Patmut'yun ev Mshakuyt'
P-ISSN: 1829-2771
Հտ․ 20 No. 2 (2023)
Հրատարակվել է:
2023-12-30
Articles
-
Articles
Ժամանակի քաղաքական ընկալումը 11-13-րդ դարերի հայոց վիմագրերում և հիշատակարաններում
ԱբստրակտՀոդվածում ներկայացվում է հայերեն ձեռագրերի եւ վիմագրերի ժամանակի քաղաքական բանաձևերի վերլուծություն՝ 11-13-րդ դարի սկզբնաղբյուրների հիմքի վրա։ Քննության են առնվում տարատեսակ բանձևերում օգտագործվող եզրույթները, դրանց նշանակությունը եւ համատեքստը, օգտագործման դաշտը (պատմական անձինք ում հղում է տվյալ բանաձևը և նրանց հասարակա-քաղաքական դիրքը)։ Մատնացույց է արվում այն հանգամանքը, որ միջնադարյան Հայաստանում հստակ տարբերություն է դրվել թագավորական եւ ոչ թագավորական իշխանություների միջև, գիտակցվել է աշխարհակալության՝ իբրև «աշխարհաքաղաքական» միավորի գաղափարը, նշանակություն է տրվել իշխանության արդարացի եւ ոչ արդարացի դրսեւորումներին (բռնակալություն)։ Եզրակացվում է, որ ժամանակի տարատեսակ զգացումների կողքին, գոյություն է ունեցել նաև վերջինիս քաղաքական զգացումը։
ՀղումներAlishan, Gh. 1885, Sisowan, Venetik, S. Ghazar, 592 ēj. (in Armenian)
Avdalbegyan, T’ 1927, Mi gaghtnik’ hay vimakan ardzanagrowtyownneri mej ow nra nshanakowtyowně Hayastani tntesakan zargats’man patmowyan hamar, Teghekagir HKhSH gitowtyan jev arvesti institowti, t.2. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri hnch’yownabanowtyown X-XIVdd., Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 397 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri barak’nnowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown 360 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1986, Vimagrakan prptowmner, Erevan, EPH hratarakch’owtyown 247 ēj. (in Armenian)
Bornazyan S. 1973, Sots’ial-tntesakan haraberowtyownnerě Kilikyan haykakan petowt’yownowm, Erevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 319 ēj. (in Armenian)
Gasparyan R. 1993, Owshii sb. Sargis vank’I vimagrakan ardzanagrowtyownnerě, LHG, h.1, ēj 130-136. (in Armenian)
Gasparyan R. 2008, Norahayt ardzanagrowtyownner S. K’ristap’or vank’its’, «Ejmiatsin», t’ Zh’A, ēj 42-67. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012a, T’owght’k’ ew ch’ap’aberakank’, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 85-385. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012b, Meknowt’iwn k’erakani, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 386-484. (in Armenian)
Grigor Tgha 1972, Banasteghtsowt’yownner ew poemner, ashkh․ A. Mnats’akanyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 452 ēj. (in Armenian)
Grigoryan G. 2006, Syownik’i t’agavorowtyowně (X-XII darer), «PBH», t’․2, ēj 134-145. (in Armenian)
Div. I – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ I, ashkh․ H. Ōrebelow, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1966, 137 ēj. (in Armenian)
Div. II – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ II, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1960, 142 ēj. (in Armenian)
Div. III – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ III, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1967, 218 ēj. (in Armenian)
Div. IV – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IV, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1973, 384 ēj. (in Armenian)
Div. V – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ V, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1982, 274 ēj. (in Armenian)
Div. VI – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ VI, ashkh ․ S․ Avagyani ew H. Jamp’oladyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1977, 223 ēj. (in Armenian)
Div․ IX – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IX, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, K․ Ghafadaryani, S․ Saghowmyani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2012, 501 ēj. (in Armenian)։
Div. X – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ X, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2017, 211 ēj. (in Armenian)
Yeghiazaryan A. 2021, Smbat B Tiezerakal. Hayoc t’agavor, Yerevan, EPH hratarakch’owtown, 140 ēj. (in Armenian)
T’owmanean L․, Yakobean H․ 2022, Akhtamari mi vimagri verts’anman showrj, «Sion», , h. 1-3, ēj 100-104. (in Armenian)
Harowtyownyan S․ 1975, Anets’k’i ew orhnank’i zh’anrě hay banahyowsowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 269 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan A․ 2016, Vagharshapat․ vank’erě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, S. Ejmiatsin, 548 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan Kh․ 2019, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, Yerevan, Matenadaran, 430 ēj. (in Armenian)
Harowtynyan Kh․ 2022, , Hayeren dzergreri hishatakaranneri lezown (T’-Zh’E darer), gr․ A, Yerevan, Matenadaran, 399 ēj. (in Armenian)
Hish․ E-Zh’B – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ E-Zh’B dar, ashkh․ A․ Mat’ewosyani, Yerevan, Matenadaran, 1988, 366 ēj. (in Armenian)
Hish․ Zh’G – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ Zh’G dar, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, 1984, 987 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1948, Hovhannavank’ě ew nra ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 120 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1975, Yerevan․ mijnadrayan howshardzannerě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 252 ēj. (in Armenian)
Mat’ewosyan K․ 1987, Arowch, Yerevan, «Hayastan», 93 ēj. (in Armenian)
Malkhasyan M․ 2020, Zh’oghovrdagrakan gortsnt’ats’nerě Hayastanowm 16-rd darowm ew 17-rd dari ar’ajin kesin, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 299 ēj. (in Armenian)
Manandyan H․1977, Erker, հ․ G, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 504 ēj. (in Armenian)
Margaryan H․ 1996, Razmak’aghak’akan teghasharzh’erě Merdzavor arewelk’owm ew hay avatatirakan avaganin Zh’B darowm – Zh’D dari arajin kesowm, atenakhosowtyown patmakan gitowt’yownneri doktori gitakan astichani hamar, Yerevan.
Margaryan H․ 2005, Bagratowni t’agavorneri «tiezerakal» titghosě, «Hayagitowtyan harts’er», ēj 98-109. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1983, Grigor Nazianzats’in hay matenarowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 262 ēj. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1992, Grigor Nazianzats’ow «Yagahgs aghk’atasirowtyan» char’i hayeren t’argmanowtyowně, «Ejmiatsin», t’․ Ա-Գ, ēj 102-140. (in Armenian)
Yakobean A․ 2020, Ark’ayatohmern ow ishkhanatohmern Bown Aghvank’owm ew Hayots’ Arewelits’ koghmank’owm Antikits’ minch’ew Zh’G dar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakchowt’yown, 439 ēj. (in Armenian)
Yovsēp’ean G․ kt’gh․ 1969, Khaghbakeank’ kam Prosheank’ hayots’ pamowtean mēj, Ant’ilias, 523 ēj. (in Armenian)Սարգսյան Գ․ 1957, Կապտավանք, Էջմիածին, թ․ 2-3, էջ 52-58։
Sargsyan G․ 1977, Ardzanagrowt’yown T’egehnyats’ vank’its, LHG, t’.8, ēj.100-107. (in Armenian)
Sargsyan G․ 2021, Norahayt vimagir Artavazavank’its’, Yerevan, Hnagitowtyan ew azgagrowtyan institowti hratarakchowt’yown, 79 ēj. (in Armenian)
Sokrat Sk’osatkios 1897, Yekeghets’akan patmowtiwn, ashkh․ M․ vrd․ Tēr-Movsiseani, Vagharshapat, Tparan Mayr At’or S․ Ejmiatsni, 834 ēj. (in Armenian)
Sowk’iasyan A․ 1978, Kilikyan haykakan petowtyan ew iravownk’i patmowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 390 ēj. (in Armenian)
Nerses Lambronats’i 1865, Atenabanowtiwn ew t’owght’ ew chark, Venetik, S․ Ghazar.
Ter-Petrosyan, L․ 2007, Khach’akirnerě ew hayerě, h․ B, Yerevan, 672 ēj. (in Armenian)
Owlowbabyan B․ 1975, Khach’eni ishkhanowt’yowně X-XVI darerum, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 454 ēj. (in Armenian)
K’alant’ar A․ 2007, Hayastan․ k’are darits’ mijnadar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakch’owtyown, 408 ēj. (in Armenian)
Bartikjan R. 1988, O vizanntijskoj aristokratichjeskoj sjem’e Gavras, «IFZh», n.․1, s. 163-178. (in Russian)
Barkhudarjan S. 2011, Stranicy iz istorii Arcakha i armjano-albanskikh otnoshjenij, red. A. Akopjan i K. Asatrjan, Jerevan, izdat’el’stvo «Gitutjun», 175 s.
Alishan, Gh. 1885, Sisowan, Venetik, S. Ghazar, 592 ēj. (in Armenian)
Avdalbegyan, T’ 1927, Mi gaghtnik’ hay vimakan ardzanagrowtyownneri mej ow nra nshanakowtyowně Hayastani tntesakan zargats’man patmowyan hamar, Teghekagir HKhSH gitowtyan jev arvesti institowti, t.2. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri hnch’yownabanowtyown X-XIVdd., Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 397 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri barak’nnowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown 360 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1986, Vimagrakan prptowmner, Erevan, EPH hratarakch’owtyown 247 ēj. (in Armenian)
Bornazyan S. 1973, Sots’ial-tntesakan haraberowtyownnerě Kilikyan haykakan petowt’yownowm, Erevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 319 ēj. (in Armenian)
Gasparyan R. 1993, Owshii sb. Sargis vank’I vimagrakan ardzanagrowtyownnerě, LHG, h.1, ēj 130-136. (in Armenian)
Gasparyan R. 2008, Norahayt ardzanagrowtyownner S. K’ristap’or vank’its’, «Ejmiatsin», t’ Zh’A, ēj 42-67. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012a, T’owght’k’ ew ch’ap’aberakank’, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 85-385. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012b, Meknowt’iwn k’erakani, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 386-484. (in Armenian)
Grigor Tgha 1972, Banasteghtsowt’yownner ew poemner, ashkh․ A. Mnats’akanyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 452 ēj. (in Armenian)
Grigoryan G. 2006, Syownik’i t’agavorowtyowně (X-XII darer), «PBH», t’․2, ēj 134-145. (in Armenian)
Div. I – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ I, ashkh․ H. Ōrebelow, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1966, 137 ēj. (in Armenian)
Div. II – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ II, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1960, 142 ēj. (in Armenian)
Div. III – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ III, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1967, 218 ēj. (in Armenian)
Div. IV – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IV, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1973, 384 ēj. (in Armenian)
Div. V – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ V, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1982, 274 ēj. (in Armenian)
Div. VI – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ VI, ashkh ․ S․ Avagyani ew H. Jamp’oladyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1977, 223 ēj. (in Armenian)
Div․ IX – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IX, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, K․ Ghafadaryani, S․ Saghowmyani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2012, 501 ēj. (in Armenian)։
Div. X – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ X, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2017, 211 ēj. (in Armenian)
Yeghiazaryan A. 2021, Smbat B Tiezerakal. Hayoc t’agavor, Yerevan, EPH hratarakch’owtown, 140 ēj. (in Armenian)
T’owmanean L․, Yakobean H․ 2022, Akhtamari mi vimagri verts’anman showrj, «Sion», , h. 1-3, ēj 100-104. (in Armenian)
Harowtyownyan S․ 1975, Anets’k’i ew orhnank’i zh’anrě hay banahyowsowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 269 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan A․ 2016, Vagharshapat․ vank’erě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, S. Ejmiatsin, 548 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan Kh․ 2019, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, Yerevan, Matenadaran, 430 ēj. (in Armenian)
Harowtynyan Kh․ 2022, , Hayeren dzergreri hishatakaranneri lezown (T’-Zh’E darer), gr․ A, Yerevan, Matenadaran, 399 ēj. (in Armenian)
Hish․ E-Zh’B – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ E-Zh’B dar, ashkh․ A․ Mat’ewosyani, Yerevan, Matenadaran, 1988, 366 ēj. (in Armenian)
Hish․ Zh’G – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ Zh’G dar, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, 1984, 987 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1948, Hovhannavank’ě ew nra ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 120 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1975, Yerevan․ mijnadrayan howshardzannerě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 252 ēj. (in Armenian)
Mat’ewosyan K․ 1987, Arowch, Yerevan, «Hayastan», 93 ēj. (in Armenian)
Malkhasyan M․ 2020, Zh’oghovrdagrakan gortsnt’ats’nerě Hayastanowm 16-rd darowm ew 17-rd dari ar’ajin kesin, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 299 ēj. (in Armenian)
Manandyan H․1977, Erker, հ․ G, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 504 ēj. (in Armenian)
Margaryan H․ 1996, Razmak’aghak’akan teghasharzh’erě Merdzavor arewelk’owm ew hay avatatirakan avaganin Zh’B darowm – Zh’D dari arajin kesowm, atenakhosowtyown patmakan gitowt’yownneri doktori gitakan astichani hamar, Yerevan.
Margaryan H․ 2005, Bagratowni t’agavorneri «tiezerakal» titghosě, «Hayagitowtyan harts’er», ēj 98-109. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1983, Grigor Nazianzats’in hay matenarowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 262 ēj. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1992, Grigor Nazianzats’ow «Yagahgs aghk’atasirowtyan» char’i hayeren t’argmanowtyowně, «Ejmiatsin», t’․ Ա-Գ, ēj 102-140. (in Armenian)
Yakobean A․ 2020, Ark’ayatohmern ow ishkhanatohmern Bown Aghvank’owm ew Hayots’ Arewelits’ koghmank’owm Antikits’ minch’ew Zh’G dar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakchowt’yown, 439 ēj. (in Armenian)
Yovsēp’ean G․ kt’gh․ 1969, Khaghbakeank’ kam Prosheank’ hayots’ pamowtean mēj, Ant’ilias, 523 ēj. (in Armenian)Սարգսյան Գ․ 1957, Կապտավանք, Էջմիածին, թ․ 2-3, էջ 52-58։
Sargsyan G․ 1977, Ardzanagrowt’yown T’egehnyats’ vank’its, LHG, t’.8, ēj.100-107. (in Armenian)
Sargsyan G․ 2021, Norahayt vimagir Artavazavank’its’, Yerevan, Hnagitowtyan ew azgagrowtyan institowti hratarakchowt’yown, 79 ēj. (in Armenian)
Sokrat Sk’osatkios 1897, Yekeghets’akan patmowtiwn, ashkh․ M․ vrd․ Tēr-Movsiseani, Vagharshapat, Tparan Mayr At’or S․ Ejmiatsni, 834 ēj. (in Armenian)
Sowk’iasyan A․ 1978, Kilikyan haykakan petowtyan ew iravownk’i patmowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 390 ēj. (in Armenian)
Nerses Lambronats’i 1865, Atenabanowtiwn ew t’owght’ ew chark, Venetik, S․ Ghazar.
