Banber Erevani hamalsarani. Banasirut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2575 |
| P - ISSN | : | 1829-457X |
Հոդվածում, ուսումնասիրության առանցքում ունենալով Արշակ Չոպանյանի` Նար-Դոսի և նրա ստեղծագործության վերաբերյալ «Անահիտ» հանդեսի՝ 1930-ական թվականների տարբեր համարներում տեղ գտած անդրադարձումները, առաջին անգամ հանգամանորեն ներկայացվում են անվանի գրականագետի գեղագիտական ու հասարակական հայացքները՝ մեծանուն արձակագրի ստեղծագործության մասին: Նար-Դոսի գրականությանը թեև ծանոթ լինելով հեռվից՝ միջնորդաբար, այնուամենայնիվ Չոպանյանը նրբին ու հետաքրքիր դիտարկումներ է արել գրողի աշխարհայացքի, գեղարվեստական մեթոդի և մտածողության համակարգի վերաբերյալ։ Մեր խնդիրն է եղել բացահայտել Չոպանյան գրականագետ-քննադատի գնահատման գեղագիտական չափանիշները՝ մատնանշելով թե՛ արժեքավոր դիտարկումները, թե՛ հակասական, վիճարկելի կամ անընդունելի մտքերն ու տեսակետները: Խնդիրն ուսումնասիրելիս կիրառել ենք համեմատական, համադրական, մեկնաբանական, վերլուծական, ինչպես նաև նկարագրական մեթոդները։
Հոդվածի առաջին մասում ընդարձակ տեղ է տրված Նար-Դոսի հետ հայտնի արվեստաբան Արամ Երեմյանի հարցազրույցին, որտեղ հեղինակի մեկնաբանությունները՝ սեփական կյանքի և ստեղծագործության վերաբերյալ, առավել ամբողջացնում են նրա՝ իբրև գրողի դիմանկարը:
Վ. Գաբրիելյան, Արշակ Չոպանյանը սովետահայ գրականության քննադատ, «Բանբեր Երևանի
համալսարանի», 1989, № 1, էջ 33-34:
Ա. Երեմեան, Զրոյց վիպագիր Նար Դոսի հետ, «Անահիտ», Փարիզ, 1930, թիւ 5, էջ 42:
Ռ. Պատկանյան, Երկեր, Եր., 1980, էջ 14-16:
Վ. Սաֆարյան, Գրողի և կերպարի անհատականությունը, Եր., 2001, էջ 178:
Վ. Սաֆարյան, 19-րդ դարավերջի և 20-րդ դարասկզբի հայ գրականությունը (Դասախոսություններ 1),
Եր., 2022, էջ 186-187:
Հր. Թամրազյան, Հայ քննադատություն, Գիրք Գ., Եր., 1992, էջ 403:
Րաֆֆի, ԵԺ, «Պ. Հայկունու կրիտիկան և «Կայծերը», հ. 10, Եր., 1964, էջ 125-126:
Լէօ, Ռուսահայոց գրականութիւնը, սկզբից մինչեւ մեր օրերը. Բանաստեղծութիւն.- թատերգութիւն, վիպագրութիւն,
Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1904, էջ 370-371:
Տ. Մերջանյան, Կյանքի և մահվան խնդիրը Նար-Դոսի երկերում, Եր., 2022, էջ 104:
«Լրատու գրականութեան եւ արուեստի Հայաստանից եւ Կովկասից», «Անահիտ», Փարիզ, 1930, թիւ 6, էջ 126:
Ա. Չօպանեան, Ուսումնասիրութեան մը շուրջը, «Ծաղիկ», Կ. Պոլիս, Ազգային, Գրական եւ Քաղաքական
կիսամեայ հանդէս, Նոր շրջան, թիւ 7, 20 մայիս 1895, էջ 261:
Ա. Չօպանեան, Շիրվանզադէ, «Անահիտ», Փարիզ, 1909, թիւ 7–8, էջ 146:
Ա. Չօպանեան, Քրոնիկ, «Անահիտ», Փարիզ, 1930, թիւ 5, էջ 107:
Ա. Չօպանեան, Քրոնիկ, «Անահիտ», Փարիզ, 1931, թիւ 1-2, էջ 187-188:
Ա. Չօպանեան Ա., Մեր երէկն ու այսօրը, «Անահիտ», Փարիզ, 1933, թիւ 1-2, էջ 8:
Ա. Չօպանեան, Շիրվանզադէ, «Անահիտ», Փարիզ, 1935, թիւ 6, էջ 44:
Ա. Չօպանեան Ա., Առողջն ու վատառողջը Շահան Շահնուրի գրականութեան մէջ, «Անահիտ», Փարիզ,
, թիւ 1-2, էջ 91:
Կ. Դալլաքայան, Արշակ Չոպանյան, Եր., 1987, էջ 423:
Ժ. Քալանթարյան, Հայ գրականագիտության պատմություն, Եր., 1986, էջ 377-392:
Հոդվածում վեր է հանվում հայ գրականության դասական հեղինակ Հակոբ Մնձուրու (Հակոբ Տեմուրճյան) կյանքի պոլսյան շրջանը։ Եղեռնի հետևանքով Հակոբ Մնձուրին ստիպված եղավ իր ողջ կյանքն ապրել հարազատ ծննդավայր Արմտանից հեռու, քանի որ աքսորվել ու սպանդի էին ենթարկվել ինչպես հարազատ ծննդավայր Արմտան գյուղի բնակչությունը, այնպես էլ իր ողջ գերդաստանը, այդ թվում և չորս երեխաները։ Կ․ Պոլսի «Մեհեան» և «Ոստան» հանդեսներում տպագրված մի քանի պատմվածքների հեղինակ Մնձուրին ամենասևագործ աշխատանքներին զուգահեռ մխրճվում է գրական-ստեղծագործական ոլորտ՝ դառնալով կարոտի գրականության և սփյուռքահայ գրականության սկզբնավորողներից մեկը։ Նրա հիմնական թեման գյուղն էր ու գյուղացին, հայրենի բնաշխարհն ու կենդանական աշխարհը, որ ընդհանրանալով խտացնում էին աշխատանքի ու արարման խորին խորհուրդը ի հակակշիռ սպանդի ու ավերման։ Մնձուրու գրեթե բոլոր պատմվածքներում ներկա է ինքը՝ մերթ որպես մասնակից ծավալվող դեպքերի, մերթ որպես ականատես, մերթ էլ որպես իր կերտած հերոսների և ընթերցողի հետ զրուցակից։ Եվ այդ ամենը հետևանք այն բանի, որ նա գրում էր այլևս չգոյ մարդկանց ու եզերքի մասին, որոնք անընդհատ գալիս էին, լցնում նրա հիշողությունները, որոնցից նա «պարպվում», «խաղաղվում» էր գրելու միջոցով՝ նպատակ ունենալով յուրովի վերակենդանացնել նրանց բոլորին, շարունակել նրանց կյանքը։
