Հարավային Կովկասի անվտանգային խնդիրները Իրան-Իսրայել հակամարտության համատեքստում
DOI:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.275Ամփոփում
Ժամանակակից աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական վերադասավորումների պայմաններում Հարավային Կովկասը իր ռազմավարական նշանակությամբ և կարևորությամբ հայտնվել է տարածաշրջանային խաղացողների և ուժային խոշոր կենտրոնների հետաքրքրությունների կիզակետում։ Այդ շահերի հաճախ իրարամերժ հանդիպադրումը և խաչաձևումը, տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական նոր ճարտարապետության ձևավորման հակադիր դիրքորոշումները էլ ավելի զգայուն ու փխրուն են դարձնում Հարավային Կովկասի անվտանգային համալիրը։ Այս նոր իրողությունների գիտական հետազոտությունն ունի արդիական նշանակություն՝ մասնավորապես քննարկելով այն Իրանի և Իսրայելի միջև բազմաշերտ, վայրիվերումներով զարգացող հարաբերությունների դիտանկյունից։
Հազարամյակների պատմական ուղի անցած երկու երկրներն ունեն խիստ հատկագծվող տարբեր քաղաքական, սոցիալ-մշակութային, ժողովրդագրական նկարագիր, պետականության բովանդակության ընկալումներ։ Այդ հարաբերություններն անցել են պատմական մի քանի պատմափուլեր։ Իրանը ճանաչել է Իսրայել պետությունը դեռ 1950 թ․։ 1950-ականներից երկու երկրների հետախուզական ծառայությունները սկսել են համագործակցել և 1959 թ․ ստորագրել են պաշտպանության և և հետախուզության ոլորտում համագործակցության հուշագիր։ Իսրայելն այդ տարիներին աջակցում էր Իրանի միջուկային ծրագրերին։ 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից հետո նրանց հարաբերությունները կտրուկ փոխվել են՝ գաղտնի համագործակցությունից, որը տեղի է ունեցել Փահլավիների դարաշրջանում, վերածվելով բացահայտ թշնամանքի։ Այս դրամատիկ փոփոխությունը պայմանավորված էր Իրանի ռեժիմի փոփոխությամբ և նրա նոր գաղափարախոսական հիմքերով, որոնք հակասիոնիստական բնույթ էին կրում։ Հետխորհրդային տարիներին տարածաշրջանային այդ երկու կարևոր դերակատարների տարամետ շահերն ու հակամարտ փոխհարաբերությունները լուրջ սպառնալիքներ են ստեղծում ոչ միայն Մերձավոր Արևելքի, այլ նաև Հարավային Կովկասի երկրների, մասնավորապես ՀՀ անվտանգության համար։
Հղումներ
Գրականության ցանկ
Monographs
Bayburdyan V․, Irani patmut’yun, Yerevan 2002.
«Hayastani Hanrapetut’yan teghy yev dery Irani Islamakan Hanrapetut’yan taratsashrjanayin k’aghak’akanut’yan volortum» Hayagitut’yan ardi vichaky yev zargats’man herrankarnery, zekuts’umneri zhoghovatsu, Yerevan 2004․
Iskandaryan G․, Hayastan-Iran haraberut’yunnery Hayastani ankakhut’yan dzerrk’berumits’ heto (1991-2014 t’t’․) Yerevan, 2016 .
Israyelyan A․, Iran-Adrbejan haraberut’yunnery k’sanamya patmap’ulum (2003-2023), Yerevan, 2023. Melk’vonyan R․, Geghamyan V․, T’urani chanaparhi Haykakan sepy․ « Zangezuri mijants’k’i» himnaharts’y, Yerevan, 2025.
Khalif-zade M.,Vneshnaya politika Velikobritanii i yadernaya programma Irana., tstr. 70-76, 2(44) 2006.;
Khalifzade M., Izrail' I Azerbaydzhan: protivodeystviya Iranu, Tsentral'naya Aziya I Kavkaz, Tom 15, Vypusk 3, 2012․
Ivanov S., Irano izrail'skiy koflikt- odin iz glavnykh ugroz mezhdunarodnoy bezopasnosti, Diplomatitseskaya sluzhba, Moskva, N04, 2024․
Musabekov R., Korruptsiya v Azerbaydzhane , Tsentral'naya Aziya i Kavkaz, 1(7)․
Yakimova Y․, Protsess institutsonalizatsii azebayydzhano-izrail'skikh otnosheniy, Nizhniy Novgorod, 2014․
Ryzhov I., Kharakter vneshnepolititseskoy deyatel'nosti gosudarstva Izrail' v otnoshenii stran tsentral'no Aziatskskogo region (1992-2000 gg.), Nizhnyy Novgorod, 2009.
Articles
Iskandaryan G․, Hayastani yev Irani motets’umnery taratsashrjanayin nor martahravernerin, Haravkovkasyan taratsashrjanum uzhayin haraberakts’ut’yan p’vokhakerpumy yev Arts’akhyan 2020 t’, paterazmy, Git․ Hodvatsneri zhoghovatsu, HH GGA, Yerevan 2025.