Ter-Petrosyan, L․ 2007, Khach’akirnerě ew hayerě, h․ B, Yerevan, 672 ēj. (in Armenian)
Owlowbabyan B․ 1975, Khach’eni ishkhanowt’yowně X-XVI darerum, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 454 ēj. (in Armenian)
K’alant’ar A․ 2007, Hayastan․ k’are darits’ mijnadar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakch’owtyown, 408 ēj. (in Armenian)
Bartikjan R. 1988, O vizanntijskoj aristokratichjeskoj sjem’e Gavras, «IFZh», n.․1, s. 163-178. (in Russian)
Barkhudarjan S. 2011, Stranicy iz istorii Arcakha i armjano-albanskikh otnoshjenij, red. A. Akopjan i K. Asatrjan, Jerevan, izdat’el’stvo «Gitutjun», 175 s.
Alishan, Gh. 1885, Sisowan, Venetik, S. Ghazar, 592 ēj. (in Armenian)
Avdalbegyan, T’ 1927, Mi gaghtnik’ hay vimakan ardzanagrowtyownneri mej ow nra nshanakowtyowně Hayastani tntesakan zargats’man patmowyan hamar, Teghekagir HKhSH gitowtyan jev arvesti institowti, t.2. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri hnch’yownabanowtyown X-XIVdd., Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 397 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri barak’nnowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown 360 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1986, Vimagrakan prptowmner, Erevan, EPH hratarakch’owtyown 247 ēj. (in Armenian)
Bornazyan S. 1973, Sots’ial-tntesakan haraberowtyownnerě Kilikyan haykakan petowt’yownowm, Erevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 319 ēj. (in Armenian)
Gasparyan R. 1993, Owshii sb. Sargis vank’I vimagrakan ardzanagrowtyownnerě, LHG, h.1, ēj 130-136. (in Armenian)
Gasparyan R. 2008, Norahayt ardzanagrowtyownner S. K’ristap’or vank’its’, «Ejmiatsin», t’ Zh’A, ēj 42-67. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012a, T’owght’k’ ew ch’ap’aberakank’, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 85-385. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012b, Meknowt’iwn k’erakani, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 386-484. (in Armenian)
Grigor Tgha 1972, Banasteghtsowt’yownner ew poemner, ashkh․ A. Mnats’akanyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 452 ēj. (in Armenian)
Grigoryan G. 2006, Syownik’i t’agavorowtyowně (X-XII darer), «PBH», t’․2, ēj 134-145. (in Armenian)
Div. I – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ I, ashkh․ H. Ōrebelow, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1966, 137 ēj. (in Armenian)
Div. II – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ II, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1960, 142 ēj. (in Armenian)
Div. III – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ III, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1967, 218 ēj. (in Armenian)
Div. IV – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IV, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1973, 384 ēj. (in Armenian)
Div. V – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ V, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1982, 274 ēj. (in Armenian)
Div. VI – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ VI, ashkh ․ S․ Avagyani ew H. Jamp’oladyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1977, 223 ēj. (in Armenian)
Div․ IX – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IX, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, K․ Ghafadaryani, S․ Saghowmyani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2012, 501 ēj. (in Armenian)։
Div. X – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ X, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2017, 211 ēj. (in Armenian)
Yeghiazaryan A. 2021, Smbat B Tiezerakal. Hayoc t’agavor, Yerevan, EPH hratarakch’owtown, 140 ēj. (in Armenian)
T’owmanean L․, Yakobean H․ 2022, Akhtamari mi vimagri verts’anman showrj, «Sion», , h. 1-3, ēj 100-104. (in Armenian)
Harowtyownyan S․ 1975, Anets’k’i ew orhnank’i zh’anrě hay banahyowsowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 269 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan A․ 2016, Vagharshapat․ vank’erě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, S. Ejmiatsin, 548 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan Kh․ 2019, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, Yerevan, Matenadaran, 430 ēj. (in Armenian)
Harowtynyan Kh․ 2022, , Hayeren dzergreri hishatakaranneri lezown (T’-Zh’E darer), gr․ A, Yerevan, Matenadaran, 399 ēj. (in Armenian)
Hish․ E-Zh’B – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ E-Zh’B dar, ashkh․ A․ Mat’ewosyani, Yerevan, Matenadaran, 1988, 366 ēj. (in Armenian)
Hish․ Zh’G – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ Zh’G dar, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, 1984, 987 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1948, Hovhannavank’ě ew nra ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 120 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1975, Yerevan․ mijnadrayan howshardzannerě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 252 ēj. (in Armenian)
Mat’ewosyan K․ 1987, Arowch, Yerevan, «Hayastan», 93 ēj. (in Armenian)
Malkhasyan M․ 2020, Zh’oghovrdagrakan gortsnt’ats’nerě Hayastanowm 16-rd darowm ew 17-rd dari ar’ajin kesin, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 299 ēj. (in Armenian)
Manandyan H․1977, Erker, հ․ G, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 504 ēj. (in Armenian)
Margaryan H․ 1996, Razmak’aghak’akan teghasharzh’erě Merdzavor arewelk’owm ew hay avatatirakan avaganin Zh’B darowm – Zh’D dari arajin kesowm, atenakhosowtyown patmakan gitowt’yownneri doktori gitakan astichani hamar, Yerevan.
Margaryan H․ 2005, Bagratowni t’agavorneri «tiezerakal» titghosě, «Hayagitowtyan harts’er», ēj 98-109. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1983, Grigor Nazianzats’in hay matenarowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 262 ēj. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1992, Grigor Nazianzats’ow «Yagahgs aghk’atasirowtyan» char’i hayeren t’argmanowtyowně, «Ejmiatsin», t’․ Ա-Գ, ēj 102-140. (in Armenian)
Yakobean A․ 2020, Ark’ayatohmern ow ishkhanatohmern Bown Aghvank’owm ew Hayots’ Arewelits’ koghmank’owm Antikits’ minch’ew Zh’G dar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakchowt’yown, 439 ēj. (in Armenian)
Yovsēp’ean G․ kt’gh․ 1969, Khaghbakeank’ kam Prosheank’ hayots’ pamowtean mēj, Ant’ilias, 523 ēj. (in Armenian)Սարգսյան Գ․ 1957, Կապտավանք, Էջմիածին, թ․ 2-3, էջ 52-58։
Sargsyan G․ 1977, Ardzanagrowt’yown T’egehnyats’ vank’its, LHG, t’.8, ēj.100-107. (in Armenian)
Sargsyan G․ 2021, Norahayt vimagir Artavazavank’its’, Yerevan, Hnagitowtyan ew azgagrowtyan institowti hratarakchowt’yown, 79 ēj. (in Armenian)
Sokrat Sk’osatkios 1897, Yekeghets’akan patmowtiwn, ashkh․ M․ vrd․ Tēr-Movsiseani, Vagharshapat, Tparan Mayr At’or S․ Ejmiatsni, 834 ēj. (in Armenian)
Sowk’iasyan A․ 1978, Kilikyan haykakan petowtyan ew iravownk’i patmowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 390 ēj. (in Armenian)
Nerses Lambronats’i 1865, Atenabanowtiwn ew t’owght’ ew chark, Venetik, S․ Ghazar.
Ter-Petrosyan, L․ 2007, Khach’akirnerě ew hayerě, h․ B, Yerevan, 672 ēj. (in Armenian)
Owlowbabyan B․ 1975, Khach’eni ishkhanowt’yowně X-XVI darerum, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 454 ēj. (in Armenian)
K’alant’ar A․ 2007, Hayastan․ k’are darits’ mijnadar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakch’owtyown, 408 ēj. (in Armenian)
Bartikjan R. 1988, O vizanntijskoj aristokratichjeskoj sjem’e Gavras, «IFZh», n.․1, s. 163-178. (in Russian)
Barkhudarjan S. 2011, Stranicy iz istorii Arcakha i armjano-albanskikh otnoshjenij, red. A. Akopjan i K. Asatrjan, Jerevan, izdat’el’stvo «Gitutjun», 175 s.
Alishan, Gh. 1885, Sisowan, Venetik, S. Ghazar, 592 ēj. (in Armenian)
Avdalbegyan, T’ 1927, Mi gaghtnik’ hay vimakan ardzanagrowtyownneri mej ow nra nshanakowtyowně Hayastani tntesakan zargats’man patmowyan hamar, Teghekagir HKhSH gitowtyan jev arvesti institowti, t.2. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri hnch’yownabanowtyown X-XIVdd., Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 397 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri barak’nnowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown 360 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1986, Vimagrakan prptowmner, Erevan, EPH hratarakch’owtyown 247 ēj. (in Armenian)
Bornazyan S. 1973, Sots’ial-tntesakan haraberowtyownnerě Kilikyan haykakan petowt’yownowm, Erevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 319 ēj. (in Armenian)
Gasparyan R. 1993, Owshii sb. Sargis vank’I vimagrakan ardzanagrowtyownnerě, LHG, h.1, ēj 130-136. (in Armenian)
Gasparyan R. 2008, Norahayt ardzanagrowtyownner S. K’ristap’or vank’its’, «Ejmiatsin», t’ Zh’A, ēj 42-67. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012a, T’owght’k’ ew ch’ap’aberakank’, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 85-385. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012b, Meknowt’iwn k’erakani, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 386-484. (in Armenian)
Grigor Tgha 1972, Banasteghtsowt’yownner ew poemner, ashkh․ A. Mnats’akanyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 452 ēj. (in Armenian)
Grigoryan G. 2006, Syownik’i t’agavorowtyowně (X-XII darer), «PBH», t’․2, ēj 134-145. (in Armenian)
Div. I – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ I, ashkh․ H. Ōrebelow, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1966, 137 ēj. (in Armenian)
Div. II – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ II, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1960, 142 ēj. (in Armenian)
Div. III – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ III, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1967, 218 ēj. (in Armenian)
Div. IV – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IV, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1973, 384 ēj. (in Armenian)
Div. V – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ V, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1982, 274 ēj. (in Armenian)
Div. VI – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ VI, ashkh ․ S․ Avagyani ew H. Jamp’oladyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1977, 223 ēj. (in Armenian)
Div․ IX – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IX, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, K․ Ghafadaryani, S․ Saghowmyani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2012, 501 ēj. (in Armenian)։
Div. X – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ X, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2017, 211 ēj. (in Armenian)
Yeghiazaryan A. 2021, Smbat B Tiezerakal. Hayoc t’agavor, Yerevan, EPH hratarakch’owtown, 140 ēj. (in Armenian)
T’owmanean L․, Yakobean H․ 2022, Akhtamari mi vimagri verts’anman showrj, «Sion», , h. 1-3, ēj 100-104. (in Armenian)
Harowtyownyan S․ 1975, Anets’k’i ew orhnank’i zh’anrě hay banahyowsowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 269 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan A․ 2016, Vagharshapat․ vank’erě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, S. Ejmiatsin, 548 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan Kh․ 2019, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, Yerevan, Matenadaran, 430 ēj. (in Armenian)
Harowtynyan Kh․ 2022, , Hayeren dzergreri hishatakaranneri lezown (T’-Zh’E darer), gr․ A, Yerevan, Matenadaran, 399 ēj. (in Armenian)
Hish․ E-Zh’B – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ E-Zh’B dar, ashkh․ A․ Mat’ewosyani, Yerevan, Matenadaran, 1988, 366 ēj. (in Armenian)
Hish․ Zh’G – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ Zh’G dar, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, 1984, 987 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1948, Hovhannavank’ě ew nra ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 120 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1975, Yerevan․ mijnadrayan howshardzannerě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 252 ēj. (in Armenian)
Mat’ewosyan K․ 1987, Arowch, Yerevan, «Hayastan», 93 ēj. (in Armenian)
Malkhasyan M․ 2020, Zh’oghovrdagrakan gortsnt’ats’nerě Hayastanowm 16-rd darowm ew 17-rd dari ar’ajin kesin, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 299 ēj. (in Armenian)
Manandyan H․1977, Erker, հ․ G, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 504 ēj. (in Armenian)
Margaryan H․ 1996, Razmak’aghak’akan teghasharzh’erě Merdzavor arewelk’owm ew hay avatatirakan avaganin Zh’B darowm – Zh’D dari arajin kesowm, atenakhosowtyown patmakan gitowt’yownneri doktori gitakan astichani hamar, Yerevan.
Margaryan H․ 2005, Bagratowni t’agavorneri «tiezerakal» titghosě, «Hayagitowtyan harts’er», ēj 98-109. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1983, Grigor Nazianzats’in hay matenarowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 262 ēj. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1992, Grigor Nazianzats’ow «Yagahgs aghk’atasirowtyan» char’i hayeren t’argmanowtyowně, «Ejmiatsin», t’․ Ա-Գ, ēj 102-140. (in Armenian)
Yakobean A․ 2020, Ark’ayatohmern ow ishkhanatohmern Bown Aghvank’owm ew Hayots’ Arewelits’ koghmank’owm Antikits’ minch’ew Zh’G dar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakchowt’yown, 439 ēj. (in Armenian)
Yovsēp’ean G․ kt’gh․ 1969, Khaghbakeank’ kam Prosheank’ hayots’ pamowtean mēj, Ant’ilias, 523 ēj. (in Armenian)Սարգսյան Գ․ 1957, Կապտավանք, Էջմիածին, թ․ 2-3, էջ 52-58։
Sargsyan G․ 1977, Ardzanagrowt’yown T’egehnyats’ vank’its, LHG, t’.8, ēj.100-107. (in Armenian)
Sargsyan G․ 2021, Norahayt vimagir Artavazavank’its’, Yerevan, Hnagitowtyan ew azgagrowtyan institowti hratarakchowt’yown, 79 ēj. (in Armenian)
Sokrat Sk’osatkios 1897, Yekeghets’akan patmowtiwn, ashkh․ M․ vrd․ Tēr-Movsiseani, Vagharshapat, Tparan Mayr At’or S․ Ejmiatsni, 834 ēj. (in Armenian)
Sowk’iasyan A․ 1978, Kilikyan haykakan petowtyan ew iravownk’i patmowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 390 ēj. (in Armenian)
Nerses Lambronats’i 1865, Atenabanowtiwn ew t’owght’ ew chark, Venetik, S․ Ghazar.