Մնձուրու պատմվածքները, գեղարվեստական արժեքներից զատ, նաև երկրագիտություն են, ազգագրություն, ժողովրդական կենցաղի, բարքերի ու սովորույթների փաստագրում, բայց ամենից առաջ այն հայկական եղեռնի վավերագրումն է, նրա վկայությունը, մի գրականություն, որի ընթերցման ժամանակ ընթերցողի մեջ առաջանում է այն հարցը, թե ո՞ւր են այդ մարդիկ, և ի՞նչ պատճառով նրանք չկան։
Մնձուրու պատմվածքների մեծ մասը թեև հազիվ 2-3 էջից են բաղկացած, սակայն նրա չորս գրքերը, մամուլում տպագրած վիպակներն ու գրություններն իրենց ամբողջության մեջ մեկ միասնական վեպ են կազմում, որ կարելի է անվանել Արևմտահայաստանի Արմտան գյուղի ասք՝ ուղղված ներկա ու գալիք սերունդներին՝ ի հավերժացումն հայրենի հողի ու բոլոր նահատակների։
Յ. Մնձուրի, Տեղեր ուր ես եղեր եմ, Իսթանպուլ, 1984, էջ 171։ Այս գրքին հղումները այ¬սու¬հետ կնշվեն շարադրանքում (Տեղեր և էջը)։
«Ոստան», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 5-6։
«Ոստան», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 10։
«Հանդէս մշակոյթի», Իսթանպուլ, 1953, թիւ 16։
«Մարմարա», Իսթանպուլ, 1955, թիվ 4039։
«Մարմարա», Իսթանպուլ, 1968, 27 հունիսի։
Հ. Մնձուրի, Կապույտ լույս, Եր., 1968, էջ 15։
«Ոստան», Կ. Պոլիս, 1920, թիվ 14:
Յ. Մնձուրի, Կապոյտ լոյս, Իսթանպուլ, 1958, էջ 90։
Հ. Մնձուրի, Երկեր, Եր., 1986, էջ 86։ Այս գրքից կատարված մեջբերումներն այսուհետ կնշվեն միայն՝ Երկեր և էջը։
Յ. Մնձուրի, Կռունկ ուստի՞ կուգաս, Իսթանպուլ, 1974, էջ 11։
«Մարմարա», Կ. Պոլիս, 1968, 27 հունիսի։
«Բագին», Բեյրութ, 2021, թիվ 1, էջ 65։
Արարատյան բարբառում հրամայականի կազմության ձևաբանական կանոնները հիմնականում համապատասխանում են արդի գրական արևելահայերենի խոսակցական տարբերակում գործող կանոններին։ Այդուհանդերձ, որոշ խոսվածքներ ունեն մի կարևոր առանձնահատկություն, մասնավորապես՝ է (< հ․ հայ․ ե and ի) խոնարհման անցողական պարզ բայերի եզակի հրամայականում ոչ թե ի հանգով, այլ ա հանգով ձև (ինչպես, օրինակ՝ ուզա՛, վառա՛, գըրա՛ ), որը, որքանով մեզ հայտնի է, մինչև օրս պատշաճ կերպով չի բացատրվել ո՛չ տարաժամանակյա, ո՛չ էլ համաժամանակյա տեսանկյունից։ Փաստարկվում է, որ տվյալ ձևը առաջացել է բարձր կիրառահաճախականություն ունեցող երեք անցողական բայերի (այն է՝ ասել, եզ․ հրամ․ ասա՛, ածել, եզ․ հրամ․ ածա՛, անել, եզ․ հրամ․ արա՛) հրամայականի ձևերի համաբանաությամբ։ Ուստի պատահական չէ, որ սովորաբար միայն է խոնարհման անցողական պարզ բայերն են եզակի հրամայականում հանդես բերում ա վերջավորությունը, մինչդեռ նույն խոնարհման անանցողականները կանոնավոր կերպով պահպանել են կանոնիկ ի վերջավորությունը, որն էլ, իր հերթին, ծագում է հ․ հայ․ իր վերջավորությունից, կամ, հնարավոր է, հիմքավերջյան եա՛ երկբարբառից՝ անցնելով է միջակա աստիճանով (այսինքն՝ եա՛> է > ի)։ Ավելի ուշ եզակի հրամայականի ա վերջավոորությունը որոշ խոսվածքներում է խոնարհման անցողական պարզ բայերից համաբանությամբ տարածվել է նաև պատճառական բայերի վրա (առավել կանոնավոր կերպով Վաղարշապատի (Էջմիածնի) խոսվածքում, որում այն դարձել է բացառություն չճանաչող գործուն ձևաբանական կանոն)։
A․ Ɫaribyan, Hay barbaṙagitut‘yun: hnč‘yunabanut‘yun ew jewabanut’yun [Armenian dialectology: phonology and morphology], Yer․, 1953, p. 218).
H. Ačaṙyan, Hay barbaṙagitut‘iwn: uruagic ew dasaworut‘iwn hay barbaṙneri, [Armenian dialectology: A sketch and classification of Armenian dialects], Moskua: Nor-Naxiǰewan, (Ēminean azgagrakan žoɫovacu, vol. 8), 1911, p. 43.
M. Asatryan, Hay barbaṙagitut‘yan gorcnakan ašxatank‘neri jeṙnark [A Manual of practical works of Armenian dialectology], Yer., 1985, p 128․
A. Grigoryan, Hay barbaṙagitut‘yan dasənt‘ac‘ [A handbook of Armenian dialectology], Yer., 1957, p. 217, 220-221.
V. Katvalyan, Bayazeti barbaṙə yev nra lezvakan aṙnč‘ut‘yunnerə šrǰaka barbaṙneri het [The dialect of Bayazet and its linguistic relationships with surrounding dialects], Yer., 2016, p. 140.
Ṙ. Markosyan, Araratyan barbaṙ [The dialect of Ararat], Yer., 1989, p. 151. Cf. also p. 173.
