սույն հոդվածը նպատակ ունի նախ քննելու սուբյեկտիվ իմաստի ըմբռնումը լեզվաբանության մեջ, սուբյեկտիվի և օբյեկտիվի հարաբերությունները ճանաչողական լեզվաբանության տեսանկյունից, այնուհետև ներկայացնելու Էդուարդ Աղայանի հայացքները բառի սուբյեկտիվ իմաստի դրսևորման վերաբերյալ նրա տարբեր աշխատություններում։

    Հղումներ

    Потебня, Александр, 1976. Эстетика и поэтика. Москва: Искусство.

    Колшанский, Геннадий В., 1975. Соотношение субъективных и объективных

    факторов в языке. Москва: Наука.

    Charaudeau, Patrick; Maingueneau, Dominique, 2002. Dictionnaire d’analyse du discours.

    Paris: Seuil.

    Гумбольдт, Вильгельм фон, 1985. Язык и философия культуры. Москва, Прогресс.

    Гумбольдт, Вильгельм фон, 1984. Избранные труды по языкознанию. Москва,

    Прогресс.

    Bally, Charles, 1951. Traité de stylistique francaise, Vol 1, 3 ème ed. Genève, Paris: Librairires

    Georg & Cie / C. Klincksieck.

    Benveniste, Emile 1966. Problèmes de linguistique generale, Vol. 1. Paris: Editions

    Gallimard.

    Скребцова, Татьяна, 2018. Когнитивная лингвистика. Классические теории, новые

    подходы. Москва: Языки славянских культур.

    Langacker, Ronald W., 2019. "Chapter 6: Construal". In: Dąbrowska, Ewa and Divjak,

    Dagmar (eds.). Cognitive Linguistics - Foundations of Language. Berlin. Boston: De Gruyter

    Mouton, pp. 140-166.

    Langacker, Ronald W., 2008. Cognitive Grammar: A Basic Introduction. United Kingdom:

    Oxford University Press.

    Nuyts, Jan, 2001. Epistemic modality, language, and conceptualization: A cognitive

    pragmatic perspective. Amsterdam: Benjamins.

    Պողոսյան, Պողոս, 1990, Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքները (խոսքի տեսություն), Գիրք Ա:

    Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն:

    Ջահուկյան, Գևորգ, 1974, Ժամանակակաից հայոց լեզվի տեսության հիմունքներ․ Երևան, ՀՍՍՀ

    գիտությունների ազգային ակադեմիայի հրատարակչություն։

    Աղայան, Էդուարդ Բ., 1984, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն. Երևան. Երևանի համալսարանի

    հրատարակչություն:

    Ջահուկյան Գ.Բ., Աղայան Է.Բ., Առաքելյան, Վ.Դ., Քոսյան, Վ.Ա., 1980, Հայոց լեզու, I մաս, Ա պրակ: Երևան,

    «Լույս» հրատարակչություն:

    Աղայան, Էդուարդ Բ., 1987, Լեզվաբանության հիմունքներ: Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն:

    Guiraud, Pierre, 1962. La Sémantique [3 e éd.]. Paris: Presses Universitaires de France.

Ժուռնալիստիկա

  • Ժուռնալիստիկա

    Հ. Մաթևոսյանի և Վ. Ռասպուտինի հրապարակախոսությունը հակառակ հեռանկարի սկզբունքի դիտանկյունից