Ter-Petrosyan, L․ 2007, Khach’akirnerě ew hayerě, h․ B, Yerevan, 672 ēj. (in Armenian)
Owlowbabyan B․ 1975, Khach’eni ishkhanowt’yowně X-XVI darerum, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 454 ēj. (in Armenian)
K’alant’ar A․ 2007, Hayastan․ k’are darits’ mijnadar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakch’owtyown, 408 ēj. (in Armenian)
Bartikjan R. 1988, O vizanntijskoj aristokratichjeskoj sjem’e Gavras, «IFZh», n.․1, s. 163-178. (in Russian)
Barkhudarjan S. 2011, Stranicy iz istorii Arcakha i armjano-albanskikh otnoshjenij, red. A. Akopjan i K. Asatrjan, Jerevan, izdat’el’stvo «Gitutjun», 175 s.
Alishan, Gh. 1885, Sisowan, Venetik, S. Ghazar, 592 ēj. (in Armenian)
Avdalbegyan, T’ 1927, Mi gaghtnik’ hay vimakan ardzanagrowtyownneri mej ow nra nshanakowtyowně Hayastani tntesakan zargats’man patmowyan hamar, Teghekagir HKhSH gitowtyan jev arvesti institowti, t.2. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri hnch’yownabanowtyown X-XIVdd., Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 397 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1973, Vimakan ardzanagrowtyownneri barak’nnowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown 360 ēj. (in Armenian)
Avagyan S. 1986, Vimagrakan prptowmner, Erevan, EPH hratarakch’owtyown 247 ēj. (in Armenian)
Bornazyan S. 1973, Sots’ial-tntesakan haraberowtyownnerě Kilikyan haykakan petowt’yownowm, Erevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 319 ēj. (in Armenian)
Gasparyan R. 1993, Owshii sb. Sargis vank’I vimagrakan ardzanagrowtyownnerě, LHG, h.1, ēj 130-136. (in Armenian)
Gasparyan R. 2008, Norahayt ardzanagrowtyownner S. K’ristap’or vank’its’, «Ejmiatsin», t’ Zh’A, ēj 42-67. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012a, T’owght’k’ ew ch’ap’aberakank’, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 85-385. (in Armenian)
Grigor Magistros 2012b, Meknowt’iwn k’erakani, ashkh․ G. Mowradyani «Matenagirk’ hayots’», h. Zh’Z, Yerevan, ēj 386-484. (in Armenian)
Grigor Tgha 1972, Banasteghtsowt’yownner ew poemner, ashkh․ A. Mnats’akanyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 452 ēj. (in Armenian)
Grigoryan G. 2006, Syownik’i t’agavorowtyowně (X-XII darer), «PBH», t’․2, ēj 134-145. (in Armenian)
Div. I – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ I, ashkh․ H. Ōrebelow, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1966, 137 ēj. (in Armenian)
Div. II – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ II, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1960, 142 ēj. (in Armenian)
Div. III – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ III, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1967, 218 ēj. (in Armenian)
Div. IV – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IV, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1973, 384 ēj. (in Armenian)
Div. V – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ V, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1982, 274 ēj. (in Armenian)
Div. VI – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ VI, ashkh ․ S․ Avagyani ew H. Jamp’oladyani, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 1977, 223 ēj. (in Armenian)
Div․ IX – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ IX, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, K․ Ghafadaryani, S․ Saghowmyani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2012, 501 ēj. (in Armenian)։
Div. X – Divan hay vimagrowt’yan, pr․ X, ashkh ․ S․ Barkhowdaryani, Yerevan, «Gitowtyown» hratarakch’owtyown, 2017, 211 ēj. (in Armenian)
Yeghiazaryan A. 2021, Smbat B Tiezerakal. Hayoc t’agavor, Yerevan, EPH hratarakch’owtown, 140 ēj. (in Armenian)
T’owmanean L․, Yakobean H․ 2022, Akhtamari mi vimagri verts’anman showrj, «Sion», , h. 1-3, ēj 100-104. (in Armenian)
Harowtyownyan S․ 1975, Anets’k’i ew orhnank’i zh’anrě hay banahyowsowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 269 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan A․ 2016, Vagharshapat․ vank’erě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, S. Ejmiatsin, 548 ēj. (in Armenian)
Harowtyownyan Kh․ 2019, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, Yerevan, Matenadaran, 430 ēj. (in Armenian)
Harowtynyan Kh․ 2022, , Hayeren dzergreri hishatakaranneri lezown (T’-Zh’E darer), gr․ A, Yerevan, Matenadaran, 399 ēj. (in Armenian)
Hish․ E-Zh’B – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ E-Zh’B dar, ashkh․ A․ Mat’ewosyani, Yerevan, Matenadaran, 1988, 366 ēj. (in Armenian)
Hish․ Zh’G – Hayeren dzeragreri hishatakaranner․ Zh’G dar, Hayeren dzeragreri hishatakaranner, 1984, 987 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1948, Hovhannavank’ě ew nra ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSR GA hratarakch’owtyown, 120 ēj. (in Armenian)
Ghafadaryan K․ 1975, Yerevan․ mijnadrayan howshardzannerě ew vimakan ardzanagrowtyownnerě, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 252 ēj. (in Armenian)
Mat’ewosyan K․ 1987, Arowch, Yerevan, «Hayastan», 93 ēj. (in Armenian)
Malkhasyan M․ 2020, Zh’oghovrdagrakan gortsnt’ats’nerě Hayastanowm 16-rd darowm ew 17-rd dari ar’ajin kesin, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 299 ēj. (in Armenian)
Manandyan H․1977, Erker, հ․ G, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 504 ēj. (in Armenian)
Margaryan H․ 1996, Razmak’aghak’akan teghasharzh’erě Merdzavor arewelk’owm ew hay avatatirakan avaganin Zh’B darowm – Zh’D dari arajin kesowm, atenakhosowtyown patmakan gitowt’yownneri doktori gitakan astichani hamar, Yerevan.
Margaryan H․ 2005, Bagratowni t’agavorneri «tiezerakal» titghosě, «Hayagitowtyan harts’er», ēj 98-109. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1983, Grigor Nazianzats’in hay matenarowtyan mej, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 262 ēj. (in Armenian)
Mowradyan K․ 1992, Grigor Nazianzats’ow «Yagahgs aghk’atasirowtyan» char’i hayeren t’argmanowtyowně, «Ejmiatsin», t’․ Ա-Գ, ēj 102-140. (in Armenian)
Yakobean A․ 2020, Ark’ayatohmern ow ishkhanatohmern Bown Aghvank’owm ew Hayots’ Arewelits’ koghmank’owm Antikits’ minch’ew Zh’G dar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakchowt’yown, 439 ēj. (in Armenian)
Yovsēp’ean G․ kt’gh․ 1969, Khaghbakeank’ kam Prosheank’ hayots’ pamowtean mēj, Ant’ilias, 523 ēj. (in Armenian)Սարգսյան Գ․ 1957, Կապտավանք, Էջմիածին, թ․ 2-3, էջ 52-58։
Sargsyan G․ 1977, Ardzanagrowt’yown T’egehnyats’ vank’its, LHG, t’.8, ēj.100-107. (in Armenian)
Sargsyan G․ 2021, Norahayt vimagir Artavazavank’its’, Yerevan, Hnagitowtyan ew azgagrowtyan institowti hratarakchowt’yown, 79 ēj. (in Armenian)
Sokrat Sk’osatkios 1897, Yekeghets’akan patmowtiwn, ashkh․ M․ vrd․ Tēr-Movsiseani, Vagharshapat, Tparan Mayr At’or S․ Ejmiatsni, 834 ēj. (in Armenian)
Sowk’iasyan A․ 1978, Kilikyan haykakan petowtyan ew iravownk’i patmowtyown, Yerevan, EPH hratarakch’owtyown, 390 ēj. (in Armenian)
Nerses Lambronats’i 1865, Atenabanowtiwn ew t’owght’ ew chark, Venetik, S․ Ghazar.
Ter-Petrosyan, L․ 2007, Khach’akirnerě ew hayerě, h․ B, Yerevan, 672 ēj. (in Armenian)
Owlowbabyan B․ 1975, Khach’eni ishkhanowt’yowně X-XVI darerum, Yerevan, HSSH GA hratarakch’owtyown, 454 ēj. (in Armenian)
K’alant’ar A․ 2007, Hayastan․ k’are darits’ mijnadar, Yerevan, «Gitowt’yown» hratarakch’owtyown, 408 ēj. (in Armenian)
Bartikjan R. 1988, O vizanntijskoj aristokratichjeskoj sjem’e Gavras, «IFZh», n.․1, s. 163-178. (in Russian)
Barkhudarjan S. 2011, Stranicy iz istorii Arcakha i armjano-albanskikh otnoshjenij, red. A. Akopjan i K. Asatrjan, Jerevan, izdat’el’stvo «Gitutjun», 175 s.
Ahrweiler H. 1975, L'idéologie politique de l'Empire byzantin, Paris, Presses universitaires de France, 149 p.
Bosworth C. E., Savory R. M., “AMĪR-AL-OMARĀʾ,” Encyclopædia Iranica, (էլ․-տարբերակ) [http://www.iranicaonline.org/articles/amir-al-omara]
Dowsett C. 1971, A Twelfth-century Armenian Inscription at Edessa, in Iran and Islam, ed. C. E. Bosworth, Edinbourgh, Edinbourgh University Press, p. 197-227:
Gautier P․ 1964, Jean V l'Oxite, patriarche d'Antioche. Notice biographique, “Revue des études byzantines », pp. 128-157.
Gregorius Theologus 1857, De Pauperum Amore, «Patrologia Graeca », t. 35, pp. 858-910.
Mutafian C. 2012, L'Arménie du Levant (XIe-XIVe siècle), Paris, Les belles lettres, 1152 p.
Rüdt-Collenberg W. H. 1963, The Rupenides, Hethumides and Lusignans, Paris, 89 p.
Socrates Scholasticus 1864, Historia Ecclesiastica, «Patrologia Graeca », t. 67, pp. 30-842.
Sutherland J N. 1975, The Mission to Constantinople in 968 and Liudprand of Cremona, “Traditio”, 31, pp. 55-81.
Zagklas N․ 2019, “How Many Verses Shall I Write and Say?”: Poetry in the Komnenian Period (1081–1204), A Companion to Byzantine Poetry, ed. W.Hörandner, A. Rhoby, N. Zagklas, Leiden/Boston, “Brill”, pp. 237-263.
-
Articles
Հռոմեական Սրբազան կայսրության և պապական աթոռի դերակատարումը Կիլիկիայի հայոց թագավորության հռչակման գործում
ԱբստրակտՀոդվածը սկզբում ներկայացվում է միջազգային այն բարենպաստ իրավիճակը, որ ստեղծվել էր Կիլիկիայի հայկական թագավորության համար 12-րդ դարի 90-ական թվականներին: Ներկայացրել ենք նշյալ ժամանակաշրջանի Կիլիկյան Հայաստանի պատմության ամենակարևոր խնդիրներից մեկին՝ հայկական թագավորության միջազգային ճանաչման գործընթացի մանրամասները: Հատուկ ուշադրության է հատկացված Հռոմի պապական աթոռի և Հռոմեական Սրբազան կայսրության հետ հարաբերություններին և նրանց դերակատարմանը Լևոն Մեծագործի թագադրման գործին: Հետազոտությունը իրականացրել ենք միջնադարյան պատմիչների տեղեկությունների և ժամանակակից գիտական գրականության մեջ առկա տեսակետների հիմման վրա: Վեր ենք հանել Հռոմի պապական աթոռի և Բյուզանդական կայսրության կողմից դավանաբանական պարտադրանքի քաղաքականության մանրամասները, ինչպես նաև Կիլիկիայի հայոց պետության և Հռոմկլայի կաթողիկոսարանի որդեգրած քաղաքականությունը: Ցույց ենք տվել նաև, թե ինչպիսի ծանր պայքար են մղել Կիկիկիայի հայոց պետության ներկայացուցիչները և հոգևորականությունը վերը նշյալ հարցում, ինչպես նաև փոխզիջումային տարբերակները: Հոդվածի վերջում էլ քննել ենք հայոց արքա՝ Լևոն Մեծագործի թագադրման խնդիրը և ցույց ենք տվել, որ Կիլիկիայի հայոց աքրա Լևոն Մեծագործը նախ թագադրվել է Հռոմի պապի ներկայացուցիչ՝ Մայնցի արքեպիսկոպոս Կոնրադ Վիտելսբախի, ապա նաև Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Ապիրատի կողմից:
ՀղումներAlishan, Ghevond (1885). Sisouan, Homography of Armenian Cilica and Levon the Great (in Armenian). Venice, St. Lazarus.
Boase, T. S. R. (1978). The Cilician Kingdom of Armenia. Scottish Academic Press, London.
Brocarduc, (1906). Directorium ad Passagium Faciendum. Recueil des Historiens des Croisades, doc. Arme’niens, t. II, Paris.
Cahen, C. (1840). La Syrie du Nord a` I`epoque des Croisades et la principaute franque d` Antiock, Paris, Available at https://books.openedition.org/ifpo/6189
Chronoliques d' Amadi et de strambaldi, (1891). Paris, Imprimerie nationale.
Colophon of Armenian Manuscripts of 12th century (1988). (in Armenian). Yerevan, AAS Publishers.
Der-Nersisian, Sirarpi (1969). The Kingdom of Cilician Armenia. In Kenneth M. Setton, A
History of the Crusades, Madison-Milwaukee-London, 1966, pp. 630-659.
de Tyr, Guillaume (1859). L’Estoire de Eracles empereur et la conquest de la terre d’Outremer, Recueil des historiens des Croisades, Hostoriens cccidentaux. Paris, Imprimerie imperial.
Chronique D’Ernoul et de Bernard Le Tre’sorier (1871). Paris, Vve de J. Renouard.
Grousset, R. (1949). L’ Empire du Levant, Histoire De la Question D` Orient. Paris.
Halfter, P. (1996). Das Papstum und die Armenier im fruhen und hohen Mittelalter։ Von den ersten kontakten biz zur fixierung der kirchenunionim. Jaher 1198, Wien.
Halfter, Peter (2009). L’E՛glise arme’nienne entre la papaute’ et les Byzantins aux XII et XIII sie՝cles. In L’E’glise arme’nienne entre Grecs et latins, Fin XIe - milieu XVe siècle, Paris, Geuthner, pp.63-78.
Ibn Al-Athir (1981). Complete History (in Armenian). Foreign Sources about Armenia and Armenians, vol. 1, Yerevan, Academy of Sciences of Arm. SSR Press.
Gandzaketsi, Kirakos (1961). Armenian History (in Armenian) ed. by Melik-Ohanjanyan A., Yerevan.
