Մոնղոլական նոր վարչատնտեսական եվ քաղաքական համակարգի ներդրումը Գյուրջիստանի վիլայեթում XIII դարի կեսին
DOI:
https://doi.org/10.46991/hc.2024.21.1.031Բանալի բառեր:
Մոնղոլական տերություն, Գյուրջիստանի վիլայեթ, Հյուսիսարևելյան Հայաստան, բասղաղ, Արղուն, ղուփչուր, մարդահամար, Զաքարյաններ, Սմբատ Օրբելյան, Հասան-Ջալալ ԴոլաԱմփոփում
Հոդվածում քննվում է մոնղոլների կողմից Հայաստանի և Այսրկովկասի գրավմանը անմիջապես հաջորդած ժամանակաշրջանին, երբ ռազմավարից ու թալանից ստացվող եկամուտների սպառումը ստիպեց վերջիններիս որոնել կայուն և մշտական եկամտի ստացման նոր մեթոդներն կիրառել: Մոնղոլներն իրենց վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում, այդ թվում Այսրկովկասում և Հայաստանում, ներդրեցին վարչա-քաղաքական և տնտեսական կայուն կառուցվածք ունեցող համակարգ Այդ նպատակին էր ծառայում 1254 թ. անկացված մարդահամարը և դրան հետևած ծանր գլխահարկի կիրառումը: Առաջնորդվելով Բաժանիր, որ տիրես սկզբունքով՝ մոնղոլները Սյունիքի Օրբելյանների և Ներքին Խաչենի Եռանշահիկներին շնորհեցին ինջուի կարգավիճակ: Դրանով նրանք այդ տոհմերի ավատները դուրս բերեցին Զաքարյանների ենթակայությունից: Միևնույն ժամանակ Այսրկովկասի վերահսկողության համար պայքար էր ծավալվել Ղարաղորումում նստող մեծ խաների և Որկե Հորդայի Ջուչյանների միջև: Այդ պայքարի շրջանակներում երկու կողմերն էլ հենվում էին վրաց-հայկական ավատական վերնախավի վրա: Այդ պայքարի արդյունքում թուլացավ Վրաստանի թագավորական իշխանությունը, ինչպես նաև թուլացան Զաքարյանների երկու ճյուղերը, Վահրամյաններն ու Ներքին Խաչենի Եռանշահիկները: Դրան հակառակ մեծացավ Մահականաբերդի տեր Սադուն Արծրունու և Օրբելյանների հայկական ճյուղի ազդեցությունը:
Հղումներ
Բաբայան Լ․, 1964, Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմությունը XIII-XIV դարերում, Երևան, Հայպետհրատ, 598 էջ:
Գրիգոր վարդ. Ակներցի, 1974, Պատմութիւն թաթարաց, Երուսաղէմ, տպարան Սբ Հակոբեանց, 80 էջ:
Դիվան հայ վիմագրության, Երևան, Վայոց ձոր, պրակ III, կազմեց Սեդրակ Բարխուդարյան 1967, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 428 էջ:
Դիվան հայ վիմագրության, Երևան, Արցախ, պրակ V, կազմեց Սեդրակ Բարխուդարյան 1982, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 347 էջ:
Կիրակոս Գանձակեցի, 1961, աշխատասիրությամբ Կ. Ա. Մելիք-Օհանջանյանի, Երևան, Պատմություն հայոց, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ, 533 էջ:
Հակոբ Մանանդյան, 1977, Երկեր, հ. Գ, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 587 էջ:
Մելիքսեթ-Բեկ Լ․, 1936, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, Յերևան, հրատարակություն Մելքոնյան ֆոնդի, 270 էջ:
Շահնազարյան Ա․, 1983, Վահրամյանների իշխանությունը մոնղոլների տիրապետության օրոք։ ՀԽՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հաս. գիտությունների հանդես», 12, էջ 26-41:
Ստեփաննօս Օրբէլեան, 1910, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս, Էլեկտրաշարժ տպարան, 619 էջ:
Ала-ад-Дин Ата-Мелик Джувейни, 2004, Чингисхан, История завоевания мира, Москва,Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС, 690 страниц.
Бартольд В., 1968. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов, , т. V, Мoсква.изд. Наука. 750 с.
Григорян Г., 1990, Ереван, Очерки истории Сюника IX-XV вв., изд.АН АРМССР, 391 страниц.
История Грузии с древнейших времен до 60-х годов XIX века, 1962, Тбилиси, гос. Издательство учебно-педагогической литературы, 254 страниц.
Почекаев Р., 2006, Батый. Хан который не был ханом, Москва, изд. Евразия, 351 страниц.
Рашид ад-Дин, 1952, Сборник летописей, Москва т.1, изд. изд. Академии Наук СССР, том 1 книга II, 227 страниц.
Рашид ад-Дин, 1946, Сборник летописей, т. 3, Москва, изд. Академии наук СССР, 188 страниц.
Тизенгаузен В., 1884, Сборникъ материаловъ относящихся к исторiи Золотой Орды, т. I, СПб 564 страниц.
Allen W., 1932, A History of the Georgian People, London, 432 pages.
Bennett Kirk 2020, The Tiflis Dirhams of Möngke Khān (Numismatic Notes and Monographs), New York, American Numismatic Society, 181 p.
Bayarsaikhan Dashsondog, 2011, The Mongols and the Armenians (1220-1335), Boston, Brill’s Inner Asian library, 288 p.
Grierson Philip, 1999, Byzantine coinage, Washington, D.C., Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 76 pages.
Jakson Peter, 1978, The Dissolution of the Mongol empire. Central Asiatic Journal, Vol. 22, pp. 183-236.
Lane George, Arghun Aqa: Mongol Bureaucrat, Iranian Studies, volume 32, number 4, pp. 459-482.
Morgan D. 1982, Who Ran the Mongol Empire?’ Journal of the Royal Asiatic Society , N. 1, pp. 127-136.
The Secret History of the Mongols, Provided with an exegetical Commentary by Frencis Cleaves, 1982, London, Published for the Harvard-Yenching Institute, Harvard univercity press, 277 p.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2024 Lernik Mkrtumyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