    Դավիթ Պետրոսյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    Մե­դիա­դաշ­տում տե­ղե­կատ­վա­կան սահ­ման­նե­րի ընդ­լայն­ման, սո­ցիա­լա­կան մե­դիա­յի, սոց­ցան­ցե­րի ակ­տի­վութ­յան մի­տում­նե­րը, դրան­ցում կի­րառ­վող նոր գոր­ծիք­նե­րի բազ­մա­զա­նութ­յու­նը հրա­պա­րա­կա­խո­սութ­յան վե­րաի­մաս­տա­վոր­ման պա­հանջ են դնում մե­րօր­յա մե­դիա­հե­տա­զո­տող­նե­րի առջև: Սկ­սել են ի հայտ գալ նոր ժան­րա­տե­սակ­ներ, ո­րոնց մի մա­սը, հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան տար­րեր պա­րու­նա­կե­լով հան­դերձ, լսա­րա­նին փոր­ձում է նո­րո­վի ներ­կա­յաց­նել մարդ­կա­յին կյան­քի պատ­մութ­յուն­նե­րը, տե­ղե­կատ­վա­կան հա­սա­րա­կութ­յան մեջ ապ­րող մար­դու հոգ­ևոր ու գա­ղա­փա­րա­կան հե­տաքրք­րութ­յուն­նե­րը և­ այլն: Այս հա­մա­տեքս­տում հատ­կա­պես կար­ևոր­վում է նա­խորդ տաս­նամ­յակ­նե­րի գրա­կան հե­ղի­նա­կութ­յուն­նե­րի հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան եր­կե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը: Ն­րանց ստեղ­ծած ար­ժեք­նե­րի հան­դեպ մնա­յուն հե­տաքրք­րութ­յու­նը կնպաս­տի հաղ­թա­հա­րե­լու անց­յալ-ներ­կա մշա­կու­թա­յին անջր­պե­տը, վե­րարժ­ևո­րե­լու այն լա­վա­գույ­նը, ինչ ստեղծ­վել է ա­վագ սերն­դի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի ջան­քե­րով: Այս ի­րո­ղութ­յունն ար­դեն իսկ պայ­մա­նա­վո­րում է հոդ­վա­ծի ար­դիա­կա­նութ­յու­նը:

    Քննության նյութը Հ­րանտ Մաթ­ևոս­յա­նի և Վա­լեն­տին Ռաս­պու­տի­նի հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան եր­կերն են, ո­րոնք վեր­ջին տաս­նամ­յակ­նե­րին մշտա­պես ե­ղել են հե­տա­զո­տող­նե­րի տե­սա­դաշ­տում, և­ ո­րոնց հա­մե­մա­տա­կան վեր­լու­ծութ­յան հա­մար հիմք է ըն­դու­նվել գե­ղան­կար­չութ­յան մեջ հա­ճախ շրջա­նառ­վող հա­կա­ռակ հե­ռան­կա­րի սկզբուն­քը:

    Ն­մա­նա­տիպ մի փորձ ար­դեն ա­րվել է տա­րի­ներ ա­ռաջ՝ իբրև ու­սում­նա­սի­րութ­յան օբ­յեկտ ընտ­րե­լով հայ և ռուս ար­ձա­կա­գիր­ներ Մու­շեղ Գալ­շո­յա­նի և Վիկ­տոր Աս­տաֆ­ևի էս­սե­նե­րը: Ինչ­պես այն ժա­մա­նակ, այն­պես էլ հի­մա մեր հար­ցադ­րու­մը հետև­յալն է. հնա­րա­վո՞ր է արդ­յոք հա­կա­ռակ հե­ռան­կա­րի հա­մա­տեքս­տում դի­տար­կել ոչ միայն գե­ղան­կար­չա­կան, այլև հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան ժան­րի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը: Այս ան­գամ քննութ­յան են են­թար­կ­վել Հ. Մաթ­ևոս­յա­նի և Վ. Ռաս­պու­տի­նի հրա­պա­րա­կա­խո­սա­կան գոր­ծե­րը, ո­րոնք ի հայտ են բե­րել այս ժան­րում հա­կա­ռակ հե­ռան­կա­րին առնչ­վող ու­շագ­րավ մի շարք ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­ներ: Հայ և ռուս գրող­նե­րի հրա­պա­րա­կա­խո­սութ­յու­նը տե­սա­կան այս դի­տանկ­յուն­նե­րից մինչ այժմ չի ներ­կա­յաց­վել: Շա­րադ­րան­քի ըն­թաց­քում հոդ­վա­ծի մե­թո­դա­բա­նութ­յան հիմ­քում ա­ռաջ­նա­յին են ե­ղել հա­մե­մա­տութ­յան, վեր­լու­ծութ­յան և հա­մադ­րա­կան մե­թոդ­նե­րը:

    Հղումներ

    Բայադյան Հ., Հրանտ Մաթևոսյանի հրապարակախոսությունը, https://hetq.am/hy/article/30627

    Գրիգորյան Վ., Հրանտ Մաթևոսյան. ստեղծագործությունը, ԵՊՀ հրատ., Եր., 2013 թ., 588 էջ:

    Համբարձումյան Դ. Հրանտ Մաթևոսյանի ֆենոմենը, cultural.am/hy/norutyunner/hodvacner/2285-hrant-matevosyani-fenomeny,