Langlois, Victor (1863). Le tre’sor des chartes d’ Armen’ie. Venise, Typographie de Saint- Lazare.
Levon I (2019). Ein armenischer Konig im staufischen Outremer. Halle (Zalle).
Asori, Michael (1870). Armenian Chronology (in Armenian), Jerusalem.
Chevalier, Marie-Anna (2007). Sur L’Histoire Des Relations De E` Armenie Cilicienne avec les orders Religieux-Militaires (in Armenian). Editions De L’ Universite, D` Etat D` Erevan, Erevan, YSU Press.
Mikayelyan, Grigor (2007). History of the Armenian State of Cilicia. (in Armenian). Yerevan, YSU Press.
Moeller, Stefan (2019). The Armenian King Levon I, Ein armenischer Konig im staufischen Outremer. Halle/Saale, Kulturstiftung Sachsen-Anhalt.
Morgan, J. (1919). Histoire du people Armen’nien. Paris. Berger-Levrault librarires- Editeurs.
Mutafian, Claude (2001). Cilicia at the Crossroads of Empires (in Armenian). Yerevan, Nairi Publishers.
Mutafian, Claude (2002a). La diplomatic arme’nienne au Levant a` Iepoque des croisades XII-XVI sie`cle. Paris, Paris 1.
Mutafian, Claude (2002b). Reserches sur I` Armen’nie cilicienne. Paris, Pais 1.
Ormanyan, Maghakia (2001). National History, (in Armenian) Vol. I, Echmiadzin.
Runciman, Steven (2005). A history of the Crusades (in Armenian). In L. Ter-Petrosyan, The Crusadors and Armenians, vol. 1, Yerevan, Print Info.
Rudt-Collenberg, W. H. (1963). The Rupenides, Hethumides and Lusignans, The Structure of the Armeno-Cilician dynasties, Paris, Klincksieck, First edition.
Samvel Anetsi et al (2014). From Adam to 1776 (in Armenian) with the support of K. Matevosyan. Yerevan, Nairi Publishers.
Smbat Sparapet, (1956). Yearbook (in Armenian). Venice. St Lazaro.
Short Chronologies of the XIII-XVIII centuries (1956). Vol․ II, Yerevan, NAS RA.
Syuremyan, Artavazd (1945). The Armenian-Latin relations in the light of Greek-Latin relations (in Armenian). Echmiadzin Journal , N 1-2, pp. 16-23.
Ter-Petrosyan Levon (2005). Crusaders and Armenians, Vol. I, The Empire of Levante (in Armenian). Yerevan, Print Info.
Ter-Petrosyan Levon (2007). Crusaders and Armenians (in Armenian) vol. II, Yerevan, Print Info.
Rabouni, Vahram (1856). The History of the Rubenids (in Armenian). Paris, Shahnazariants Publishers.
Areveltsi, Vardan (1862). Historical Compilation (in Armenian). Venice, St Lazarus.
-
Articles
Մի դրվագ Կիլիկիայի հայկական թագավորության և եկեղեցու հարաբերությունների պատմությունից (1198-1219 թվականներ)
ԱբստրակտՀոդվածը սկզբում ներկայացվում է միջազգային այն բարենպաստ իրավիճակը, որ ստեղծվել էր Կիլիկիայի հայկական թագավորության համար 12-րդ դարի 90-ական թվականներին: Ներկայացրել ենք նշյալ ժամանակաշրջանի Կիլիկյան Հայաստանի պատմության ամենակարևոր խնդիրներից մեկին՝ հայկական թագավորության միջազգային ճանաչման գործընթացի մանրամասները: Հատուկ ուշադրության է հատկացված Հռոմի պապական աթոռի և Հռոմեական Սրբազան կայսրության հետ հարաբերություններին և նրանց դերակատարմանը Լևոն Մեծագործի թագադրման գործին: Հետազոտությունը իրականացրել ենք միջնադարյան պատմիչների տեղեկությունների և ժամանակակից գիտական գրականության մեջ առկա տեսակետների հիմման վրա: Վեր ենք հանել Հռոմի պապական աթոռի և Բյուզանդական կայսրության կողմից դավանաբանական պարտադրանքի քաղաքականության մանրամասները, ինչպես նաև Կիլիկիայի հայոց պետության և Հռոմկլայի կաթողիկոսարանի որդեգրած քաղաքականությունը: Ցույց ենք տվել նաև, թե ինչպիսի ծանր պայքար են մղել Կիկիկիայի հայոց պետության ներկայացուցիչները և հոգևորականությունը վերը նշյալ հարցում, ինչպես նաև փոխզիջումային տարբերակները: Հոդվածի վերջում էլ քննել ենք հայոց արքա՝ Լևոն Մեծագործի թագադրման խնդիրը և ցույց ենք տվել, որ Կիլիկիայի հայոց աքրա Լևոն Մեծագործը նախ թագադրվել է Հռոմի պապի ներկայացուցիչ՝ Մայնցի արքեպիսկոպոս Կոնրադ Վիտելսբախի, ապա նաև Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Ապիրատի կողմից:
ՀղումներAlishan, Ghevond (1885). Sisouan, Homography of Armenian Cilica and Levon the Great (in Armenian). Venice, St. Lazarus.
Boase, T. S. R. (1978). The Cilician Kingdom of Armenia. Scottish Academic Press, London.
Brocarduc, (1906). Directorium ad Passagium Faciendum. Recueil des Historiens des Croisades, doc. Arme’niens, t. II, Paris.
Cahen, C. (1840). La Syrie du Nord a` I`epoque des Croisades et la principaute franque d` Antiock, Paris, Available at https://books.openedition.org/ifpo/6189
Chronoliques d' Amadi et de strambaldi, (1891). Paris, Imprimerie nationale.
Colophon of Armenian Manuscripts of 12th century (1988). (in Armenian). Yerevan, AAS Publishers.
Der-Nersisian, Sirarpi (1969). The Kingdom of Cilician Armenia. In Kenneth M. Setton, A
History of the Crusades, Madison-Milwaukee-London, 1966, pp. 630-659.
de Tyr, Guillaume (1859). L’Estoire de Eracles empereur et la conquest de la terre d’Outremer, Recueil des historiens des Croisades, Hostoriens cccidentaux. Paris, Imprimerie imperial.
Chronique D’Ernoul et de Bernard Le Tre’sorier (1871). Paris, Vve de J. Renouard.
Grousset, R. (1949). L’ Empire du Levant, Histoire De la Question D` Orient. Paris.
Halfter, P. (1996). Das Papstum und die Armenier im fruhen und hohen Mittelalter։ Von den ersten kontakten biz zur fixierung der kirchenunionim. Jaher 1198, Wien.
Halfter, Peter (2009). L’E՛glise arme’nienne entre la papaute’ et les Byzantins aux XII et XIII sie՝cles. In L’E’glise arme’nienne entre Grecs et latins, Fin XIe - milieu XVe siècle, Paris, Geuthner, pp.63-78.
Ibn Al-Athir (1981). Complete History (in Armenian). Foreign Sources about Armenia and Armenians, vol. 1, Yerevan, Academy of Sciences of Arm. SSR Press.
Gandzaketsi, Kirakos (1961). Armenian History (in Armenian) ed. by Melik-Ohanjanyan A., Yerevan.
Langlois, Victor (1863). Le tre’sor des chartes d’ Armen’ie. Venise, Typographie de Saint- Lazare.
Levon I (2019). Ein armenischer Konig im staufischen Outremer. Halle (Zalle).
Asori, Michael (1870). Armenian Chronology (in Armenian), Jerusalem.
Chevalier, Marie-Anna (2007). Sur L’Histoire Des Relations De E` Armenie Cilicienne avec les orders Religieux-Militaires (in Armenian). Editions De L’ Universite, D` Etat D` Erevan, Erevan, YSU Press.
Mikayelyan, Grigor (2007). History of the Armenian State of Cilicia. (in Armenian). Yerevan, YSU Press.
Moeller, Stefan (2019). The Armenian King Levon I, Ein armenischer Konig im staufischen Outremer. Halle/Saale, Kulturstiftung Sachsen-Anhalt.
Morgan, J. (1919). Histoire du people Armen’nien. Paris. Berger-Levrault librarires- Editeurs.
Mutafian, Claude (2001). Cilicia at the Crossroads of Empires (in Armenian). Yerevan, Nairi Publishers.
Mutafian, Claude (2002a). La diplomatic arme’nienne au Levant a` Iepoque des croisades XII-XVI sie`cle. Paris, Paris 1.
Mutafian, Claude (2002b). Reserches sur I` Armen’nie cilicienne. Paris, Pais 1.
Ormanyan, Maghakia (2001). National History, (in Armenian) Vol. I, Echmiadzin.
Runciman, Steven (2005). A history of the Crusades (in Armenian). In L. Ter-Petrosyan, The Crusadors and Armenians, vol. 1, Yerevan, Print Info.
Rudt-Collenberg, W. H. (1963). The Rupenides, Hethumides and Lusignans, The Structure of the Armeno-Cilician dynasties, Paris, Klincksieck, First edition.
Samvel Anetsi et al (2014). From Adam to 1776 (in Armenian) with the support of K. Matevosyan. Yerevan, Nairi Publishers.
Smbat Sparapet, (1956). Yearbook (in Armenian). Venice. St Lazaro.
Short Chronologies of the XIII-XVIII centuries (1956). Vol․ II, Yerevan, NAS RA.
Syuremyan, Artavazd (1945). The Armenian-Latin relations in the light of Greek-Latin relations (in Armenian). Echmiadzin Journal , N 1-2, pp. 16-23.
Ter-Petrosyan Levon (2005). Crusaders and Armenians, Vol. I, The Empire of Levante (in Armenian). Yerevan, Print Info.
Ter-Petrosyan Levon (2007). Crusaders and Armenians (in Armenian) vol. II, Yerevan, Print Info.
Rabouni, Vahram (1856). The History of the Rubenids (in Armenian). Paris, Shahnazariants Publishers.
Areveltsi, Vardan (1862). Historical Compilation (in Armenian). Venice, St Lazarus.
-
Articles
Մխիթարյան միաբանները 1848-1849թթ․ խորվաթական ազգային պայքարի մասին
Աբստրակտ1848-1849թթ․ Ավստրիական կայսրությունում բռնկված հեղափոխական և ազգային-ազատագրական շարժումները լայն արձագանք գտավ ժամանակի հայ հասարակական մտքում և պարբերական մամուլում։ Այդ շարժումներին, այդ թվում՝ խորվաթների ազգային պայքարին անդրադարձան Վիեննայի և Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամներն ու նրանց խմբագրած «Եվրոպա» և «Բազմավեպ» պարբերականները։
Վենետիկի Մխիթարյաններից պատմաբան Ղուկաս Ինճիճյանը խորվաթների ինքնուրույն թագավորություն չունենալու և օտարի տիրապետության տակ գտնվելու իրողությունը բացատրում է նրանց անմիաբանությամբ և երկպառակությամբ։ Նրա կարծիքով խորվաթները, թեպետ, քաջ, համարձակ մարդիկ են ու լավ զինվորներ, բայց իրենց ներսում ոխակալ ու վրեժխնդիր են, որը նրանց խանգարում է համախբել, միավորել և պայքարել անկախության համար։
«Բազմավեպի» խմբագիր Գաբրիել վարդապետ Այվազովսկին անդրադառնալով ավստրիական տիրապետությունից վենետիկցիների ժամանակավոր ազատագրմանը՝ ցավով նշում է, որ նրանց ուրախությունն ու ցնծությունը կարճ տևեց։ Խորվաթ զինվորները անգթորեն ճնշեցին նրանց ելույթը և շատ արյուն հեղեցին։
Մխիթարյան միաբաններ Ամբրոսիոս վարդապետ Գալֆայանը և Գրիգոր վարդապետ Գովրիկյանը, հիմնականում անկողմնակալ դիրքերից, համառոտ ներկայացնում են խորվաթների ազգային շարժումը։ Դրան առավել հանգամանորեն անդրադառնում են Վիեննայի Մխիթարյանների «Եվրոպա» քաղաքական շաբաթաթերթը և Ղևոնդ վարդապետ Հովնանյանը։ «Եվրոպայի» խմբագիրները պարտավորություն էին ստանձնել քաղաքական իրադարձությունները ներկայացնել անաչառ և անկողմնակալ, հավատարիմ մնալ ստացված լուրերի հավաստիությանը։ Ընդհանուր առմամբ պահպանելով այս ուղեգիծը՝ Եվրոպայում տեղի ունեցող քաղաքական իրադարձությունների նկատմամբ, Վիեննայի Մխիթարյանները նույն մոտեցումը չեն դրսևորում Ավստրիական կայսրության հպատակ ժողովուրդների պայքարը լուսաբանելիս։ Նրանք չեն խրախուսում կայսրության դեմ հունգարացիների ազատագրական պայքարը։ Մխիթարյանները ճիշտ են ընկալում, որ խորվաթների պայքարն ուղղված է հունգարական կառավարության դեմ։ Նրանք ազգային ինքնավարության համար ոտքի ելած խորվաթներին անվանում են կայսրության հավատարիմ հպատակներ, ովքեր բավարարված ու երջանիկ են Ֆրանց Իոսիֆի շնորհած սահմանադրությունից ու պատրաստ են մեռնելու կայսեր համար։
ՀղումներReferences
Galemqyarean G. (1893), Patmutiyun hay lragrutean, Vienna, Mkhitaryan tparan, 226 ej: (in Armenian)
Galfayean A. (1851), Hamarotutiyn dzamanakakic patmutean, Venetik, tparan surb Khazar, 237 ej: (in Armenian)
Govrikean G. (1879), Yndhanur patmutiyn hamarot, Vienna, Mkhitaryan tparan, 300 ej: (in Armenian)
Inchichean X. (1815), Azgaser, Venetik, tparan surb Khazar, 226 ej: (in Armenian)
Karinyan A. (1960), Aknarkner hay parberakan mamuli patmutyan, h. 2, Erevan, Haykakan SSR GA hratarakchutyun, 635 ej: (in Armenian)
Hovnanean H. (1860), Xevond v., Patmutyun qaxaqakanutyan evropakan teruteanc yndhanrapes, h. D, Vienna, Mkhitaryan tparan, 445 ej: (in Armenian)
«Arshaluys araratyan», 1849, 24 hunisi, № 340: (in Armenian)
«Bazmavep», 1843, hator arajin, ej 3-4: (in Armenian)
«Bazmavep», 1848, 1 mayisi, № 9: (in Armenian)
«Bazmavep», 1851, 15 marti, № 6: (in Armenian)
«Evropa», 1848, 7 marti, № 10; 9 marti, № 19; 28 marti, № 13; 4 aprili, № 14; 25 aprili, № 17; 2 mayisi, № 18; 16 mayisi, № 20; 23 mayisi, № 121; 30 mayisi, №122; 20 hunisi, № 25; 27 hunisi, № 26; 25 hulisi, № 30; 19 septemberi, № 38; 3 hoktemberi, № 40; 9 hoktemberi, № 41; 17 hoktemberi, № 42; 7 noyemberi, № 45; 5 dektemberi, № 49, 12 dektemberi, № 50: (in Armenian)
«Evropa», 1849, 15 mayisi, № 20; 10 aprili, № 15; 5 hunisi, № 23; 12 hunisi, № 24; 26 hunisi, № 26; 7 ogostosi, № 32; 28 ogostosi, № 35; 11 septemberi, № 37: (in Armenian)
«Hayastan», 1848, 5 hunisi: (in Armenian)
Averbux R. A. (1965), Revoluciya i nacionalno-osvoboditelnaya borba v Vengrii 1848-1849 gg. Moskva, Nauka, 406 s. (in Russian)
Istoriya XIX veka (1938), t. 5. Pod red. Lavissa i Rambo, Moskva, Gosudarstvennoe socialno-ekonomicheskoe izdanie, 411 s. (in Russian)
Istoriya Vengrii (1972), tom II․ Pod red. M. Islamova, Moskva, Nauka, 607 s. (in Russian)
Istoriya Yugoslavii (1963), t. 1. Red. kol. Y.V.Bromley i drugie, Moskva, Izdatelstvo AN SSSR, 736 s. (in Russian)
Istoriya yuzhnikh i zapadnikh slavyan. (1969), Red. kol. I. M. Belyavskaya i drugie, Moskva, Izdatelstvo Moskovskogo universiteta, 536 s. (in Russian)
Osvoboditelnie dvizheniya narodov Avstriyskoy imperii. Vozniknovenie i razvitie. Konec XVIII v.-1849g. (1980), Red. kol. V. A. Dyakonov i drugie, Moskva, Nauka, 610 s. (in Russian)
Prister E. (1952) Kratkaya istoriya Avstrii, Moskva, Izdatelstvo inostrannoy literatury, 736 s. (in Russian)
Freydzon V. I. (2001) Istoriya Xorvatii. Kratkiy ocherk s drevneiskix vremen do obrazovaniya respubliki (1991g.), Sankt-Peterburg, Aleteiya, 318 s. (in Russian)
-
Articles
Հակոբ Զավրիյանի գործունեությունը Հայկական հարցի վերաբացման տարիներին (1912-1914 թթ.)