Ošakan gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Oshakan, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 20, points 641-642,
Aštarak k‘aɫak‘, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Town Aštarak, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 151, points 641-642,
P‘arpi, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [P‘arpi, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 9, points 641-642,
Muɫni gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Muɫni, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 44, points 641-642,
Eɫvard, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Eɫvard, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 86, points 641-642,
K‘anak‘eṙ gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village K‘anak‘eṙ, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 230, points 641-642,
Nork‘ gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Nork‘, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 79, points 641-642,
Yerevan (Kentron), Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Yerevan (Centre), Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr №, 23, points 641-642,
S. Sargseanc‘, Agulec‘oc‘ barbaṙə (zōkeri lezun): lezuabanakan hetazōtut‘iwn [The dialect of Agulis: a linguistic study], Vols. 1–2, Moscow, 1883, pp. 119-120, also pp. 34, 49-52, 108-109.
H. Muradyan, Karčewani barbaṙə [The dialect of Karčewan], Yer., 1960, pp. 130-136.
H. Muradyan, Kak‘avaberdi barbaṙə [The dialect of Kakʻavaberd], Yer., 1967, pp. 62-63, 138-140.
Melik‘ S. Dawit‘-Bēk, Arabkiri gawaṙabarbaṙə: jaynabanakan ew k‘erakanakan usumnasiru‘iwn [The dialect of Arabkir: a phonetic and grammatical study], Vienna, 1919, pp. 129-130.
S. Avetyan, Main factors conditioning the absence of the final ր and the origin of the final ի of the Imperative singular in Armenian dialects. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yun [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2023. № 1, pp. 68-78.
Hay žoɫovrdakan hek‘iat‘ner, հ․ 2, (Yer., 1959) [Armenian Folk Tales, vol. 2, Yer., 1959]․
Hay žoɫovrdakan hek‘iat‘ner, հ․ 1 (Yer., 1959) [Armenian Folk Tales, vol. 1, Yer., 1959]․
A. Y. Aikhenvald, Imperatives and Commands, Oxford University Press, 2010, pp. 339-351, 362-364.
S. Avetyan, Hramayakan yeɫanakə dasakan hayerenum tipabanakan yev patmakan tesankyunic‘ [The Imperative in Classical Armenian from a typological and histoeical perspective]. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yunn, [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2021, № 3, p. 41ff.
S. Avetyan, Ardi hayereni ynt‘ac‘ik p‘op‘oxut‘yunneric‘ mekə kiraṙahen lezvabanut‘yan luysi nerk‘o [One of the Ongoing Changes in Modern Armenian in the Light of Usage-Based Linguistics]. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yunn, [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2019, № 2 (29), pp. 48-62.
R. S. P.Beekes, Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction, 2nd ed., revised and corrected by M. de Vaan, Amsterdam/Philadelphia, 2011, pp. 75-76.
Հայերենագիտության մեջ հին հայերենի երկբարբառային համակարգի տարաժամանակյա քննության փորձերը կրել են դրվագային բնույթ: Ընդ որում, հիմնականում քննության նյութ են դարձել հ.-ե. երկբարբառային համակարգի հետ ծագումնաբանական առնչություններ ունեցող երկբարբառային կազմությունները: Սույն ուսումնասիրության մեջ նախ՝ տարաժամանակյա մոտեցումով ցույց են տրվում հին հայերենի աւ (aṷ), եւ (eṷ), իւ (iṷ), այ (ai̭), ոյ (oi̭) երկբարբառակերպերի ծագումնաբանական առնչությունները հ.-ե. հիմք-լեզվի երկբարբառային և ոչ երկբարբառային նախաձևերի հետ, այնուհետև ապաժամանակյա մոտեցումով, այն է՝ հ.-ե. և ոչ հ.-ե. լեզուներից կատարված փոխառությունների հետ տիպաբանական զուգահեռների միջոցով, ինչպես նաև վիճակագրական մեթոդի կիրառումով հիմնավորվում է, թե ինչու հ.-ե. հատկապես տվյալ երկբարբառը պիտի համարել հայերենի այս կամ այն երկբարբառակերպի հիմնական նախաձև, թեև. 1) երբեմն հայերենի մեկ երկբարբառակերպին համապատասխանում են հ.-ե. մեկից ավելի երկբարբառային նախաձևեր (հմմտ. հյ. աւ (aṷ) < հ.-ե. *eu, *āu, հյ. ոյ (oi̭) < հ.-ե. *eu, *ou), 2) հ.-ե. նախաձևերի շարքում կան նաև ոչ երկբարբառային կազմություններ (հմմտ. հյ. եւ (eṷ) < *ēṷ. աղբեւր < *bhrēṷr̥,- հյ. իւ (iṷ) < հ.-ե. *ii̭. ձիւն < *ghii̭ōm):
Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976,
Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս I, Եր., 1940,
Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. I, Եր., 1971, հ. III, Եր., 1977, հ. IV, Եր., 1979,
Հ. Հյուբշման, Հայերենի քերականություն, Եր., 2003,
Հ. Հյուբշման, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 2004,
Գ. Ջահուկյան, Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Եր., 1954,
Գ. Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Եր., 2010,
Հ. Պեդերսըն, Հայերէն եւ դրացի լեզուները, Վիեննա, 1907,
Վ. Պետրոսյան, Հայկական և հնդեվրոպական երկբարբառային համակարգերը // ՎԷՄ, 2015, թիվ 3 (51), էջ 115-127,
Վ. Պետրոսյան, Հին հայերենի ձայնավորական համակարգի ծագումը և հնչաբանական արժեքայնությունը // «ԲԵՀ. Հայագիտություն», 2017 թ., թիվ 2, էջ 43-58,
Վ. Պետրոսյան, Հին հայերենի երկբարբառային և եռաբարբառային կազմությունների հարցի շուրջ (համաժամանակյա հայեցակերպ) // ԲԵՀ. Բանասիրություն, 2023, թիվ 1, էջ 57-67,
Т. Барроу, Санскрит, М., 1976,
Э. Бурьсе, Основы романского языкознания, М., 1952,
Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов, Индоевропейский язык и индоевропейцы, т. II, Тбилиси, 1984,
Г. Джаукян, Сравнительная грамматика армянского языка, Ер., 1982,
К. Красухин, Введение в индоевропейское языкознание, М., 2004,
Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990,
Г. Льюис и Х. Педерсен, Краткая сравнительная грамматика кельтских языков, М., 1954,
Н. Марръ, Грамматика древнеармянскаго языка, С.-П., 1903,
А. Мейе, Введение в сравнительное изучение в индоевропейских языков, М.-Л., 1938,
А. Мейе, Общеславянский язык, М., 1951,
Э. Прокош, Сравнительная грамматика германских языков, М., 1954,
А. Савченко, Сравнительная грамматика индоевропейских языков, М., 1974,