    Մաթևոսյան Հր., Սպիտակ թղթի առջև, «Հայագիտակ» հրատ., Եր., 2004, 368 էջ:

    Պետրոսյան Դ., Պատում, մեդիատեքստ, հակառակ հեռանկար, ԵՊՀ հրատ., Եր., 2017, 184 էջ :

    Ստեփանյան Ա., Մարգարյան Ե., Ժամանակի կառույցը Ֆ. Բրոդելի պատմահայեցողության ծիրում, «Պատմություն և կրթություն», Եր., 2005, թիվ 1-2, էջ 33-42:

    «Восторгался вслух и громко: Татьяна Толстая о впечатлении Иосифа Бродского от знакомства с Грантом Матевосяном», armmuseeum.ru/news-blog/ipsif-brodsky-and-hrant-matevosyan-lisbon-1988.

    Каминский П. П. «Время и бремя тревог». Публицистика Валентина Распутина, M. «Флинта», 2012, 240 с.

    Перспектива, http://ru.wikipedia.org/wiki

    Плеханова И. И. Книга «Сибирь, Сибирь…» В. Распутина как лирико-философско-публицистический трактат, «Вестник Томского государственного университета. Филология». 2016. №3 (41), с. 130.

    Распутин В. Время Достоевского, «Завтра», газета, 2007, N. 11.

    Распутин В. Моя и твоя Сибирь https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%A0/rasputin-valentin/sibirj-sibirj/11

    Распутин В. Откройте русскому человеку русский свет, «День литературы», газета, 2001 г., N 063.

    Распутин В. Коренная порода нации, «Восточно-сибирская правда», 22 января 2000г.

    Распутин В. Мой манифест, «Наш современник», 1997, N.5, с.42.

    Раушенбах Б. В. Пространственные построения в живописи. Очерк основных методов. М. «Наука», 1975, 184 с.

    Ростова Н. Н. Человек обратной перспективы как философско-антропологический тип (исследование феномена юродства). «Вестник ТГПУ». 2007. Выпуск 11(74). Серия: Гуманитарные науки (философия), с. 105-111.

    Тучкова И. Л. Специфика категории «историческая время» в трудах Ф. Броделя, www. Nbuv.gov.ua

    Флоренский П.А. Обратная перспектива , Сочинения в 4-х тт. - Т.3(1). М. «Мысль», 2000. 621 с.

    Флоренский П.А. Иконостас. Избранные труды по искусству. СПб.: «Мифрил-Русская книга», 1993. 373 с.

    Цветова Н. С. Валентин Распутин в слове и за словом, С. Петербург, «Алетейя», 2018. 188 с.

    Чтение в XXI веке: традиции и тенденции. Материалы всероссийской научно-практической конференции. Екатеринбург, 29-30 мая, 203 с. 2014г.http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12450/1/0017149.pdf

    Чеканцева З. А. Время историка, «Образы времени и исторические

    представления. Россия-Восток-Запад», изд. «Круг», М., … 2010, с. 66-78.

    Штелер Т. Обратная перспектива: Павел Флоренский и Морис Мерло-Понти о пространстве и линейной перспективе в искусстве Ренессанса . «Историко-философский ежегодник - 2006» / Ин-т философии РАН. «Наука», М. 2006, с. 320-329.

    Thompson M. Nature and Spirituality in Valentin Rasputin's Non-fiction, Oxford University Press, Oxford, 2015.

Editorial

  • Editorial

    Ակադ. Էդվարդ Ջրբաշյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված հոբելյանական գիտաժողով

    Լևոն Ավետիսյան
    Դիտել PDF-ը
    Աբստրակտ

    2023թ. նոյեմբերի 8-10-ը տեղի ունեցավ հոբելյանական գիտաժողով՝ նվիրված մեծավաստակ գրականագետ, ակադեմիկոս Էդվարդ Ջրբաշյանի ծննդյան 100-ամյակին։

                Եռօրյա գիտաժողովի բացումը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 8-ին ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի նիստերի դահլիճում. այն նախագահում էր հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ակադեմիկոս Յուրի Սուվարյանը։ Իր խոսքում նա ներկայացրեց Էդվարդ Ջրբաշյանի անցած գիտական ուղին, նրա մեծագույն վաստակը XX դարի երկրորդ կեսի խորհրդահայ գրականագիտության կայացման և զարգացման գործում, շուրջ կեսդարյա ներդրումը, որ նա ունի ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի պատմության մեջ։

    Հղումներ