ԱբստրակտՀայ և համաշխարհային պատմագրության մեջ բավականաչափ աշխատանքներ են կատարվել 1912-1914 թթ. հայկական ռեֆորմների հարցի, այդ շրջանում առանձին պետությունների քաղաքականության, և թե՛ առանձին անհատների գործունեության ուսումնասիրության ուղղությամբ, բայց հայտնի քաղաքական գործիչ, բժիշկ Հակոբ Զավրիյանի նշված տարիների գործունեությունը առանձին ուսումնասիրության առարկա չի դարձել, թեև տարիների ընթացքում որոշ հեղինակների նաև մեր կողմից արխիվներում հայտնաբերվել և հրապարակվել են գիտական շրջանառությունից դուրս մնացած մի շարք փաստաթղթեր:
Հոդվածում համաշխարհային ու ազգային մակարդակներում տեղի ունեցած գործընթացների համատեքստում ներկայացվել է նշված շրջանում Հայկական հարցի վերաբացման ազգային, բայց հատկապես միջազգային ասպարեզում Հակոբ Զավրիյանի գործունեությունը մինչև ռեֆորմների պայմանագրի ստորագրումը:
Մեր կարծիքով նա ազգային հարթությունում զգալի կազմակերպչական աշխատանք է կատարել հայերի տարբեր շերտերի համախմբման, ծրագրերի մշակման գործում: Իսկ միջազգային ասպարեզում Հ. Զավրիյանը ռեֆորմների հարցը առաջ է մղել հատկապես ռուսական և գերմանական կառավարությունների հետ իր բազմաթիվ շփումներում՝ փորձելով նրանց քաղաքականությանը տալ հայանպաստ ուղղություն:
ՀղումներAdonts’ N․ (1996), h․ A, Haykakan harts’, Yerevan, «Hayagitak» hrat, 244 ej. (In Armenian)
Ananun D․ (1926), Rrusahayeri hasarakakan zargats’umy (1901–1918), h․ 3, Venetik, S․ Ghazaru tp, 694 ej. (In Armenian)
Armyanskiy vopros i genotsid armyan v Turtsii (1913-1919), Materialy politicheskogo arkhiva Ministerstva Inostrannykh Del Kayzerovskoy Germanii (1995), pod. red. V. Mikayelyana, Ye, izd-vo ''Gitutyun'', 644 str․ (In Russian)
Boghos Nubar’s (1996), Papers and the Armenian Question 1915‒1918. Documents, ed. by V. Ghazarian, Waltham, U.S. A. Mayreni Publishing, 459 p.
Bor'yan B. (1928), Armeniya mezhdunarodnaya diplomatiya i SSSR, ch 1, M-L., Gosudarstvennoye izd-vo, 448 str. (In Russian)
Boyajyan H. (2010), Poghos Nubar p’ashan yev barenorogumneri khndirn Arevmtyan Hayastanum 1912‒1914 t’t’., Yerevan, «Patmut’yan institut» hrat, 208 ej. (In Armenian)
Davison R., The Armenian Crisis 1912-1914, «The American Historical Review», New York, 1948, vol. 53, N 3, pp.1-25․
Dussen W. van der, The Question of Armenian Reforms in 1913-1914, «Historical Review», 1986, vol. 39, N 1, pp 11-28.
Galoyan G․ (2004), Hayastany mets terut’yunneri ashkharhakalakan arrchakatumnerum (XVI darits’ 1917 t’․), Yerevan, HH GAA «Gitut’yun» hrat, 822 ej. (In Armenian)
Geghameants’ Ye․ (1916), Hayeri azatagrakan sharzhumnery XX darum kam Haykakan harts’i yeot’nerord shrjany, A mas, Bak’u, ''Truženikʺ'' hrat․, 90 ej. (In Armenian)
Genotsid armyan: Otvetstvennost' Turtsii i obyazatel'stva mirovogo soobshchestva, dokumenty i kommentariy, (2002), sost. YU. Barsegov, t. 1, M., izd-vo ''Gardariki'', 816 str․ (In Russian)
Gosudarstvennyy arkhiv Rossiyskoy Federatsii (GARF), f. 102, op. 253, d. 284, l. 4.
HAA, f. 503, ts’. 1, g. 53, f. 57, ts’. 5, g. 28, mikrozhapavenner, f. Politarkḫiv, 1894-1917 gg., d. 3459, 1912 g., d. 1044, 1913 g., d. 3465
Hamahaykakan khorhrdakts’ut’yunner (1912-1920 t’t’․), p’astat’ght’eri yev nyut’eri zhoghovatsu (2004), Yerevan, 787 ej. (In Armenian)
Hayastany mijazgayin divanagitut’yan yev sovetakan artak’in k’aghak’akanut’yan p’astat’ght’erum (1828-1923) (1972), khmb․, J․ Kirakosyani, Yerevan, «Hayastan» hrat․, 810 ej. (In Armenian)
Hayeri ts’eghaspanut’yuny osmanyan kaysrut’yunum․ P’astat’ght’eri yev nyut’eri zhoghovatsu (1991), khmb․` M. Nersisyani, Yerevan, . «Hayastan» hrat․, 758 ej. (In Armenian)
Hayots’ patmut’yun, h․ 3, Nor zhamanakashrjan (XVII dari yerkrord kes – 1918 t’․) (2015), g․ 2, Ye․, «Zangak» hrat., 760 ej. (In Armenian)
Hovhannisyan L. (2002), Haykakan harts’y yev mets terut’yunnery 1914-1917 t’vakannerin, Yerevan, «Zangak» hrat․, 182 ej. (In Armenian)
Kevorkyan R. (2015), Genotsid armyan, polnaya istoriya, Moskva, izd-vo ''Jauza-katalog'', 912 str․ (In Russian)
Khachatryan A. (2000), Barenorogumnery Arevmtyan Hayastanum 1912-1914 t’t’․ yev Germaniayi k’aghak’akanut’yuny T’urk’iayum 20-rd dari skzbin (t’eknatsuakan atenakhosut’yun), Yerevan, 179 ej. (In Armenian)
Kirakosyan J․ (1965), Arrajin hamashkharhayin paterazmy yev arevmtahayut’yuny 1914-1916 t’t’․, Yerevan, «Hayastan» hrat․, 511 ej. (In Armenian)
Kodzhoyan R. (1990), Russkaya diplomatiya i problema reform v Zapadnoy Armenii nakanune pervoy mirovoy voyny /kandidatskaya dissertatsiya/, Ye., 200 str. (In Russian)
Leo (1925), Ants’yalits’ (husher, t’ght’er, datumner), T’iflis, «Khorhrdayin Kovkas» hrat, 480 ej. (In Armenian)
Leo (1994), T’urk’ahay heghap’vokhut’yan gaghap’arabanut’yuny, h․ B, Yerevan, «Shaghik» hrat․, 264 ej. (In Armenian)
Mandel'shtam A. (1915), Mladoturetskaya derzhava․ Istoriko-politicheskiy ocherk, M., izd-vo ''I.N.Kushnerev" i Ko'', 68 str. (In Russian)
Manvelyan S․ (2019), Haykakan harts’i verabats’umy․ Haykakan barenorogumneri tsragiry Hovhannes Arsharuni patriark’i orok’ (1911-1913), «Gitakan Arts’akh», Yerevan, N1(2), ej 382-390. (In Armenian)
Masurean S․ (1928), Haykakan barenorogumnery (Sazonovi husherits’), «Hayrenik’», Boston, t’iv 5 (65), ej 138-149. (In Armenian)
Mezhdunarodnyie otnosheniya v epokhu imperializma: dokumenty iz arkhivov tsarskogo i Vremennogo pravitel'stv 1878-1917 gg.: 1931-1938, Seriya 3: 1914-1917. - M.; L., T. 1, izd-vo ''Gos-sots.-ekon.'', 614 str. (In Russian)
Mik’ayelyan N․ (1965), Arkhivayin nor nyut’er Arevmtyan Hayastanum hay zhoghovrdi vichaki masin // «Ejmiatsin», 1965, Ye-Z-E, ej 182-196. (In Armenian)
Minasyan M․ (2004), Hay arrak’elakan yekeghets’in yev haykakan harts’y arrajin hamashkharhayin paterazmi nakhoryakin yev ynt’ats’k’um (1912-1918 t’t’․) (t’eknatsuakan atenakhosut’yun), Yerevan, 189 ej. (In Armenian)
Niwt’er H․Y․ Dashnakts’ut’ean patmut’ean hamar (2014), h․ ZH, Peyrut’, «Hamazgayini Vahe Setyan» hrat., 544 ej. (In Armenian)
P’amp’uk’ean Ye․ (2023), H․Y․ Dashnakts’ut’ean tsatskanunneru barraran. Andznanunner, teghanunner, t’uanshanayin tsatskagrer, Ye․, «Lusakn» hrat., 253 ej. (In Armenian)
P’ap’azean V․ (1952), Im yushery, h․ 2, Peyrut’,. «Hamazgayin ynkerutean» tp․, 610 ej. (In Armenian)
P’ap’azyan V․, Haykakan barenorogumnery (1912-1914), «Vem», P’ariz, 1934, tiv 1, yunuar-petruar, ej 62-75. (In Armenian)
Sargsyan Ye․ (1964), T’urk’ian yev nra nvachoghakan k’aghak’akanut’yuny Andrkovkasum 1914-1918, Ye, «Hayastan» hrat, 540 ej. . (In Armenian)
Sarkisyan Ye. (1995), Armyanskiy vopros i Rossiya v 1912-1914 gg., «Patmabanasirakan handes», E., N 1, str. 111-124. (In Russian)
Sarukhanyan N․ (1997), Haykakan harts’y minch’khorhrdayin hay hasarakakan-k’aghak’akan mtk’i yev patmagrut’yan mej, Ye․.«Voskan Yerevantsi» hrat․, 272 ej. (In Armenian)
Sazonov S. (1991), Vospominaniya, M., izd-vo ''Mezhdynarodnie otnosheniya”, 399 str. (In Russian)
Simonyan H. (2013), Azatagrakan payk’ari ughinerum, g. V, Ye., «YEPH» hrat․, 1296 ej. (In Armenian)
T’at’oyan R․ (2015), Arevmtahayut’yan t’vak’anaki harts’y 1878-1914 t’vakannerin, Yerevan, HTS’T’I hrat․, 216 ej. (In Armenian)
Tatoyan R. (2015), Vopros etnicheskogo sostava naseleniya Zapadnoy Armenii v kontekste russko-turetskikh peregovorov vokrug proyekta armyanskikh reform v 1913-1914 gg.'' Pervaya mirovaya voyna: vzglyad spustya stoletiye. 1914 god: ot mira k voyne: doklady i vystupleniya uchastnikov III mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii, M., izd-vo MNEPU, str. 692-700. (In Russian)
Zohrap G․ (2003), Yerkeri zhoghovatsu, h. D, Namakner, yntsayagrer, oragrut’yunner, ashkhatasirut’yamb, A. Sharuryani, Yerevan. (In Armenian)
-
Articles
Կոստանդնուպոլսում Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության հանդիպումները Գերմանական դեսպանի հետ Գերմանիայի ոչ հայանպաստ ծրագրերը (1918 թվականի հունիս)
ԱբստրակտՀոդվածում վերլուծված է Կոստանդնուպոլսում Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության հանդիպումները Գերմանական դեսպանի հետ: Այս առումով հատուկ ուշադրություն է դարձվում 1918 թվականի հունիսին ընդունված Գերմանիայի ոչ հայանպաստ ծրագրերին: Հոդվածում դիտարկված է այն հանգամանը, որ Գերմանիայի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը անթաքույց հասկացնում էր հայ դիվանագետներին, որ տարածաշրջանում ստեղծված բարդ ու հակասական իրադրությունում չի կարող հանուն հայերի վտանգել իր հարաբերությունները դաշնակից Թուրքիայի հետ: Բեռլինում հայկական պատվիրակությունը փաստում է, որ Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարությունը խոչընդոտում էր հայ դիվանագետներին՝ տարածելու Հայաստանի սահմաններով պատրաստած գունավոր քարտեզի, հուշագրերի ու հայանպաստ դիվանագիտական այլ նյութերը Ռայխստագի պատգամավորների, Բեռլինում հավատարմագրված տարբեր երկրների դեսպանների, ինչպես նաև պետական, քաղաքական ու հասարակական մի շարք գործիչների շրջանում:
ՀղումներԱ-Դո 2019, Հայության երկունքը, Երևան, 765 էջ։
Հայրունի Ա․ 2013, Հայկական խնդիրը Գերմանիայի արտաքին քաղաքականության մեջ 1918 թվականին, Եր., ԵՊՀ հրատ., էջ 56:
Խատիսեան Ալ. 1968, Հայաստանի հանրապետության ծագումն ու զարգացումը, Բեյրութ, էջ 491:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 656, թ. 49-50:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 8, թ. 117, ց. 2, գ. 12, թ. 40-42, գ. 13, թ. 1-4, գ. 34, թ. 1-3:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 8, թ. 116:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 8, թ. 131:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 657, թ. 1, 2:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 13, թ. 1-3:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 13, թ. 58:
ՀԱԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 12, թ. 1, 24,
ՀԱԱ, ֆ. 222, ց. 1, գ. 141, թ. 253-254։
ՀԱԱ, ֆ. 275, ց. 5, գ. 68, թ. 1-4:
Армянский вопрос и геноцид армян в Турции (1913-1919): материалы политического архива Министерства иностранных дел кайзеровской Германии: сборник / сост. Микаелян В. - Ереван: Гитутюн" НАН РА, 1995, 631 с.