O. Семереньи, Введение в сравнительное языкознание, М., 1980,
С. Соколов, Язык Авесты // Основы иранского языкознания (Древнеиранские языки), М., 1979,
С. Соколов, Древнеперсидский язык // Основы иранского языкознания (Древне-иран¬ские языки), М., 1979,
A. Meillet, Esquisse d’un grammaire comparée de l’arménien classique, Vienne, 1936:
Միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ իրավական մտքին և օրենսդրությանը վերաբերող Դավիթ վարդապետ Ալավկա Որդու օրենքների մատյանը` «Կանոնական աւրէնսդրութիւնը», լեզվաբանական ուսումնասիրության հարուստ նյութ է պարունակում։ Հատկապես արդիական է Դավթի կանոնագրքի բառապաշարի կրոնաիրավական դաշտի բառային միավորների քննությունը։ Իրավունքին և հավատքին վերաբերող բառերի իմաստածագումնաբանական հետազոտությունը բացահայտում է, որ այս եզրույթների զգալի մասը բնիկ է և կենսունակ հայերենի զարգացման հետագա բոլոր շրջաններում: «Կանոնական աւրէնսդրութիւնը» կազմելիս Դավիթ Ալավկա Որդին օգտվել է տարբեր աղբյուրներից, որոնցից առաջնայինը Աստվածաշունչ մատյանն է, ապա՝ դավանաբանական, փիլիսոփայական և պատմագիտական երկերը, ինչպես նաև բանահյուսական նյութերը, հնագույն հավատալիքներն ու նախապաշարմունքները:
Մեր այս ուսումնասիրության մեջ ըստ ծագումնաբանության վերլուծելով կրոնի և օրենքի իմաստային դաշտի հիմնական միավորները՝ առանձնացրել ենք հնդեվրոպական կազմությունները, որոնք մեծ թիվ են կազմում, ապա՝ փոխառությունները և հիբրիդ կառույցները։ Իմաստային այս դաշտերի միավորների 46 %-ը բնիկ բառեր են, 25 %-ը՝ հիբրիդ (հնդեվրոպական արմատ կամ ածանց և փոխառյալ արմատ կամ ածանց զուգակցումներով), 20 %-ը՝ իրանական, 4-ական %-ը ՝ հունական, ասորական և 1 %-ը՝ ասուր-ակկադական։ Դավիթ վարդապետ Ալավկա Որդու կազմած օրենսգիրքը վկայում է, որ հայերենը 11-12-րդ դարերում արդեն ուներ հարուստ ու տարողունակ կրոնաիրավական բառապաշար։
Մատենագիրք Հայոց, ԺԶ հատոր, Եր., 2012, էջ 675։
Ա. Աբրահամյան, Դավիթ Ալավկաորդու «Կանոնները» (Ուսումնասիրություն և բնագիր), Էջմիածին, 1952 սեպտեմբեր-հոկտեմբեր, էջ 49։
Կ. Կոստանյան, Դաւիթ վարդապետ Ալավկայ որդի, Ազգագրական հանդես, ԺԵ գիրք, Թիֆլիս, 1907, էջ 63։
Մ. Չամչյանց, Հայոց պատմութիւն, հ. Գ, Եր․, 1984, էջ 41:
Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Դ, Եր․, 1939, էջ 85։
Հրաչյա. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Ι մաս, Եր․, 2013, էջ 19։
Հր. Աճառյան, Հայերէն արմատական բառարան, Եր․,1926, էջ 685:
Գ․Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Եր․, 2010, էջ 407։
Ն. Դիլբարյան, Կրոնի և հավատալիքների իմաստային դաշտին պատկանող բառերը Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոց» երկի գրաբար բնագրում// Հայագիտության հարցեր, Եր․, 2021, Էջ 209:
Գ․Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 728։
Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան, Միջին հայերենի բառարան, Եր․, 1987, էջ 350:
Ղևոնդ Ալիշան, Հայոց հին հավատքը կամ հեթանոսական կրոնները, Եր․, 2021, էջ 17:
Ստ. Մալխասյանց, Հայերէն բացատրական բառարան, էջ 181:
Գրաբարի եզրույթային համակարգը բազմաշերտ է. յուրաքանչյուր ենթաշերտ ունի իր ուրույն առանձնահատկությունները ինչպես բառագիտական, այնպես էլ ձևաբանական և շարահյուսական մակարդակներում: Արդի արևելահայերենի եզրույթային համակարգի սկզբնաղբյուրը հին հայերենն է: Ըստ այդմ՝ կարևորվում է գրաբարի բառեզրույթների և եզրույթների թե՛ համաժամանակյա, թե՛ տարժամանակյա քննությունը: Գրաբարով մատենա- գրությունը հարուստ փաստական նյութ է ընձեռում նրանց իմաստաստուգա- բանական ուսումնասիրության համար: Եզրույթային համակարգի յուրաքանչյուր շերտ՝ իր ենթաշերտերով, կարևորվում է ներքին համակարգվածությամբ։ Նրանց գործառական հաճախականությունը տարբեր է՝ պայմանավորված երկի նպատակաուղղվածությամբ և բովանդակությամբ: Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է տարածքային բաժանումներ արտահայտող բառ-եզրույթների և եզրույթների համաժամանակյա քննությանը: Բնագրային փաստագրումը կատարվել է ըստ Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին» և Փ. Բուզանդի «Բուզանդարան պատմութիւնք» երկերի: Տարածական բաժանումներից քաղաքական նշանակության են այն եզրույթները, որոնք ցույց են տալիս քաղաքական բովանդակություն, օրինակ՝ Յունաց աշխարհ, Հայոց երկիր, սահմանք երկրի Հայոց և այլն: Տարածական ընդհանրական բովանդակության բառ-եզրույթները, ըստ հեղինակների, համարվել են հասարակական բաժանումներ արտահայտող միավորներ, օրինակ՝ աղբյուր, ծով, կղզի, գետ և այլն:
Ա. Աբաջյան, Ա. Յուզբաշյան, Կրոնական բովանդակություն ունեցող բառերը Փ. Բուզանդի «Բուզանդարան պատմութիւնք» երկում, «Էջմիածին» հանդես, Է, 2022, էջ 50-65: Հասարակական-քաղաքական հարաբերություններ արտահայտող եզրույթները Փ. Բուզանդի «Բուզանդարան պատմութիւնք» երկում, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», Եր., 2023, 1 (40), էջ 88-100: Ռազմաքաղաքական և իրավական հարաբերություններ արտահայտող եզրույթները գրաբարում, Մեսրոպ Մաշտոց համալսարանի լրատու, Եր., 2023, 1 (29), էջեր 259-271:
Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ Հայոց պատերազմին, Եր., 1989; Փ. Բուզանդ, Բուզանդարան պատմութիւնք, Եր., 1987: Բնագրային օրինակների էջերը կտրվեն շարադրանքում:
Է. Աղայան, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Եր., 1984, էջ 320:
Է. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Եր., 1976, էջ 222:
Լ. Խաչատրյան, Գրաբարի բացատրական բառարան, Եր., 2003, էջ 6:
Ընթերցողների հենքային գիտելիքները կարևոր են գրական ստեղծագործությունները հասկանալու և արժևորելու համար: Հոդվածը իմացաբանական լեզվաբանության շրջանակներում կատարված հետազոտություն է: Հեղինակների նպատակն է մեկնաբանել գեղարվեստական երկերի հասկացման գործընթացը և ցույց տալ, որ գիտաֆանտաստիկ գրականության սյուժեն ըմբռնելու, գեղարվեստական դիսկուրսի տեղեկատվական ու էսթետիկ ասպեկտները մեկնելու, և նկարագրված իրադարձությունների հետևանքները գնահատելու գործում հատկապես կարևորվում է ընթերցողի հենքային գիտելիքների պաշարի առկայությունը: Գիտաֆանտաստիկ գրական ստեղծագործությունների նմուշների լեզվաոճական ուսումնասիրության արդյունքում հեղինակները եզրակացնում են, որ մեզ շրջապատող աշխարհից, տվյալ դեպքում՝ գրական ստեղծագործություններից, գիտելիք ստանալիս իմացաբանությունը ընթերցողին օգնում է տարբերել ճշմարտությունը կեղծից:
Annis, D. B., A Contextualist Theory of Epistemic Justification. American Philosophical Quarterly, 2015, 15, p. 213–219.