Khalafyan N․, Israyel yev Iran bazmashert haraberut’yunner, Analitikon, handes mtatsogh yev voch’ antarber mardkants’ hamar, MARUT, 2017.
Veranyan K․, Iran-Israyel mijnordavorvats paterazmy, (https;//orbeli.am/hy/author/50).
Tonoyan A, Adrbejani artak’in k’aghak’akanut’yan himnakan ughghut’yunnery yev arrandznahatkut’yunnery (1991-2023t’t’․), Haravkovkasyan taratsashrjanum uzhayin haraberakts’ut’yan p’vokhakerpumy yev Arts’akhyan 2020 t’. paterazmy, Git․ Hodvatsneri zhoghovatsu, HH GGA, Yerevan 2025:
Press materials
«Azg» orat’ert’, t’iv 170, 2009-09-23
«Azg» orat’ert’, t’iv 121, 2009-07-01:
«Azg» orat’ert’, t’iv 42, 30-05-2006:
Uzi Arad. «Bak’vi anvtangut’yuny mez hamar nuynk’an karevor e, vork’an T’el Aviviny», «Azg» orat’ert’, t’iv 42, 12-11-2021:
Electronic sources
Changing Geopolitics of the South Caucasus after the Second Karabakh War. Prospect for Regional Cooperation and/or Rivalry - Chr. Michelsen Institute, дата последнего обращения: мая 18, 2025, https://www.cmi.no/publications/8911-changing-geopolitics-of-the-south-caucasus-after-the-second-karabakh-war․
The Geopolitical Gordian Knot of the South Caucasus | The EU in ..., дата последнего обращения: мая 18, 2025, https://www.clingendael.org/pub/2023/the-eu-in-the-south-caucasus/1-the-geopolitical-gordian-knot-of-the-south-caucasus/․
South Caucasus, in the shadow of Ukraine - Chr. Michelsen Institute, дата последнего обращения: мая 18, 2025, https://www.cmi.no/news/3185-south-caucasus-in-the-shadow-of-ukraine․
Shifting Sands: From Alliance to Adversity Tracing Iranian-Israeli Relations before the Islamic Revolution and Envisioning Futur, дата последнего обращения: мая 18, 2025, https://www.ojs.pssr.org.pk/journal/article/download/831/648․
The long history between Israel and Iran - NPR, дата последнего обращения: мая 18, 2025, https://www.npr.org/2024/04/21/1246236286/the-long-history-between-israel-and-iran․
Geopolitics and illicit economies in the South Caucasus | Global Initiative, дата последнего обращения: мая 18, 2025, https://globalinitiative.net/analysis/geopolitics-and-illicit-economies-in-the-south-caucasus/․
Israelis watch closely as Iran protests https://p.dw.com/p/2qKxM (մուտք՝ 19.11.22)․
Sources of Israel's Policy in the Caucasus Carnegie Endowment for ..., https://carnegieendowment.org/posts/2015/02/sources-of-israels-policy-in-the-caucasus?lang=en (մուտք՝ 31․ 08․25)․
Why Azerbaijan is important for Israel's security - JNS.org, https://www.jns.org/why-azerbaijan-is-important-for-israels-security/(մուտք՝ 31․ 08․25)․
The Air and Missile War in Nagorno-Karabakh: Lessons for the ..., https://www.csis.org/analysis/air-and-missile-war-nagorno-karabakh-lessons-future-strike-and-defense(մուտք՝ 31․ 08․25)․
Armenian-Israeli Relations and the Geopolitics of the Middle East, https://is.cuni.cz/studium/dipl_st/index.php?id=&tid=&do=main&doo=detail&did=266975(մուտք՝ 31․ 08․25)․
U.S. policy in the South Caucasus: Keep Turkey in, Russia down and Iran out, https://armenianweekly.com/2025/08/11/u-s-policy-in-the-south-caucasus-keep-turkey-in-russia-down-and-iran-out/(մուտք՝ 31․ 08․25)․
T’ehrany «Yerusaghemi hrrch’akagiry» gnahatum e vorpes Merdzavor Arevelk’i sparrnalik’ https://armenpress.am/arm/news/1088323.html (mutk’, 19.11.22)․
«Israyeli het Adrbejani haraberut’yunnery sarrts’alerr yen hishets’num, aveli khorn yen, k’an yerevum yen» https://azg.am/am/2021052104/ (mutk’, 19.11.22)․
https://twitter.com/georgedeek/status/1549774617061036034 (mutkʻ, 19.11.22)․
V Irane zhurnalistok, pisavshikh o smerti Amini, obvinili v gosizmenehttps://www.svoboda.org/a/v-irane-zhurnalistok-pisavshih-o-smerti-mahsy-amini-obvinili-v-gosizmene/32107382.html (mutkʻ, 19.11.22)․
Konflikt Irana i Izrailya zatronul Kipr i Azerbaydzhan https://www.svoboda.org/a/konflikt-irana-i-izrailya-zatronul-kipr-i-azerbaydzhan/32119209.html (mutkʻ, 19.11.22)․
Agayev V., Iran: studencheskiye volneniya privlekayut vse bol'she sochuvstvuyushchikh, 13.06.2003 https://p.dw.com/p/3kOy (mutkʻ, 19.11.22)․
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Eduard Zohrabyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