РГ ВА, ф. 39720, оп. 1, д. 49, л. 1-5, 10-12:
-
Articles
Սենեքերիմյան միության և Սեբաստիայի վերաշինության միության գործունեությունը (1919-1923թթ.)
ԱբստրակտՀայկական հայրենակցական միությունները մեծ դերակատարում են ունեցել իրենց համերկրացիների կարիքները հոգալու, աշխատատեղեր ստեղծելու, բնաջնջումից փրկվածներին առաջին անհրաժեշտության օգնությունը ցուցաբերելու, Հայոց ցեղասպանության հետևանքները իրենց հնարավորության սահմաններում հաղթահարելու տեսանկյունից: Այդ կազմակերպությունները գործունեութուն էին ծավալում ինչպես Արևմտյան Հայաստանում, Օսմանյան կայսրության հայաշատ քաղաքներում, այնպես էլ արտասահմանի այլ վայրերում և Խորհրդային Հայաստանում, ուր բնակություն են հաստատել հայերը՝ հատկապես Հայոց ցեղասպանության հետևանքով: Այդպիսի հայանպաստ առաքելություն էին ստանձնել սեբաստահայերի 2 խոշորագույն միությունները՝ Սենեքերիմյան միությունը և Սեբաստիայի վերաշինության միությունը, որոնք համագործակցում էին համերկրացիներին օժանդակելու կարևոր աշխատանքներում: Բացի այդ՝ կարևոր առաքելություն էին ստանձնել հայ որբերին փրկելու, հայ աղջիկներին հարեմներից ազատելու, Սեբաստիայի հայերի ցեղասպանության, տեղահանության ու թալանի կազմակերպիչներին ցուցակագրելու, ոճրագործներին հայտնաբերելու և պատժի ենթարկելու համար Թուրքիայի նոր իշխանություններին դիմելու գործում, սակայն ինչպես ընթացքը ցույց տվեց վերջիններիս կողմից նրանց պատիժը մնաց անարդյունք:
Հղումներ«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 6:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 6:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 6:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 7:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 7:
«Ալիս», թիւ 6, Նիւ Եորք, 1929թ., մարտ-ապրիլ-մայիս, էջ 35
«Ալիս»,, թիւ 1, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 8:
«Ալիս», թիւ 1,Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 8:
«Ալիս», թիւ 1,Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 8:
«Ալիս», թիւ 1,Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 8:
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 1377, թ. 5շրջ:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 8:
«Շինարար»,թիւ 4, Նիւ Եորք 1931, էջ 30:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 5:
«Շինարար», թիւ 4, Նիւ Եորք, 1931, էջ 30:
«Շինարար», թիւ 4, Նիւ Եորք, 1931, էջ 30:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 7
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 7-8:
«Ալիս», թիւ 1, Նիւ Եորք, 1929թ., հունիս-հուլիս, էջ 7-8:
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 981, թ. 2
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 981, թ. 3
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 981, թ. 3
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 981, թ. 4:
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 981, թ. 6 և շրջ.:
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 985, թթ. 1, 2 և շրջ.:
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 985, թ. 3 շրջ.:
ՀԱԱ, ֆ. 439, ց. 2, գ. 985, թթ. 4-7:
-
Articles
Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Խորհրդային Հայաստանի թիկունքի աշխատավորների հերոսական աշխատանքի լուսաբանումը հայ պատմագրության մեջ
ԱբստրակտՀայրենական մեծ պատերազմի հաղթանակի գործում ոչ միայն հայ զինվորն ունեցավ իր ակնառու ավանդը, այլև ամբողջ հայ ժողովուրդը: Շնորհիվ Խորհրդային Հայաստանի արդյունաբերության բնագավառի աշխատավորների ամենօրյա հերոսական աշխատանքի, պատերազմի տարիներին շահագործման հանձնվեցին 30 նոր արդյունաբերական ձեռնարկություններ, արդյուանաբերությունը յուրացրեց 300 նոր արտադրատեսակներ, որոնց թվում 10 զինատեսակի արատդրություն: Գյուղատնտեսության բնագավառի աշխատողների շնորհիվ ժամանակին կատարվում էին ռազմաճակատի համար նախատեսված հացի, մսի, յուղի, ծխախոտի, խմիչքի մատակարարման պլանները: Ռազմաճակատին զգալի օգնություն ցույց տվեց նաև հայ մտավորականությունը, որոնք իրենց ողջ հնարավորությունները ներդրեցին հաղթանակի կերտման գործին: Այս առումով էլ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Խորհրդային Հայաստանի թիկունքի աշխատավորների հերոսական աշխատանքի լուսաբանումը եղել է հայ պատմագրության կարևոր հիմնահարցերից մեկը: Տարիների ընթացքում ստեղծվել են հիմնահարցին նվիրված մենագրական ու կոլեկտիվ աշխատանքներ, հրատարակվել բազմաթիվ հոդվածներ, կազմվել փաստաթղթերի ու նյութերի ժողովածու և այլն: Սակայն այդ շնորհակալ գործը ավելի կշահեր, եթե ռուսերեն ու այլ լեզուներով ստեղծվեր մի ընդհանրացնող աշխատություն, որը հետխորհրդային երկրների նոր սերնդին ու համաշխարհային հանրությանը կծանոթացներ Մեծ հայրենականում հաղթանակի հասնելու գործում հայ աշխատավորության ավամդին ու հիմնահարցի հետազոտության բնագավառում հայ պատմագրության նվաճումներին:
ՀղումներԳրիգորյան Ք. 1979, Սովետական Հայաստանի կոլտնտեսային գյուղացիությունը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին (1941-1945): Երևան, «Հայկ» ՍՍՀ ԳԱ, 198 էջ:
Խաչատրյան Գ. 2005, Հայաստանի արդյունաբերությունը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին (1941-1945): Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն», 118 էջ:
Խաչատրյան Կ. 2015, Հայաստանը ԽՍՀՄ ռազմաարդյունաբերական համալիրի համակարգում (1922-1991թթ.), Երևան, ՀՀ ԳԱԱ պատմության իսնտիտուտ, 345 էջ:
Հարությունյան Կ. 2001, Գրիգոր Հարությունյանի գործունեությունը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին (1941-1945թթ.): Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» 154, 16 նկար էջ:
Հարությունյան Կ. 2002, Հայ ժողովրդի մասնակցությունը Հայրենական մեծ պատերազմին, Երևան, «Զանգակ-97» 248 էջ:
Մանուկյան Հ. 2000, Խորհրդային Հայաստանի աշխատավորության ավանդը Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակում (1941-1945): Երևան, «Ասողիկ» 183 էջ:
Մնացականյան Ա. 1975, Միասնական շարքերում: Երևան, «Հայաստան» 490 էջ:
Շատվորյան Հ., 1978, Թիկունքում ինչպես ռազմաճակատում, Երևան, «Հայաստան» 123 էջ:
Арутюнян К. 2004, Участие армянского народа в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941-1945). Ереван, Изд-во «Гитутюн» НАН РА, 866 с.
Арутюнян К. Погосян Г., 2010, Вклад армянского народ в победу в Великой Отечественной войне (1941-1945), Ереван, 875 + 112 с.
Мурадян В. 1984, Компартия Армении в годы Великой Отечественной войны. Ереван, «Айастан», 364 с.
Советская Армения в годы Великой Отечественной войны 1941-1945). Сборник документов и материалов, Е.: Изд. АН Армянскoй ССР, 1975, 838 с.
Худавердян К. 1985, Армянская Советская культура в годы Великой Отечественной войны. Ереван, АН Армянский ССР 129 с.
-
Articles
Առօրեականության պատմության սոցիոլոգիական հենքը: Տեսական և մեթոդաբանական դիտարկումներ
ԱբստրակտԱռօրեականության պատմությունը պատմագիտական հետազոտությունների հանրաճանաչ և անընդհատ զարգացող ուղղություններից մեկն է։ Նրա ձևավորումը պայմանավորված է պատմական հետազոտություններում դրապաշտական ավանդույթները մերժող և պատմության հարացույցի մարդակենտրոն նշանակությունն արժևորող մոտեցումներով։
Հայ պատմագիտության մեջ առօրեականության պատմությունը համեմատաբար նոր ուսումնասիրության ոլորտ է, որի տեսական և մեթոդական հիմնախնդիրները լիովին պարզաբանված չեն։ Հոդվածում դրանք քննարկվում են միջգիտակարգային մոտեցման տեսանկյունից։ Հեղինակը փորձում է հիմնավորել այն թեզը, որի համաձայն առօրեականության պատմության իմացությունը պետք է սկսել սոցիոլոգիական տեսություններում առօրեականության հիմնախնդրի տեսական և մեթոդական վերլուծությունների ուսումնասիրությունից։ Համառոտ անդրադարձ կատարելով սոցիոլոգիական այն տեսություններին, որոնցում ուղղակի կամ անուղղակի լուսաբանված է առօրեականության հիմնախնդիրը՝ հեղինակը դրանք դիտարկում է այն հաջորդականությամբ, որն ընդունված է թեմայի տեսական քննարկումներում և կարող է օգնել նաև առօրեականության հայ պատմաբաններին առօրեականության ֆենոմենի վերաբերյալ առավել պարզորոշ պատկերացում ձևավորելուն։
ՀղումներGharagulyan A., Aṛoreakanutyuně orpes iṛakanutyan karutsarkman eghanak, Banber Erewani hamalsarani. Pilisopayutyun, hogebanutyun. 138.4, Erewan. 2012t., ēj 20-27(in Armenian)
Berger P., Lukman T., Sotsialnoe konstruirovanie realnosti: Traktat po sotsiologii znaniia (perevod E. Rutkevich). Moskva: Medium. 1995 g. 323 s.(in Russian)
Veber M., Khoziaistvo i obshchestvo: Ocherki ponimaiushchei sotsiologii v 4 t. Tom 1: S Sotsiologiia (perevod s nemetskogo L. Ionina i dr.). Moskva: Izdatelskii dom VShE. 2016 g. 446 s. (in Russian)
Diurkgeim E., Sotsiologiia: Ee predmet, metod, prednaznachenie (perevod s frantsuzskogo A. Gofmana). Moskva: Kanon. 1995 g. 352 s. (in Russian)
Kozlovskii V., Figurativnaia sotsiologiia Norberta Eliasa, Zhurnal sotsiologii i sotsialnoi antropologii. 2000. T. 3. № 3. S. 40-59. (in Russian)
Repina L. i dr., Istoriia istoricheskogo znaniia: Posobie dlia vuzov. Moskva: Drofa. 2004 g. 288 s. (in Russian)
Fevr L., Boi za istoriiu. Moskva: Nauka. 1991 g. 628 s. (in Russian)
Shubina M.P., O poniatii i prirode povsednevnosti. Izvestiia Uralskogo gosudarstvennogo universiteta, no.42. 2006 g. S. 55-62. (in Russian)
Shiuts A., Izbrannoe: Mir, svetiashchiisia smyslom (perevod s nemetskogo V. Nikolaeva i dr.), Moskva: Rosspen. 2004 g. 1056 s. (in Russian)
Elias N., Obshchestvo individov (perevod s nemetskogo A. Antonovskogo i dr.). Moskva: Praksis. 2001 g. 336 s. (in Russian)
Elias N., O protsesse tsivilizatsii. Sotsiogeneticheskie i psikhogeneticheskie issledovaniia. Tom 1. Izmeneniia v povedenii vysshego sloia mirian v stranakh Zapada (perevod s nemetskogo A. Rutkevich), Moskva: SPB. Universitetskaia kniga. 2001g. 332 s. (in Russian)
-
Articles
Հայկական սփյուռքի ներուժի ուսումնասիրման և ներառման ուղիները
ԱբստրակտՀոդվածում քննարկվում են հայկական սփյուռքի ուսումնասիրության նպատակների հստակեցման ուղիները, ինչպես նաև սփյուռքի ներուժի բացահայտման և ուսումնասիրման մեթոդաբանական մոտեցումները:
Միջազգային ասպարեզում կատարելագործելով իրենց մասնագիտական հմտությունները և ձեռք բերելով զգալի տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական կշիռ՝ սփյուռքահայերը ներուժ ունեն ազգային հիմքի վրա ստեղծել միջազգային կառույցներ, որոնք կարող են դառնալ կարևոր հարթակներ համագործակցության համար: Սփյուռքի յուրաքանչյուր հատվածում տիրող իրավիճակի մասին տեղեկատվության հավաքագրումն ու վերլուծությունը հնարավություն է ընձեռում բացահայտել և գնահատել համայնքային և համազգային ծրագրերի մշակման և իրականացման հնարավորությունները ու հեռանկարները:
ՀղումներArnaud A.-J. (1998), Entre Modernite et Modernisation, P., p. 185.
Cohen R. (1996), Diasporas and the Nation-State: From Victims to Challengers // International Affairs, Vol. 72, №3, pp. 507-520.