Bishop, M., Allegiances. The Best from Galaxy, NY: Ace Books, 1978, p. 53-124.
Borchert, D. M., Epistemology. Encyclopedia of Philosophy, 2006, 3, p. 140-152. US: Macmillan.
Brin, D., Heaven’s Reach. NY: Bantam Books, 1998
Brunner, J., What Friends are for. Best Science Fiction Stories of the Year, NY: Ace Books, 1977, p. 141-161.
Busby, F. M., If this is Winnetka, You Must be Judy. Best Science Fiction Stories, p. 15-40. NY: ACE books, 1977. .
Chisholm, H., Ferrier, James Frederick. Encyclopedia Britannica, 10, p. 287-296. Cambridge: Cambridge University Press, 1911.
Claeys, G., The Survival of the Fittest and the Origins of Social Darwinism. Journal of the History of Ideas, 2000, 61(2), p. 223-240. http://doi.org/10.1353/jhi.2000.0014. S2CID 146267804
Epistemology. Oxford English Dictionary, 2014. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199976720.001.0001/acref-9780199976720-e-685Oxford Reference.
Extrapolation, Cambridge Dictionary, 2021. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/extrapolate (accessed April 7, 2022).
Extrapolation, Merriam Webster Dictionary. https://www.merriam-webster.com/dictionary/extrapolate, 2022.
Fischer, J. M., Our Stories: Essays on Life, Death and Free Will. Oxford: Oxford University Press, 2009.
Geere, D., Russia Plans Domed City in Siberian Mine. Wired UK, 2018. https://www.wired.co.uk/article/russia-domed-city-siberia (accessed May 27, 2021.
Gibson, W., Neuromancer. NY: Ace Books, 1986.
Graham, G., Scottish Philosophy in the 19th Century. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford, CA: The Metaphysics Research Lab., 2020.
LeGuin, U. K., The New Atlantis. The Norton Book of Science Fiction, p. 317-337. NY: Norton and Company, 1993.
Maxwell, A., The Utopian Impulse in Ursula Le Guin’s The New Atlantis. Social Alternatives, 2009, 28(3), p. 15-19. https://doi.org/10.3316/ielapa.201001857
McFarlane, N., Dubai’s Mall of the World No Longer Going to be Globe’s Largest. What’s On, 2016. https://whatson.ae/2016/01/dubais-mall-world-no-longer-going-globes-largest/
McGlone, M. S. Conceptual Metaphors and Figurative Language Interpretation: Food for Thought? Journal of Memory and Language, 1996, 35(4), p. 544-565. https://doi.org/10.1006/jmla.1996.0029
Muradian, G. H., The Immortality Concept in Roger Zelazny’s Jack of Shadows. Folia Linguistica et Litteraria, 10, p. 165-177. Niksic, Montenegro: ITP Kolo, 2015.
Ofshe, R., The Sociology of the Possible. Haboken, NJ: Prentice Hall, 1970.
Porter, N., Epistemology. Stanford Encyclopaedia of Philosophy. Stanford, CA: The Metaphysics Research Lab., 2005.
Schneider, S. Science Fiction and Philosophy: From Time Travel to Super Intelligence. Haboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2009.
Steup, M. and Neta, R., Epistemology. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford, CA: The Metaphysics Research Lab., 2020.
Stover, L. E., Anthropology and Science Fiction. Current Anthropology, 1973, 14(4), p. 471-474. https://doi/abs/10.1086/201359?journalCode=ca
Sullivan, K., The Linguistic Structure of Literary Metaphor. Berkeley: University of California Press, 2007.
Suvin, D. R., Parables of De-Alienation: Le Guin's Widdershins Dance. Science-Fiction Studies, 2(4), p. 265-274. Greencastle, IN: DePaw, 1975.
Suvin, D. R., Metamorphoses of Science Fiction: On the Poetics and History of a Literary Genre. New Haven and London: University of Yale Press, 1979.
Suvin, D. R., On Cognitive Emotions and Topological Imagination. Conference on after Postmodernism at University of Chicago, 1997, 68, p. 151-187.
Suvin, Darko. R. Estrangement and Cognition. Strange Horizons, 2014. http://strangehorizons.com/non-fiction/articles/estrangement-and-cognition/
Westfahl, G., Hard Science Fiction. A Companion to Science Fiction, p. 187-199. Malden: Blackwell, 2008.
Williams, R., Social Darwinism. Herbert Spencer: Critical Assessment, p. 186-199. London, NY: Routledge, 2000.
Yanarella, E. J., The Cross, the Plow and the Skyline. Irvine, CA: Brown Walker Press, 2001.
Zelazny, R., Jack of Shadows. Toronto: Fitzhenry and Whiteside, 1971.
