Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը 1921-1923թթ․։ Ադրբեջանական պատմագիտության խեղաթյուրումները
DOI:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.132Բանալի բառեր:
բացթողում, դժգոհություն, ինքնավարություն, Լեռնային Ղարաբաղ, Խորհրդային Ադրբեջան, կազմ, հիմնախնդիր, մարզ, պատմագիտությունԱմփոփում
Սույն հոդվածում քննության է դրված Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը՝ 1921թ․ հուլիսի 5-ի Ադրբեջանի կազմ ընդգրկելու մասին որոշումից մինչև 1923թ․ հուլիսի 7-ի՝ ինքնավարության շնորհման և Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի (ԼՂԻՄ) ձևավորման մասին որոշումն ընկած ժամանակահատվածում հիմնախնդրի շուրջ ծագած հակասությունները, դրանց հաղթահարմանն ուղղված ջանքերը։ Խնդրի էությունը կայանում է նրանում, որ պատմաքաղաքագիտական գրականության մեջ Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի կազմում ներառելու մասին որոշումից հետո ստեղծված իրավիճակը ոչ լիարժեք է քննության առնված, և բազմաթիվ դեպքերում առկա է խնդրի նկամամբ միակողմանի, կանխակալ վերաբերմունք, մինչդեռ 20-րդ դարի ամենասուր հակամարտություններից մեկի՝ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի, դրա շուրջ ստեղծված զարգացումների ողջ ընթացքը, ցույց է տալիս, որ հակամարտության հետ կապված որոշումների թողած իրական հետևանքներն ու վերաբերմունքը նորովի պարզաբանման կարիք ունեն և նրանում անթույլատրելի են միակողմանի անդրադարձներն, առանց համապարփակ դիտարկման, առավել ևս, որ որոշման արդյունքների անմիջական կրողների՝ Լեռնային Ղարաբաղի հայության հակազդեցությունը պատշաճ ուշադրության չէր արժանացել։ Քննության դրված խնդրի վերաբերյալ առկա են մի շարք ուսումնասիրություններ, թե հայ, թե ադրբեջանական պատմագիտության մեջ, սակայն հարկ է ընդգծել, որ կան իրական բացթողումներ, մասնավորապես առկա է խնդրի նկատմամբ միմյանցից խիստ հակադիր դիրքորոշումներ։ Մեր նպատակն է վեր հանել դեպքերի իրական ընթացքը, ի վերջո դիտարկել հարցը՝ թե որքանով էր այն արտացոլում ազգային մեծամասնության՝ արցախահայության ազատ կամարտահայտումը, որքանով էր ընդունելի և արդարացի։
Հղումներ
Abrahamyan H., 2003, Martnch’vogh Arts’akhy 1917-2000, girk’ A, 1917-1923, Yerevan, ej 338.
LGHIM marzayin petakan arkhiv, Fond 485, ts’ank 1, glukh 14, t’ert’ 66-68.
LGHIM marzayin petakan arkhiv, Fond 485, ts’ank 1, glukh 14, t’ert’ 66-68.
HH PPKA, f. 200, ts’. 1, g. 581, t’. 98:
Harut’yunyan H., 1996, Lerrnayin Gharabaghy 1918-1921t’t’., Yerevan, 299 ej.
Khach’atryan K., Suk’iasyan H., Badalyan G., 2015, Khorhrdayin Hayastani yev LGHIM-i taratsk’ayin korustnery 1920-1930-akan t’t’., Yerevan, ej 160.
P’ashayan H․, 2014, Gharabaghyan himnakhndri k’aghak’akan p’astarknery LGHIM kazmavorman yev Adr․ KHSH kazmits’ durs berman p’astat’gherum[1923-1989t’t’․], «21-rd DAR», t’iv 4 [56], ej 28-50.
Azerbaydzhanskaya argumentatsiya i yeye oproverzheniye, Yerevan, 1989.
Aliyev I., 1989, Nagornyy Karabakh: Istoriya. Fakty. Sobytiya, Baku, s. 104.
Vitkovskaya T., Nazukina M., Dinamika samoopredeleniya etnicheskikh dvizheniy na postsovetskom prostranstve [na primere Azerbaydzhana i Gruzii], Ars Administrandi [Iskusstvo upravleniya]. 2023. T. 15, № 3, 447–470.
Suleymanova S., Istoriya obrazovaniya Nagorno-Karabakhskoy avtonomnoy oblasti po arkhivnym dokumentam, Sciences of Europe 94, 2022, s. 52-56.
K istorii obrazovaniya Nagorno-Karabakhskoy avtonomnoy oblasti Azerbaydzhanskoy SSR. Dokumenty i materialy, 1989, s. 270
Konflikt v Nagornom Karabakhe, sbornik statey, Baku, 1990, s. 272
Melkonyan A., Khachatryan K., Kryuchkov I., Problemy sovetskogo natsional'no-gosudarstvennogo stroitel'stva/ istoriko-kriticheskiy analiz na primere SuArmenii/, Oriental studies, 2023. Vol.16 is 2.
Nagornyy Karabakh 1918-1923 gg., 1992, Sbornik dokumentov i materialov, Yerevan, s. 650.
Nagornyy Karabakh v mezhdunarodnom prave i mirovoy politike. Dokumenty i kommentariy, 2008, tom 1, /sost. Otv. Red. Vstup. St. i komment. d. yu. n., prof. YU. G. Barsegov/, s. 944.
Narimanov N., 2002, Pis'ma i nekotoryye dokumenty po karabakhskomu voprosu, Baku, 120.
Niftaliyev I., 2010, Azerbaydzhanskaya SSR v ekspansionistskikh planakh armyan [20-ye gody KHKH veka], Baku, s. 292.
Ul'yanishchev P., 2008, Avtonomiya kak forma territorial'nogo samoupravleniya Vestnik RUDN, №2, 28-35.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Armine Khachatryan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