Hay ēt‘ikut‘yuně sp‘yurk‘um (2021), khmb. Karapetyan R., Barseghyan S., Nersisyan S., Tanajyan L., Khach‘aturyan N., Erewan, HH GAA HAI hrat., ēj 460. (in Armenian)
Karapetyan R. (2018), Hay hamaynk‘nerě aysor, Erewan, HH GAA HAI hrat., ēj 252. (in Armenian)
Karapetyan R. (2013), Migrats‘ian ew haykakan nor sp‘yurk‘ě, Erewan, «Gitut‘yun» hrat., ēj 212. (in Armenian)
Karapetyan R. (2022), Sociodemographic aspect of the resource analysis of the armenian diaspora: methodological approaches, eds. Ruben Karapetyan, Sona Nersisyan, Marta Mezhlumyan, Armenian diaspora in dynamics, Prague, p 12-36.
Рossijskije armjanje. Etnosociologichjeskoje issljedovanije (2016), pjed. Aputjunjan Ju.V., Kapapjetjaan P.S., Ostapjenko L.V., JEрjevan, Izd. «Gitutjun», s. 306. (in Russian)
Tagēsean A. (2015), Libanani hayochakhě, girk‘ A., hamarkumneri khach‘ughinerě (1920 – 2005), Haykazyan hamalsarani hrat., Beyrut‘, ēj 174. (in Armenian)
Vertovec S. (2005), The Political Importance of Diasporas, https://www.migrationpolicy.org/article/political-importance-diasporas, (19/06/2023):
-
Articles
Երկրորդ աշխարհամարտի և դրա հետևանքների շուրջ պատմական բանավեճը Եվրոպական միություն-Ռուսաստան հարաբերությունների համատեքստում
ԱբստրակտՀոդվածը նվիրված է Եվրոպական միության և Ռուսաստանի հարաբերությունների համատեքստում «հիշողության քաղաքականության» տեղի և դերի վերլուծությանը: Ո՞վ է հաղթել պատերազում, ի՞նչ նշանակություն է ունեցել երկրորդ ճակատի բացումը, Կարմիր բանակի գործողությունները Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայում և բազմաթիվ այն հիմնահարցեր մշտապես եղել են բանավեճի առարկա ռուսաստանյան և արևմտյան պատմաբանների միջև: Վերջին տարիներին այս հիմնահարցերը դարձել են ԵՄ-ի և Ռուսաստանի առանց այդ էլ խիստ լարված հարաբերությունների անբաժանելի մասը: Ռուսական քաղաքական և հասարակական շրջանակների կողմից բացասական արձագանք են ստանում Երկրորդ աշխարհամարտի և դրա արդյունքների վերաբերյալ Եվրոպական խորհրդարանի, Եվրոպայի խորհրդի կողմից ընդունված բանաձևերը:
Ներկայացված հոդվածի շրջանակներում ԵՄ-ի և Ռուսաստանի հարաբերությունների համատեքստում պատմական բանավեճը ներկայացվում է ԵՄ-ի արևելյան քաղաքականության ակտիվացման տարբեր փուլերում՝ Եվրոպական հարևանության քաղաքականության իրագործումից մինչև Արևելյան գործընկերություն նախաձեռնություն:
ՀղումներReferences
Օրուել Ջ., 1984, Երևան, 2012:
В государственном музее «Аушвиц-Беркенау» началась мемориальная церемония памяти узников Освенцима https://www.1tv.ru/news/2005-01-27/236329-v_gosudarstvennom_muzee_aushvits_berkenau_nachalas_memorialnaya_tseremoniya_pamyati_uznikov_osventsima (մուտք՝ 25.03.20)
Данилевский Н., Я., Россия и Европа, Москва, 2019.
На Поклонной горе откроют памятник "В борьбе против фашизма мы были вместе" https://www.vesti.ru/article/2094398 (20.02.20)
Переписка председателя Совета министров СССР с президентами США и премьер-министрами Великобритании во время Великой отечественной войны 1941-1945 гг., Т.1, Москва, 1976.
Популярность Сталина в России стремительно растет https://www.bbc.com/russian/society/2011/04/110427_stalin_vciom_support (27.03.20)
Путин поделился с французами "Уроками победы над нацизмом" https://lenta.ru/news/2005/05/07/putin/ (21.03.20)
Уровень одобрения Сталина россиянами побил исторический рекорд https://www.rbc.ru/politics/16/04/2019/5cb0bb979a794780a4592d0c (մուտք՝ 03.03.20)
лет Великой Победы: общая ответственность перед историей и будущим
Declaration of the European Parliament on the proclamation of 23 August as European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism (2010/C 8 E/10) https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:008E:0057:0059:EN:PDF (20.02.20)
European Parliament resolution on the sixtieth anniversary of the end of the Second World War in Europe on 8 May 1945 https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2005-0180+0+DOC+XML+V0//EN (22.03.20)
European Parliament resolution on the 80th anniversary of the start of the Second World war and the importance of European remembrance for the future of Europe https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/B-9-2019-0098_EN.html (17.03.20)
Report from the Commission to the European Parliament and to the Council. The memory of the crimes committed by totalitarian regimes in Europe COM (2010) 783 final
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52010DC0783&from=EN (19.02.20)
References
Ōruel J., 1984, Yerevan, 2012:
V gosudarstvennom muzjeje «Aushwic-Bjerkjenau» nachalas‘ memorial‘naja cjerjemonija pamjati uznikov Osvjencima https://www.1tv.ru/news/2005-01-27/236329-v_gosudarstvennom_muzee_aushvits_berkenau_nachalas_memorialnaya_tseremoniya_pamyati_uznikov_osventsima (25.03.20)
Daniljevskiy N., Rossiya i Evropa, Moskva, 2019.
Na Poklonnoj gorje otkrojut pamjatnik “V bor‘bje protiv fashizma my byli vmeste” https://www.vesti.ru/article/2094398 (20.02.20)
Pjerjepiska predsedatjelja Soveta ministrov SSSR s prezidentami SSHA i prjem‘jer ministrami Vjelikobritanii vo vrjemja Vjelikoj otjechjestvjennoj vojny 1941-1945 gg., Moskva, T. 1, 1976.
Populjarnost’ Stalina v Rossii stremitel’no rastjet https://www.bbc.com/russian/society/2011/04/110427_stalin_vciom_support (27.03.20)
Putin podjelilsja s francuzami “Urokami pobedy nad nacizmom" https://lenta.ru/news/2005/05/07/putin/ (21.03.20)
Urovjen’ odobrjenija Stalina rossijanami pobil istoricheskij rjekord https://www.rbc.ru/politics/16/04/2019/5cb0bb979a794780a4592d0c (03.03.20)
let Vjelikoj Pobedy: obsh’aja otvetstvennost’ pered istorijey I budush’im https://rg.ru/2020/06/19/75-let-velikoj-pobedy-obshchaia-otvetstvennost-pered-istoriej-i-budushchim.html (09.03.22)
Declaration of the European Parliament on the proclamation of 23 August as European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism (2010/C 8 E/10) https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:008E:0057:0059:EN:PDF (20.02.20)
European Parliament resolution on the sixtieth anniversary of the end of the Second World War in Europe on 8 May 1945 https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2005-0180+0+DOC+XML+V0//EN (22.03.20)
European Parliament resolution on the 80th anniversary of the start of the Second World war and the importance of European remembrance for the future of Europe https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/B-9-2019-0098_EN.html (17.03.20)
Leaders mourn Soviet wartime dead http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4528127.stm (20.02.20)
Report from the Commission to the European Parliament and to the Council. The memory of the crimes committed by totalitarian regimes in Europe COM (2010) 783 final https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52010DC0783&from=EN (19.02.20)
Schröder: D-Day is a symbol of Freedom https://p.dw.com/p/58J0 (20.02.20)
Vladimir Putin condemns EU stance on Nazi-Soviet WWII pact https://www.dw.com/en/vladimir-putin-condemns-eu-stance-on-nazi-soviet-wwii-pact/a-51636197 (21.03.20)
-
Articles
Կորեական ինքնության ձևավորումը և կերպափոխումը
ԱբստրակտՀոդվածում ուսումնասիրվում են կորեական ինքնության տիպաբանությունն ու պատկերացումները։ Դիտարկվում է կորեական ինքնության կերպափոխումը պատմական գործընթացների ազդեցությամբ, մասնավորապես Ճապոնիայի վարած քաղաքականության հետևանքները, որով փորձում էին կորեական ազգը ձուլել ճապոնականին և թույլ չտալ կորեական ինքնության վերածնունդը, իսկ անկախության կորուստն ստիպեց կորեական ազգին գնալ ինքնության կերպափոխման ճանապարհով՝ կլանելով արևմտյան ու արդիական արժեքները։ Ինչպես նաև անդրադարձ է կատարվում կոնֆուցիական արժեքներին որպես կորեական ազգային ինքնության գիտակցության հիմք։ Վերլուծվում են կորեական ինքնությունները՝ վեր հանելով նմանություններն ու առանձնահատկությունները։
ՀղումներԳրականության ցանկ
Anderson B. (2006), Imagined Communities Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London, Verso, 240 p.
Armstrong C. (2004), The North Korean Revolution, 1945-1950, Cornell University Press, 265 p.
Chung Y. S. (2011), Identity Politics in the Democratic People’s Republic of Korea (DPRK), The Review of Korean Studies, Vol. 14, No. 3, 101-120 p.
Denney S., South Korean Identity: The Return of Ethnic Exclusivism?
https://sinonk.com/2016/10/28/south-korean-identity-the-return-of-ethnic-exclusivism/, 12.03.2023
Han K. K. (2003), The Anthropology of the Discourse on the Koreanness of Koreans, Korean Journal, Vol. 43, No. 1, 5-31 p.
Heo J. Y. (2020), Contentious Narratives on National Identity of South Korea: How to Understand the Self and the Significant Others, North Korea and the United States, Berlin, 303 p.
Hobsbawm E. (2012), Nations and nationalism since 1780: programme, myth, reality, Cambridge University Press, 206 p.
Hyung I. P. (2020), Constructing “Korean” Origins: A Critical Review of Archaeology, Historiography, and Racial Myth in Korean State-Formation Theories, Harvard University Asia Center, 543 p.
Kim A. S. (2022), Rebuilding Lost Identity: Rethinking Korean Reunification as an Imagined Community of Shared National Identity, UCLA Pacific Basin Law Journal, Vol. 39, No. 1, 61-98 p.
Kim J. (2014), National Identity and Attitudes Toward North Korean Defectors, Joint U.S.-Korea Academic Studies, Vol. 25, 95-111 p.
So K. (2012), The formation of the South Korean identity through national curriculum in the South Korean historical context: Conflicts and challenges, International Journal of Educational Development, Vol. 32, Issue 6, 797-804 p.
Villanueva O. (2020), Alternative Views: Korean Identity, College of East Asian Studies, Capstone, 1-25 p.
