Նորատուսի գերեզմանատան միջնադարյան տապանաքարերի գեղարվեստական արժեքը
DOI:
https://doi.org/10.46991/hc.2024.21.1.235Բանալի բառեր:
տապանաքարային արվեստ, Սահակ իշխանի տապանաքար, տապանաքարային քանդակ, Նորատուս, Սբ Աստվածածին եկեղեցի, գերեզմանատուն, ջուղայեցիներԱմփոփում
Հայ ժողովրդի պատմական, մշակութային և հոգևոր ժառանգության զգալի մասը աղերսվում է միջնադարյան շրջանին, և այդ նյութական հարուստ մշակույթի մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում նաև գերեզմանական կոթողների արվեստը, որի անբաժանելի և բաղկացուցիչ մասն են կազմում Նորատուսի միջնադարյան գերեզմանատան կոթողներն իրենց քանդակներով։ Նորատուսի տապանաքարերը, որպես փաստավավերագրական նյութ, հարուստ տեղեկություններ են հաղորդում ժողովրդի կենցաղի, հավատալիքների, անդրշիրիմյան աշխարհի մասին պատկերացումների, ավանդույթների մասին: Կատարողական և թեմատիկ առումով հետաքրքիր, կենցաղի տարեգրության բնույթ ունեցող ուշմիջնադարյան այս քանդակներում խտացված են արտադրական կենցաղի, արհեստների, զբաղմունքի, աշխատանքային առօրեայի առանձին դրվագները: Նորատուսի գերեզմանատունը իր մեծությամբ երկրորդն է Ջուղայի պատմական գերեզմանատնից հետո։ Դաշտային աշխատանքներից ձեռք բերված հարուստ համեմատական նյութը փաստում է, որ Գեղարքունիքի մարզում Նորատուսը առանձնանում է իր տապանաքարային և խաչքարային հարուստ արվեստով, բազմաժանր թեմաներով, պատկերաքանդակների առատությամբ, ժամանակագրական ընդգրկմամբ։
Հղումներ
Ալիշան Ղ․, 1893, Սիսական, Վենետիկ, «Ի Մխիթարա վանս, ի Ս․ Ղազար», էջ 45։
Բարխուդարյան Ս․, 1973, Դիվան հայ վիմագրության, Պրակ 4, Երևան, «Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ․», էջ 18։
Բարխուդարյան Ս., Կարախանյան Գ․, 1959, Հայկական գերեզմանական հուշարձանները և նրանց քանդակները, Պատմա-բանասիրական հանդես, №4, էջ 195-210:
Դրասխանակերտցի Հ․, 1996, Պատմություն Հայոց, Երևան, «Երևանի համալսարանի հրատ․», էջ 302։
Լալայան Ե., Ա․Թ, Գեղարքունիք կամ Նոր Բայազետի գավառ, Թիֆլիս, էջ 12։
Կարագյոզյան Հ., 1998, Սեպագիր տեղանուններ (Այրարատում և հարակից նահանգներում), Հայկական լեռնաշխարհը սեպագիր աղբյուրներում, հ․1, «Մագաղաթ» հրատ․, Երևան, է ջ 12։
Կարախանյան, Գ., 1975, Հայաստանի միջնադարյան կենցաղային քանդակները (XV-XVI դդ.), Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 8, էջ 31- 47։
Հացունի Վ․, 1923, Պատմություն հայ հին տարազին, Վենետիկ, էջ 224։
Մարտիրոսյան Ա․, 1988, Մի նորահայտ տապանաքար, Պատմա-բանասիրական հանդես, № 2, էջ 154-159։
Մանուկյան Գ., 2000, Նորատուս, «Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերը» մատենաշար, «Զանգակ-97» Երևան, էջ 35։
Մարտիրոսյան Հր., 2014, Համեմատական լեզվաբանության և պատմագիտության խաչմերուկներում, Խմբ․ Փիլիպոսյան Ա․, Բազեյան Կ․, Ֆագան Գ․, Բ․Բ․Պիատրովսկին և հնագիտությունը (գիտական հոդվածների ժողովածու նվկիրված անվանի արևելագետ և ուրարտագետ Բորիս Պիատրովսկու հիշատակին), «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ, Երևան, էջ 241։
Միրիջանյան Դ․, Աղայան Ս․, 2020, Հայաստանի X-XIII դարերի տապանաքարերի տիպաբանությունը և առանձնահատկությունները, Հայագիտության հանդես, № 1 (19), Երևան, էջ 92:
Շահխաթունյան Հ., 2014, Ստորագրութիւն կաթողիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն Արարատայ, «Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածին» հրատ․, Էջմիածին, էջ 366։
Պետրոսյան Հ., 2014, Հայաստանի ուշմիջնադարյան տապանաքարային պատկերաքանդակի պատճառաբանական, պատկերագրական և իմաստաբանական քննության փորձ, Բանբեր Մատենադարանի № 21, Երևան, էջ 301-308։
Ջալալյանց Ս., 2016, Ճանապարհորդություն ի Մեծն Հայաստան, Մաս Ա, Բ, «Դալլ» հրատ․ Երևան, էջ 326։
Սաղումյան Ս., 1988, Նկատառումներ տապանաքարային արվեստի մասին, Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 5, էջ 50-61։
Սարգսյան Գ., 1963, Խոսում են տապանաքարերը, Էջմիածին, Պաշտօնական ամսագիր Հայրապետական Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, էջ 29-40։
Սիմեոն Երևանցի, 1873, Ջամբռ, Վաղարշապատ, էջ 284։
Սմբատյանց Մ․, Տեղագիր Գեղարքունի, Ծովազարդ Գավառի որ այժմ Նոր- Բայազիտ գավառ, 1862-1895 թթ․, «Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածին» հրատ․, Վաղարշապատ, էջ 480-488։
Օրբելյան Ստ., 1986, Սյունիքի պատմություն, Երևան, էջ 188։
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Satenik Baghdasaryan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