Իրանահայության շրջանում XVI-XVII դարերից սկիզբ առած ազգային կրթական գործը և տպագրությունը նշանավորվեցին նաև հայ դպրության վերածնունդով, ինչը միտված էր իրանահայերի ազգային, կրոնական և մշակութային ինքնության պահպանմանը պարսկախոս միջավայրում։ Իրանական տիրապետության սահմաններում բնակվող հայերը, առօրյա շփման անհրաժեշտությունից ելնելով, հարկադրված էին տիրապետել խոսակցական պարսկերենին։ Ավելի ուշ արդիական է դառնում նաև գրավոր պարսկերենի իմացությունը, որի մասին վկայող եզակի փաստաթուղթ է Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի ձեռագրատանը պահվող Հմր306 «Պարս[կ]երէն եւ հայերէն քերականութիւն» ձեռագիրը։ Այն գրվել է 1846 թ. Բատավիայում՝ «ի հայրապետութեան տեառն Ներսէսի եւ յառաջնորդութեան տեառն Յովհաննու Սուրէնեանի», իսկ գրիչը «Գէորգ Աւետեան Զաքարեանց Ջուղայեցին» է։ Առաջաբանում վերջինիս թողած տեղեկությունները վկայում են, որ XIX դարում իրանահպատակ հայերի շրջանում առաջ էին եկել պարսկերենի գործածության բոլորովին նոր պահանջներ՝ «յերկրորդ հայրենիս մերի Նոր Ջուղա, ի ձեռն խոհական եւ քաջ հովուաց հաստատեալ են երեք դպրոցք, յորս մանկունք սիրելի ազգի մերոյ բացի հայերէնն, ուսանեն նաեւ զպարսէրեն լեզու»։
Այդ ձեռագիրը բաղկացած է պարսկերենի քերականությունից, բանաստեղծական տաղաչափությունից, պարսկերեն-հայերեն բառարանից, Սաադիի «Գոլեստան»-ի 8-րդ գլխի թարգմանությունից և բովանդակությունից: Կարելի է համարել, որ ձեռագիրը պարսկերենի ամբողջական ձեռնարկ է:
Հոդվածում ձեռագիր դասագրքի և մեզ հասած դպրոցական առարկայացանկերի հիման վրա հնարավոր է դառնում տարորոշել հայերի շրջանում արաբատառ գրի ու գրավոր պարսկերենի՝ կրթական գործի մաս դառնալու ժամանակաշրջանը։ Ձեռագրում տեղ գտած նյութի քննելու միջոցով նաև ցույց է տրվում իրանահպատակ հայերի շրջանում գրավոր պարսկերենի ուսուցման մեթոդաբանությունը՝ այն համեմատելով նույն ժամանակաշրջանում տեղացիների համար ստեղծված պարսից լեզվի այլ դասագրքերի հետ։ Կարևոր է նաև հասկանալ, թե դասագրքում ընդգրկված «Գոլեստան»-ն ինչքանով է ծառայել ուսումնական գործին հայկական միջավայրում։
Հայ ժողովրդի պատմություն, IV հատոր, Եր., 1972, էջ 33
Լեո, Հայոց պատմություն, III հատոր, Եր., 1969, էջ 429
Հ. Կիրակոսյան, Մատենադարանի հայատառ պարսկերեն Ավետարանի ձեռագրերը, Եր., 2020, էջ 54-63
Հ. Կիրակոսյան, Պարսկախոսությունը Շիրվանի հայ բնակչության շրջանում (ԺԸ դար), Գիտական Արցախ, № 4(7), Արցախ, 2020, էջ 83-92
Լ. Մինասյան, Պատմություն Նոր Ջուղայի հայոց ազգային երկսեռ դպրոցների 1880-1985,Նոր Ջուղա, 1985, էջ 57-58
Յ. Տէր Յովհանեանց, Պատմութիւն Նոր Ջուղայու որ Յաս¬պահան, հ.2, Նոր Ջուղա, 1881, էջ 255։
Տ․ Աբգարեանց, Նոր-Ջուղայի դպրոցները,Նոր-Ջուղա, 1914, էջ 10։
Պ․ Պետրոսեան, Պատմութիւն Նոր Ջուղայի, աշխատասիրած հանգուցեալ պրն. Յարութիւն Թ. Տէր Հանհանեանից, հ. 2, Նոր Ջուղա, 1881, էջ 280։
Ցուցակ Ձեռագրաց Նոր-Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանաց թանգարանի, հ. Բ., կազմեց Լ. Գ. Մինասեան, խմբ.՝ Օ. Ս. Եգանեանի, Վիեննա, 1972, էջ 2-3:
Տնտեսութիւն մարդկային կենաց, Խրատք պիտանիք, թարգմանեալքի Սինէացւոց լեզուէ հանգղիական բարբառ փոխեաց ի մերս Գէորգ Աւետ Զաքարեան, Ջուղայեցի ի Պաթաւիա, ի Վենետիկ, 1845, 76 էջ
Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Յանդիմանութիւն անձին, Կալկաթա, 1846, 53 էջ
Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Ջավա կամ ընդհանուր ծանօթութիւն բազմակղզի ծովու Արեւելեան Հնդկաց՝ ուր շարժի Հոլանդացւոց տէրութիւն, Կալկաթա, 1852, 339 էջ
Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Կարգադրութիւն առողջութեան, Երուսաղեմ,1871, 262 էջ։
Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Մարգարէական Յարակցութիւն ընդ մէջ Հին եւ նոր Կտակարանաց, Երուսաղեմ,1875, 83 էջ։
Կ. Ջուղայեցի, Աշխարհաժողով, աշխ. Ս. Բալդարյանի, Եր․, 2021, էջ 105, 116, 185
Ռ. Աբրահամյան, Ինդոնեզիայի հայ գաղթօջախների պատմությունից, ՊԲՀ, հ.1, Եր․, 1992, էջ 33-41
Գ. Աւետեան Զաքարեանց, Պարս[կ]երէն եւ հայերէն քերականութիւն (Ս. Ամենափրկիչ, Հմր306), Բատավիա, 1846, էջ 3
Ferešte Nurāyi, tahγiγ dar afqār-e Mirzā Malqom Xān Nāzemaddovle, Tehrān, 1352/1973, էջ 104
Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ. 10, Եր․, 1959, էջ 612-613
Բ. Չուգասզյան, Րաֆֆին պարսից մշակույթի և գրականության մասին, ԼՀԳ 1, Եր․, 1987, էջ 19-20
Հ. Կիրակոսյան, Ա. Սարգսյան, Միջնադարյան պարսկերեն-օսմաներեն երկլեզու բառարանները որպես կրթական գործիքներ (ըստ Մատենադարանի արաբատառ ձեռագրաֆոնդի ուշմիջնադարյան պարսկերեն-օսմաներեն բառարանների), Հայագիտության հարցեր 2 (11), Եր․, 2017, էջ 39-47
А. Н. Сухоруков, А. Б. Сухорукова, История изучения грамматики персидского языка в Иране и сопредельных с ним странах до конца 19 века, «Филология. Социальные коммуникации», том 25 (64), № 3, ч. 1, 2012 թ․, էջ 276
William Jones, A Grammar of the Persian Language, London, 1771, 232 էջ
Г. Меликян, А. Хромов, История преподавания персидского языка в Лазаревском институте восточных языков, ԲԵՀ, (67), Եր․, 1989, էջ 189
Սանթրոսյան Մ., Արևելահայ դպրոցը 19-րդ դարի առաջին կեսին, Երևան, 1964, էջ 386
P. Babinski, Ottoman Philology and the Origins of Persian Studies in Western Europe: The Gulistān’s Orientalist Readers, 2019
Munir Drkić, “Caught between Two Empires: The Teaching of Persian in Bosniaat the Time of Transition from Ottoman to Austro-Hungarian Rule”, Diyâr 2/2, 2021, էջ 186-207
Ш. Ходжамуродова, Особенности изучения и переводы «Гулестан»-а Саади в Китае, автореферат, Душанбе, 2020, էջ 5
Ա. Մինասյան, Պարսկական դասական քնարերգությունը հայերեն, ԼՀԳ, հ. 4, 1991, էջ 36-37
Բ. Չուգասզյան, Հայ-իրանական գրական առնչություններ (V-XVIII դդ.), Եր․, 1963, էջ 200
Մարդու աշխարհընկալման սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ տարբերակումը միշտ էլ հետաքրքրել է փիլիսոփաներին, նշանագետներին ու որոշ չափով` նաև լեզվաբաններին։ Ավելին, սուբյեկտիվ իմաստը տարբեր լեզվաբաններ տարբեր կերպ են մեկնաբանում, և որպես հետևանք, սուբյեկտիվ իմաստի՝ որպես լեզվաբանական երևույթի մասին տեսակետները տարբեր բնույթ են ստանում տարբեր լեզվաբանների մոտ։ Տարբեր են նաև այն տեսակետները թե լեզվաբանական տեսանկյունից ով է առաջինը ձևակերպել սուբյեկտիվ իմաստի մասին գաղափարը։ Ընդ որում, իմաստի սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ լինելը երբեմն բացահայտ, երբեմն էլ ոչ այդքան բացահայտ առկա է այն աշխատություններում, որոնք քիչ թե շատ վերաբերում են բառի գործածությանը։ Թերևս Էդուարդ Աղայանն այն սակավաթիվ հայ լեզվաբաններից է, որ առանձին անդրադարձ է կատարել բառի սուբյեկտիվ իմաստին՝ տարանջատելով այն դեպքերը, երբ օբյեկտիվ հասկացություն նշանակող բառիմաստը ձեռք է բերում սուբյեկտիվ իմաստ ու իմաստային երանգավորում։ Ըստ այդմ՝ սույն հոդվածը նպատակ ունի նախ քննելու սուբյեկտիվ իմաստի ըմբռնումը լեզվաբանության մեջ, սուբյեկտիվի և օբյեկտիվի հարաբերությունները ճանաչողական լեզվաբանության տեսանկյունից, այնուհետև ներկայացնելու Էդուարդ Աղայանի հայացքները բառի սուբյեկտիվ իմաստի դրսևորման վերաբերյալ նրա տարբեր աշխատություններում։
Потебня, Александр, 1976. Эстетика и поэтика. Москва: Искусство.
Колшанский, Геннадий В., 1975. Соотношение субъективных и объективных
факторов в языке. Москва: Наука.
Charaudeau, Patrick; Maingueneau, Dominique, 2002. Dictionnaire d’analyse du discours.
Paris: Seuil.
Гумбольдт, Вильгельм фон, 1985. Язык и философия культуры. Москва, Прогресс.
Гумбольдт, Вильгельм фон, 1984. Избранные труды по языкознанию. Москва,
Прогресс.
Bally, Charles, 1951. Traité de stylistique francaise, Vol 1, 3 ème ed. Genève, Paris: Librairires
Georg & Cie / C. Klincksieck.
Benveniste, Emile 1966. Problèmes de linguistique generale, Vol. 1. Paris: Editions
Gallimard.
Скребцова, Татьяна, 2018. Когнитивная лингвистика. Классические теории, новые
подходы. Москва: Языки славянских культур.
Langacker, Ronald W., 2019. "Chapter 6: Construal". In: Dąbrowska, Ewa and Divjak,
Dagmar (eds.). Cognitive Linguistics - Foundations of Language. Berlin. Boston: De Gruyter
Mouton, pp. 140-166.
Langacker, Ronald W., 2008. Cognitive Grammar: A Basic Introduction. United Kingdom:
Oxford University Press.
Nuyts, Jan, 2001. Epistemic modality, language, and conceptualization: A cognitive
pragmatic perspective. Amsterdam: Benjamins.
Պողոսյան, Պողոս, 1990, Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքները (խոսքի տեսություն), Գիրք Ա:
Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն:
Ջահուկյան, Գևորգ, 1974, Ժամանակակաից հայոց լեզվի տեսության հիմունքներ․ Երևան, ՀՍՍՀ
գիտությունների ազգային ակադեմիայի հրատարակչություն։
Աղայան, Էդուարդ Բ., 1984, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն. Երևան. Երևանի համալսարանի
հրատարակչություն:
Ջահուկյան Գ.Բ., Աղայան Է.Բ., Առաքելյան, Վ.Դ., Քոսյան, Վ.Ա., 1980, Հայոց լեզու, I մաս, Ա պրակ: Երևան,
«Լույս» հրատարակչություն:
Աղայան, Էդուարդ Բ., 1987, Լեզվաբանության հիմունքներ: Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն:
Guiraud, Pierre, 1962. La Sémantique [3 e éd.]. Paris: Presses Universitaires de France.
Մեդիադաշտում տեղեկատվական սահմանների ընդլայնման, սոցիալական մեդիայի, սոցցանցերի ակտիվության միտումները, դրանցում կիրառվող նոր գործիքների բազմազանությունը հրապարակախոսության վերաիմաստավորման պահանջ են դնում մերօրյա մեդիահետազոտողների առջև: Սկսել են ի հայտ գալ նոր ժանրատեսակներ, որոնց մի մասը, հրապարակախոսական տարրեր պարունակելով հանդերձ, լսարանին փորձում է նորովի ներկայացնել մարդկային կյանքի պատմությունները, տեղեկատվական հասարակության մեջ ապրող մարդու հոգևոր ու գաղափարական հետաքրքրությունները և այլն: Այս համատեքստում հատկապես կարևորվում է նախորդ տասնամյակների գրական հեղինակությունների հրապարակախոսական երկերի ուսումնասիրությունը: Նրանց ստեղծած արժեքների հանդեպ մնայուն հետաքրքրությունը կնպաստի հաղթահարելու անցյալ-ներկա մշակութային անջրպետը, վերարժևորելու այն լավագույնը, ինչ ստեղծվել է ավագ սերնդի ներկայացուցիչների ջանքերով: Այս իրողությունն արդեն իսկ պայմանավորում է հոդվածի արդիականությունը:
Քննության նյութը Հրանտ Մաթևոսյանի և Վալենտին Ռասպուտինի հրապարակախոսական երկերն են, որոնք վերջին տասնամյակներին մշտապես եղել են հետազոտողների տեսադաշտում, և որոնց համեմատական վերլուծության համար հիմք է ընդունվել գեղանկարչության մեջ հաճախ շրջանառվող հակառակ հեռանկարի սկզբունքը:
Նմանատիպ մի փորձ արդեն արվել է տարիներ առաջ՝ իբրև ուսումնասիրության օբյեկտ ընտրելով հայ և ռուս արձակագիրներ Մուշեղ Գալշոյանի և Վիկտոր Աստաֆևի էսսեները: Ինչպես այն ժամանակ, այնպես էլ հիմա մեր հարցադրումը հետևյալն է. հնարավո՞ր է արդյոք հակառակ հեռանկարի համատեքստում դիտարկել ոչ միայն գեղանկարչական, այլև հրապարակախոսական ժանրի ստեղծագործությունները: Այս անգամ քննության են ենթարկվել Հ. Մաթևոսյանի և Վ. Ռասպուտինի հրապարակախոսական գործերը, որոնք ի հայտ են բերել այս ժանրում հակառակ հեռանկարին առնչվող ուշագրավ մի շարք առանձնահատկություններ: Հայ և ռուս գրողների հրապարակախոսությունը տեսական այս դիտանկյուններից մինչ այժմ չի ներկայացվել: Շարադրանքի ընթացքում հոդվածի մեթոդաբանության հիմքում առաջնային են եղել համեմատության, վերլուծության և համադրական մեթոդները:
Բայադյան Հ., Հրանտ Մաթևոսյանի հրապարակախոսությունը, https://hetq.am/hy/article/30627
Գրիգորյան Վ., Հրանտ Մաթևոսյան. ստեղծագործությունը, ԵՊՀ հրատ., Եր., 2013 թ., 588 էջ:
Համբարձումյան Դ. Հրանտ Մաթևոսյանի ֆենոմենը, cultural.am/hy/norutyunner/hodvacner/2285-hrant-matevosyani-fenomeny,
Մաթևոսյան Հր., Սպիտակ թղթի առջև, «Հայագիտակ» հրատ., Եր., 2004, 368 էջ:
Պետրոսյան Դ., Պատում, մեդիատեքստ, հակառակ հեռանկար, ԵՊՀ հրատ., Եր., 2017, 184 էջ :
Ստեփանյան Ա., Մարգարյան Ե., Ժամանակի կառույցը Ֆ. Բրոդելի պատմահայեցողության ծիրում, «Պատմություն և կրթություն», Եր., 2005, թիվ 1-2, էջ 33-42:
«Восторгался вслух и громко: Татьяна Толстая о впечатлении Иосифа Бродского от знакомства с Грантом Матевосяном», armmuseeum.ru/news-blog/ipsif-brodsky-and-hrant-matevosyan-lisbon-1988.
Каминский П. П. «Время и бремя тревог». Публицистика Валентина Распутина, M. «Флинта», 2012, 240 с.
Перспектива, http://ru.wikipedia.org/wiki
Плеханова И. И. Книга «Сибирь, Сибирь…» В. Распутина как лирико-философско-публицистический трактат, «Вестник Томского государственного университета. Филология». 2016. №3 (41), с. 130.
Распутин В. Время Достоевского, «Завтра», газета, 2007, N. 11.
Распутин В. Моя и твоя Сибирь https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%A0/rasputin-valentin/sibirj-sibirj/11
Распутин В. Откройте русскому человеку русский свет, «День литературы», газета, 2001 г., N 063.
Распутин В. Коренная порода нации, «Восточно-сибирская правда», 22 января 2000г.
Распутин В. Мой манифест, «Наш современник», 1997, N.5, с.42.
Раушенбах Б. В. Пространственные построения в живописи. Очерк основных методов. М. «Наука», 1975, 184 с.
Ростова Н. Н. Человек обратной перспективы как философско-антропологический тип (исследование феномена юродства). «Вестник ТГПУ». 2007. Выпуск 11(74). Серия: Гуманитарные науки (философия), с. 105-111.
Тучкова И. Л. Специфика категории «историческая время» в трудах Ф. Броделя, www. Nbuv.gov.ua
Флоренский П.А. Обратная перспектива , Сочинения в 4-х тт. - Т.3(1). М. «Мысль», 2000. 621 с.
Флоренский П.А. Иконостас. Избранные труды по искусству. СПб.: «Мифрил-Русская книга», 1993. 373 с.
Цветова Н. С. Валентин Распутин в слове и за словом, С. Петербург, «Алетейя», 2018. 188 с.
Чтение в XXI веке: традиции и тенденции. Материалы всероссийской научно-практической конференции. Екатеринбург, 29-30 мая, 203 с. 2014г.http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12450/1/0017149.pdf
Чеканцева З. А. Время историка, «Образы времени и исторические
представления. Россия-Восток-Запад», изд. «Круг», М., … 2010, с. 66-78.
Штелер Т. Обратная перспектива: Павел Флоренский и Морис Мерло-Понти о пространстве и линейной перспективе в искусстве Ренессанса . «Историко-философский ежегодник - 2006» / Ин-т философии РАН. «Наука», М. 2006, с. 320-329.
Thompson M. Nature and Spirituality in Valentin Rasputin's Non-fiction, Oxford University Press, Oxford, 2015.
2023թ. նոյեմբերի 8-10-ը տեղի ունեցավ հոբելյանական գիտաժողով՝ նվիրված մեծավաստակ գրականագետ, ակադեմիկոս Էդվարդ Ջրբաշյանի ծննդյան 100-ամյակին։
Եռօրյա գիտաժողովի բացումը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 8-ին ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի նիստերի դահլիճում. այն նախագահում էր հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ակադեմիկոս Յուրի Սուվարյանը։ Իր խոսքում նա ներկայացրեց Էդվարդ Ջրբաշյանի անցած գիտական ուղին, նրա մեծագույն վաստակը XX դարի երկրորդ կեսի խորհրդահայ գրականագիտության կայացման և զարգացման գործում, շուրջ կեսդարյա ներդրումը, որ նա ունի ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի պատմության մեջ։