김종만, 김은기 (2020), 가치관을 통해 본 한국인의 문화적 정체성: 유교와 무교를 중심으로, 신학과 사회, 제34권 3호, 193-235
김정일 (1982), 주체사상에 대하여, 조선로동당출판사, 86
임형백 (2010), 한국인의 정체성의 다문화적 요소: 역사-인류학적 해석, 다문화와 평화, 제4 권 2 호, 10-43
References
Kim Jong Man, Kim Eungi (2020), Gachigwaneul tonghae bon hanguginui munhwajeong jeongcheseong: yugyowa mugyoreul jungsimeuro, Sinhakgwa sahoe, je34 gwon 3 ho, 193-235 (in Korean)
Kim Jeong Il (1982), Juchesasange daehayeo, Joseollodongdangchulpansa, 86 (in Korean)
Im Hyeong Baeng (2010), Hanguginui jeongcheseongui damunhwajeong yoso: yeoksa-illyuhakjeong haeseok, Damunhwawa pyeonghwa, je4 gwon 2 ho, 10-43 (in Korean)
-
Articles
ՀՀ խորհրդարանի գործունեությունը և փոխակերպման գործընթացը անկախության առաջին տարիներին
ԱբստրակտՀայաստանի խորհրդարանը սկսեց իր գործունեությունը որպես ՀԽՍՀ տասներկուերորդ գումարման Գերագույն խորհուրդ, այնուհետև դարձավ ՀՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհուրդ, իսկ 1995 թ․ Սահմանադրության ընդունումից հետո, վերածվեց Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի։ Իր գործունեության առաջին երկու տարիների ընթացքում խորհրդարանը կարևոր երեք փուլ ապրեց։ Առաջին փուլում Գերագույն խորհուրդը հանդես էր գալիս որպես իշխանության օրենսդրական բարձրագույն մարմին։ Արցախյան շարժումն երկարատև նիրհից արթնացրեց խորհրդահայ հասարակությանը և խորհրդարան-ընտրող հետադարձ կապը բավական ուժեղ էր, այսինքն խորհրդարանը կատարում էր ներկայացուցչական մարմնի իր առաքելությունը։ Գերագույն խորհրդում ձևավորվեց անկախության օրակարգը, այն հարթակ դարձավ նոր քաղաքական ուժերի կայացման, քաղաքական կուսակցությունների գաղափարախոսությունների տարանջատման, ժողովրդավարական մշակույթի ձևավորման համար։ Գերագույն խորհուրդ մտած նոր ուժերը չէին վստահում նախկին իշխանություններին, նրանց պաշտոնյաներին թե՛ իշխանության կենտրոնական մարմիններում, թե՛ տեղական իշխանության մարմիններում և փորձում էին բոլոր հարցերի լուծումը վերցնել իրենց վրա։ Դրա հետևանքով տուժում էր օրինաստեղծ գործունեությունը։ Այդ շրջանում փոփոխվեց նաև Գերագույն խորհրդի կառուցվածքը և աշխատանքի կազմակերպման ընթացակարգը։ Երկրորդ փուլում, երբ վարչապետի պաշտոնում և Մինիստրների խորհրդում նշանակվեցին Արցախյան շարժման ակտիվիստները ժամանակավորոպես իշխանության օրենսդիր և գործադիր մարմինների հարաբերությունները կարգավորեցին, սակայն Սահմանադրության բացակայության և իշխանության թևերի գործառույթների հստակ բաժանման բացակայության պայմաններում այդ հակասությունը ժամանակ առ ժամանակ սրվում էր։ Փոխակերպման երրորդ փուլում Գերագույն խորհուրդը ստիպված եղավ օրենսդիր մարմնի լիազորությունների մի մասը զիջել ՀՀ նախագահին։
ՀղումներՀայաստանի ազգային արխիվի նյութեր՝ ֆոնդ 207, ցուցակ 62, գործեր 1, 4, 17, 18, 19, 20, 43, 45, 47, 51, 52, 54, 55, 65, 79, 89, 92, 110
Վ․Մանուկյան, Հայկական երազանքը գոյատևման փակուղում //«Վ.Ի.Վ. ԱՅՍՕՐ ԵՎ ՎԱՂԸ», Երևան, 2002թ․
Լևոն Տեր-Պետրոսյան, Ընտրանի: Երևան, 2006։
-
Articles
ՀՀ-ից ՌԴ աշխատանքային միգրացիայի հիմնախնդրի շուրջ
Աբստրակտ1990-ական թվականներից սկսած, սոցիալ-տնտեսական և տարածաշրջանային քաղաքական խնդիրներից ելնելով, Հայաստանից արձանագրվել են մտահոգիչ ծավալների արտագաղթ և աշխատանքային միգրացիա։ Աշխատանքային միգրացիայի և արտագաղթի հիմնական ուղղությունը Ռուսաստանի Դաշնությունն է, և այս իրավիճակի հաղթահարումը գործնական լուծումներ է պահանջում։
ՀՀ-ում գործազրկության խնդրի լուծումը, հետեւաբար՝ արտագաղթի հաղթահարումը պահանջում է տնտեսության մեջ մեծ ներդրումներ, տնտեսական քաղաքականության բարելավում, տնտեսական ոլորտի զարգացման համալիր ծրագրի մշակում։
Հայկական սփյուռքի տնտեսական (ներդրումային) և մարդկային ներուժի (հայրենադարձության) օգտագործումը կարող է առանցքային լինել աշխատանքային միգրացիայի ծավալների կրճատման և արտագաղթի հաղթահարման, երկրի տնտեսական հնարավորությունների և մարդկային ռեսուրսների որակի բարելավման համար։
Այս համատեքստում կարևոր է վերանայել և ակտիվացնել պետության կողմից վերահսկվող տնտեսություն-աշխատաշուկա-կրթական համակարգ շղթան և չկորցնել երիտասարդ և աշխատունակ տարիքի մարդկային ռեսուրսները:
ՀղումներԴավթյան Մ. 2016, Արտագաղթի սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական հետևանքները Հայաստանի Հանրապետությունում, Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարան, «Տեղեկագիր», N 1, էջ 55-60: Teghekagir 2016 - 1 — OneDrive (sharepoint.com)
Թադևոսյան Զ․ և ուրիշ. 2014, Արտագնա աշխատանքային միգրացիա. գնահատականներ և մտորումներ, Երևան, Տնտեսագետ, 80 էջ:
ՀՀ բնակչությունը 1991թ. մինչև 2019թ. նվազել է շուրջ 17 տոկոսով, «Առաջինի լրատվական ալիք», 02.10.2019, https://www.1lurer.am/hy/2019/10/02/%D5%80%D5%80-%D5%A2%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%B9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-1991%D5%A9-%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D6%87-2019%D5%A9-%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%B7%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%BB-17-%D5 %BF%D5%B8%D5%AF%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D5%BE/130395:
Հայաստանի Հանրապետության ընդլայնված միգրացիոն պրոֆիլ (2018-2021) 2021, Երևան, 74 էջ, https://reintegrationfacility.eu/wp-content/uploads/2023/12/Armenian-EMP-2018-2021.pdf :
Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ 2021, Վիճակագրական տեղեկագիր, Հայաստանի Հանրապետության Վիճակագրական կոմիտե (Արմստատ), Երևան, 10 էջ:
Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2023 թվականի ապրիլի 1-ի դրությամբ 2023, Վիճակագրական տեղեկագիր, Արմստատ (ՀՀ Վիճակագրական կոմիտե), Երևան, 9 էջ:
Մանուկյան Ս․ 2020, Հայաստանի բնակչությունը 1827-2018 թթ․, «Օրբելի կենտրոն», 27․07․2020, https://orbeli.am/hy/post/514/2020-07-27/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D5%A2%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%B9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8+1827-2018%D5%A9%D5%A9:
Միգրացիոն պատկերը Հայաստանի Հանրապետությունում, 2019 թ. (Ըստ 2019 թ.-ի տնային տնտեսությունների կենսապայմանների ամբողջացված հետազոտության կշռված արդյունքների) 2021, Հայաստանի Հանրապետության Վիճակագրական կոմիտե (Արմստատ), Երևան, 30 էջ։
Պողոսյան Գ․ 2012, Աշխատանքային միգրացիայի սոցիալ-քաղաքական ազդեցությունները, «Հասարակագիտական մտքի արդի ժամանակաշրջանում», Երևան, «Եվրոպրինտ», էջ 84-100, https://arar.sci.am/dlibra/publication/303420/edition/279016/content?ref=struct:
Гомцян А. 2014, Армянские трудовые мигранты в Российской Федерации: актуальные вопросы адаптации и правового положения, Финансовые исследования № 4 (45), с. 223-225.
Меджлумян А., Армения: трудовые мигранты не торопятся выезжать в Россию на фоне санкций, «Eurasianet», 02.05.2022, https://russian.eurasianet.org/%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B-%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8F%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D0%B5%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8E-%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B9:
-
Articles
Միքայել արքեպիսկոպոս Սալլանթյանի նամակը Ներսես Աշտարակեցուն
ԱբստրակտՀայ առաքելական եկեղեցու և հայ բողոքական հարանվանությունների հարաբերությունների պատմության աղբյուրները բազմազան են իրենց տեսակով և բովանդակությամբ։ Սկզբնաղբյուրների շարքում կարևոր տեղ են գրավում ավետարանական առաջին միսիոներների` Վիլյամ Գուդելի (Forty years in the Turkish empire), Էլի Սմիթի (Missionary researches in Armenia) և այլոց հուշագրությունները, Mission Herald ամսագիրը։ Ի շարս վերոնշյալ սկզբնաղբյուրների, գիտական ուսումնասիրության տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունեն Մաշտոցյան Մատենադարանի Ալեքսանդր Երիցյանի արխիվային ֆոնդում պահվող վավերագրերը։ Բազմաթիվ վավերագրերից հրատարակության ենք պատրաստել ուշագրավ մի վավերագիր՝ Միքայել արքեպիսկոպոս Սալլանթյանի նամակը Ներսես Աշտարակեցուն։ Նամակում հեղինակը անդրադառնում է մի շարք կարևոր հիմնախնդիրների, մասնավորապես՝ ինչպես էին գործում միսիոներները, ինչպես էին ընդարձակվում ավետարանական համայնքները, ինչպիսի կրթություն էին առաջարկում առաքելական և ավետարանական դպրոցները։ Նամակում անդարադարձ է կատարվում նաև Հայ առաքելական եկեղեցու նվիրակներին և հայ կաթոլիկների գործունեությանը։
Հրատարակվող նամակում կատարել ենք որոշ ուղղագրական և կետադրական շտկումներ։
ՀղումներՄատենադարան, Ալեքսանդր Երիցյան արխիվային ֆոնդ, թղթապանակ 147, վավերագիր 42
-
Articles
Իրանը հնագույն ժամանակներում. առաջին հիշատակումները հայ-իրանական հարաբերությունների մասին (մաս 1 - Մարաստան)
ԱբստրակտԻրանն ու Հայաստանը անհիշելի ժամանակներից գտնվելով աշխարհա քաղաքակրթական միևնույն արեալում և պատմական զարգացման ընթացքում ձեռք բերելով արժեհամակարգային որոշակի ընդհանրություններ, արդի ժամանակներում իրենց միջպետական հարաբերությունները խարսխում են բարեկամության հիմքի վրա։ Հոդվածում լուսաբանվում են Իրան-Հայաստան առաջին փոխառնչություներն ու փոխհարաբերությունները հնագույն ժամանակներում։ Ներկայացվում են հազարամյակների այդ փոխառնչությունների պատմական փուլերը, հնագույն երկու ինքնատիպ՝ իրանական և հայկական քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունների բնույթը, դրանց պատճառահետևանքային կապերը։ Ցույց են տրվում իրանական հինավուրց երկրում՝ Միդիայում տեղի ունեցած իրողությունները։ Հոդվածի շարադրանքի տրամաբանությունը բխում է այն ճշմարիտ իրողությունից, որ թե մարերը և թե հայերը որպես հնագույն տեղաբնիկ հարևան ժողովուրդներ կազմավորվել են իրենց պատմական անփոփոխ հայրենիքներում և քաղաքակրթական անվիճելի հետք են թողել համաշխարհային պատմության մեջ։ Ընդգծվում է հիշյալ ժողովուրդների պատմության անընդհատականությունը։ Հոդվածի հիմնագաղափարն է ի ցույց դնել ոչ միայն հայ-իրանական դարավոր քաղաքական և պատմամշակութային փոխազդեցությունները, այլև բացահայտել այն նենգափոխումները և կեղծարարությունը, որոնց միջոցով տարածաշրջան ներթափանցած եկվոր թյուրքական ցեղերը իրենց ներկայացնում են մարերի հաջորդներ՝ սեփական պատմությունը հնացնելու, նորանոր տարածքներ բռնազավթելու և տարածաշրջանի պատմամշակութային ժառանգությունը յուրացնելու նպատակով։
ՀղումներԲայբուրդյան Վ․ 2005, Իրանի պատմություն (Հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը), Երևան, 784 էջ։
Խորենացի Մ․ 1997, Հայոց պատմություն, Երևան, 552 էջ։
Кулагин И. 2014, Диалог цивилизаций в Иране: Мохаммад Хатами / // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Философия, №1, с․ 132-138․
Медведская И. 2010, Древний Иран накануне империй (IX–VI вв. до н. э.): история Мидийского царства. СПб., 260 с․
Хантингтон С. 2003, Столкновение цивилизаций / Пер. с англ. Т. Велимеева. Ю. Новикова, М., 603 с.
Calmeyer P․ 1987, Median Art and Architecture, in EIr. II, Oxford, 1987, 580 p․
T. Cuyler, Jr. 1988, The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses, in Boardman, John; Hammond, N. G. L.; Lewis, D. M.; Ostwald, M., The Cambridge Ancient History 4, Cambridge University Press, 52 p․
Roaf M․ 1995, Media and Mesopotamia: History and Architecture, in John Curtis, ed., Later Mesopotamia and Iran: Tribes and Empires 1600–539 BC, Proceedings of a Seminar in Memory of Vladimir G. Lukonin, London, 100 p․
-
Articles
«Խճանկար» մեթոդի կիրառության առանձնահատկությունները
ԱբստրակտՄեր ուսումնասիրության նպատակն է հստակորեն սահմանել «Խճանկար» մեթոդը, կանոնները, իրականացման փուլերն ու կիրառման առանձնահատկությունները հայոց լեզվի բուհական դասընթացում: Ուսումնասիրության խնդիրն է բացահայտել «Խճանկարի» սկզբունքների էությունը, նշված մեթոդով իրականացվող աշխատանքի առավելությունները, սահմանափակումները, մեթոդների կիրառման ժամանակ դրսևորվող մանկավարժական խնդիրներն ու դրանց լուծման ուղիները:
Թեմայի շրջանակում առաջադրված խնդրի համապարփակ ուսումնասիրության ընթացքում կիրառվել են գիտական ընդհանուր՝ տրամաբանական, ինչպես նաև մասնավոր կամ հատուկ՝ վերլուծության, համեմատության մեթոդներ:
Համագործակցային ուսուցման սկզբունքները՝ փոխազդեցությունն ու փոխուսուցումը, սովորողների ակտիվությունը, համագործակցությունը, ինքնարտահայտման խրախուսումն ու հետադարձ կապը, պայմաններ են ստեղծում սովորողների ակտիվության, մոտիվացիայի, ինքնարտահայտման, փոխազդեցության ու համագործակցության համար: «Խճանկարի» տարբեր փուլերում՝ նյութի ուսումնասիրության և տեղեկատվության հավաքում, աշխատանք փորձագիտական ու ուսումնական խմբերում, ավարտական աշխատանք ու ամփոփում, սովորողների համար պայմաններ են ստեղծվում համագործակցության, մտքերի, գաղափարների խրախուսման ու փոխանակման՝ նպատակաուղղվելով ոչ միայն ուսումնական որևէ խնդրի լուծմանը, այլև միջանձնային, սեփական տեսակետն ազատորեն արտահայտելու հմտությունների, իր ու դասընկերոջ աշխատանքը գնահատելու, սովորածը արժևորելու կարողությունների զարգացմանը: Փորձագիտական ու ուսումնական խմբերում սովորողներն աշխատում են միմյանց հետ՝ արտահայտելով կարծիքներ, փոխանակելով գաղափարներ, որոնք բնորոշվում են ոչ թե մրցակցային, այլ համագործակցային փոխազդեցությամբ: Փորձագիտական խմբի յուրաքանչյուր անդամ իրագործում է իր ուսումնական նպատակներն ու խնդիրները մյուսների աջակցությամբ՝ միևնույն ժամանակ օգնելով նրանց իրագործել իրենց նպատակներն ու խնդիրները: Այս դեպքում համագործակցությունը չի սահմանափակվում միայն քննարկումներով, վերլուծություններով և կազմակերպվում է փոխուսուցման սկզբունքներով, որոնք էլ հիմք են դառնում մյուս սկզբունքների՝ ինքնարտահայտման ու հետադարձ կապի ձևավորման ու կիրառման համար:
Իրականացնելով ուսումնասիրությունը՝ հանգել ենք այն եզրակացության, որ «Խճանկար» մեթոդի հնարավորությունները նպաստում են առաջադրված նյութը տարբեր կողմերից ուսումնասիրելուն, լսարանում փոխգործունության, համագործակցության ձևավորմանը, փորձագիտական կարողությունների մշակմանն ու զարգացմանը, միաժամանակ սովորող ու սովորեցնող դառնալուն: Մեթոդի առաջ բերած սահմանափակումները՝ անհրաժեշտ ռեսուրսների ոչ բավարար քանակ, հետաքրքրությունների, աշխատանքի ծավալի ու ժամանակի անհամապատասխանությունը, հնարավոր է հաղթահարել՝ կիրառելով նաև ուսուցման այլ հնարներ:
ՀղումներՀովհաննիսյան Մ., Համագործակցային ուսուցման տեխնոլոգիայի կիրառումը հայոց լեզվի բուհական դասընթացում //«Կրթությունը 21-րդ դարում», Երևան, 2023, 1(9):
Խաչատրյան Ս. Գ., Ուսուցման ժամանակակից մեթոդների կիրառումը, Գյումրի, 2006:
Slavin R. E. (1990), Cooperative learning. Review of Educational Research, Prentice Hall, Englewood Cliffs.
Elliot Aronson, https://aronson.socialpsychology.org/, դիտումը՝ 15.09.23:
