Սահմանը և նշանը
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2024.21.2.235Բանալի բառեր-:
ինքնության խորհրդանշան, խաչքար, հուշարձան, նշան, սահման, սահմանախաչԱմփոփում
Սահմանի նշումը ոչ միայն աշխարհագրական, ռազմական, քաղաքական, տնտեսական երևույթ է, այլ նաև մշակութային ֆենոմեն է։ Այն ոչ միայն պաշտպանական, այլ նաև յուրահատուկ հաղորդակցման համակարգ է, որն իր մեջ ներառում է որոշակի կառույցների և նշանների տեղադրումը սահմանին։ Հատկապես հետաքրքրական է, թե որոնք են սահմանները ցուցող այդ նշանները, որտեղ են տեղադրվում դրանք և ինչու են կիրառվում հենց այդպիսիք։
Հոդվածում փորձ է արվում դասդասել այդ նշանները, ներկայացնել դրանց ճարտարապետական և պատկերագրական առանձնահատկությունները և վեր հանել դրանց ծիսապաշտամունքային գործառույթը սահմանին։ Քննության են առնվում նաև նշանների կազմակերպական, գաղափարական, մշակութային ներուժը սահմանային բնակավայրերի և համայնքների համար։
Քննարկվում է նաև սահմանային նշանների բազմակողմ բնույթը․ նշանները դիտարկվում են որպես ոչ միայն տարածքային սահմանազատիչներ, այլև հատուկ քննվում է սահմանայիննշանների դերակատարումը որպես ազգայնականության, ինքնության և հաղորդակցությանյուրահատուկ խորհրդանիշներ: Անդրադարձ է կատարվում սահմանային գծանշումներիսեմիոտիկային՝ քննարկելով, թե որոնք են տարբեր նշանների հիմքում ընկած խորհրդանշականիմաստները և ինչպես են դրանք ձևավորում սահմանի մշակութային և քաղաքական դիսկուրսը:
Քննության հիմնական տարածքը հայ-ադրբեջանական սահմանն է (Տավուշի, Գեղարքունիքի և Սյունիքի մարզերի օրինակներով)։ Հետազոտության համար հատկապես հետաքրքրական է կրոնական նշանակություն ունեցող սահմանային զատիչների կամ ցուցիչների ուսումնասիրությունը (մասնավորապես խաչքարերի և խաչային հորինվածքների), քանի որ կոնֆլիկտի ժամանակ երբեմն առաջնային թիրախ դառնում են հենց նման նշանները։
Հղումներ
Anderson J. 2001, Towards a Theory of Borders: States, Political Economy and Democracy,” ANNALES Ser. hist. sociol., 11, 2 (26), 219-232.
Van Schendel W. 1997, Toward a Comparative History of Borderlands. Journal of World History, 8 (2), 211-242.
Brunet-Jailly E. 2005, “Theorizing Borders: An Interdisciplinary Perspective”, Geopolitics 10 (4), pp. 633-649.
Burroughs C. 2019-2021, Boundary Stones and the Rebellion of Nature: Reflections on a Presumed Statue of Terminus in a Roman Sculpture Garden, Paragone: Past and Present, A Journal on Contestations in the Arts, pp 30-70, brill.com/para.
Guo R. 2015, Cross-Border Management. Theory, Method and Application. Berlin: Springer.
Newman D. 2003, On Borders and Power: A Theoretical Framework, Journal of Borderlands Studies, Volume 18, No. 1, Spring 2003.
Petrosyan H. 2023, Tigranakert in Artsakh, Caucasian Albania, An International Hamndbook, ed. by J. Gippert and J. Dum-Tragut, 433-471.
Ramutsindela M. 2014, Cartographies of Nature: How Nature Conservation Animates Borders, Hardcover – Unabridged, 15 July 2014.
Tarkiainen Ü. 2012, Trees for marking boundaries of landed property in premodern Estonia, Estonian Journal of Ecology, 61 (1), pp 51-63.
Гуреев Е. 2018, Поклонные кресты Русского Севера XVI -XVII: обзор отечественной историографии, Вестник ПСТГУ. Серия II: История. История Русской Православной Церкви. 2018. Вып. 81. С. 11-23.
Шляпкина А. 1906, Древние русские кресты, Санкт-Петербург, 336 стр.
ԴՀՎ 4 - Դիվան հայ վիմագրության, պրակ 4 կազմ. Ս. Բարխուդարյանը, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973:
Հակոբյան Հ. 1986, Մեծ և Փոքր Հայքերի սահմանագլխի հռոմեական ամրությունների համակարգը, «Պատմա-բանասիրական հանդես», հատոր 4, Երևան, էջ 138-155:
Հակոբյան Հ., Հազեյան Ն. 2002, Երկու նորահայտ արտաշիսյան սահմանաքար Վարդենիկից, Հին Հայաստանի մշակույթը [XII]. 2, Էմմա Խանզադյանի հոբելյանին նվիրված գիտաժողովի նյութեր, Երևան, ՀՀ ԱԱ Գիտություն հրատ., էջ 76-77։
Շահինյան 1984, Հայաստանի միջնադարյան կոթողային հուշարձանները. IX-XIII դարերի խաչքարերը, Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ.։
Պետրոսյան Հ. 1993, Էթնոտարածքի միջնադարյան ընկալումը և մերօրյա արձագանքները. հայրենիքը և Թորգոմյան տունը, ԱՐ շաբաթաթերթ, Երևան, 21-27.07.1993, էջ 14-15:
Պետրոսյան Հ. 2008, Խաչքար․ ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Երևան, «Փրինթինֆո»:
Սաֆարյան Ա. 2023, Ամենահաղթ զենքի մասին հայկական պատկերացումները և Արցախի ժամանակակից խաչքարային մշակույթը, Պատմություն և մշակույթ, Vol. 19 No. 1։
Սմբատ Սպարապետ 2019, «Դատաստանագիրք» (բնագրային համաբարբառ)/ Կազմող` Լ. Ա. Գուլգազարյան - Երևան, ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ:
Տիրացյան Գ․ 1957, Արտաշես Ա-ի արամեատառ նորագյուտ արձանագրությունները, ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, N 10, Երևան։
Օրբելեան Ս. 1910, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս։
Bárcena C. 2019, Demarcation and Visibility of Civic Boundaries in the Western Provinces of the Roman Empire, In book: Franco Luciani and Elvira Migliario, Boundaries of Territories and Peoples in Roman Italy and Beyond, Bari 2019, pp 121-140, https://www.researchgate.net/publication/342355528.
Bastian S. 2013, Border Types and Bordering Processes: A Theoretical Approach to the EU/Polish-Ukrainian Border as a Multi-dimensional Phenomenon, Borders and Border Regions in Europe: Changes, Challenges and Chances, 2013, pp. 21-44.
Lee John W. I. and North M. 2016, Globalizing Borderlands Studies in Europe and North America. Nebraska: University of Nebraska Press, file:///Users/anush/Downloads/Globalizing_Borderlands_Studies_in_Europ.pdf
Olubukola S. 2019, Conceptualizing borders and borderlands in a globalizing world, African journal for the psychological study of social issues, Vol. 22 No. 1, 2019, https://ajpssi.org/index.php/ajpssi/article/view/377.
Potter T. 2022, Horos; Ancient Boundaries and the Ecology of Stone, https://www.openbookpublishers.com/books/10.11647/obp.0266.
Remutsindela M. 2015, Natured borders, Geoforum, Vol. 61, May 2015, Pages 135-137 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0016718515000718.
Thomas K. 2021, International rivers as border infrastructures: En/forcing borders in South Asia, Political Geography, Vol. 89, August 2021. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0962629821001086
В Лачине строится одна из самых больших мечетей в Карабахе, https://news.day.az/society/1618322.html, 06.06.2024.
Дмитрева С. 1984, Мезенские кресты, Памятники культуры. Новые открытия. Письменность. Искусство. Археология. Ежегодник, https://disk.yandex.ru/d/GlLYK4Jd3ShJXZ .
Новая мечеть в Зангилане – образец искусства, https://respublika-news.az/ru/news/1716295351-, 06.06.2024.
Поклонный крест в Геленджике, https://titam.ru/krasnodarskij-kraj/gelendzhik/poklonnyj-krest-v-gelendzhike/, 12.05.2024.
Поклонный крест на горе Крестовой, https://murmansk.travel/places/570, 12.05.2024.
Смотровая площадка Крест Гонио, https://photogeorgia.website/blog/smotrovaya-ploshchadka-krest/, 12.05.2024.
Тирацян Г. 1959, Новонайденная надпись Артасшеса I, царя Армении, ВДИ, 1959, https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/14052/1/%D0%93._%D0%A2%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_1959_1.pdf․
Тревер К. 1952, Очерки по истории культуры древней Армении, М.-JI., стр. 162 сл. https://erevangala500.com/upload//kitab/1414186686_5119822.pdf․
Ադամի անունով խաչ է կանգնեցվել, https://www.1lurer.am/hy/2018/04/09/%D4%B1%D5%A4%D5%A1%D5%B4%D5%AB-%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B8%D5%BE-%D5%AD%D5%A1%D5%B9-%D5%A7-%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%81%D5%BE%D5%A5%D5%AC/89154, 04.06.2024:
Ապամոնտաժվել է Կիրանցի «Արծիվ» խաչքար-հուշարձանը, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d5%ba%d5%a1%d5%b4%d5%b8%d5%b6%d5%bf%d5%a1%d5%aa%d5%be%d5%a5%d5%ac-%d5%a7-%d5%af%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%ab-%d5%a1%d6%80%d5%ae%d5%ab%d5%be-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d6%84%d5%a1/», 04.06.2024:
Արագվա գյուղում Խաչ է կանգնեցվել, https://jnews.ge/am/?p=88326, 04.06.2024:
Բերձորի Սուրբ Համբարձման եկեղեցին մզկիթի վերածելու ադրբեջանական նախագծի մասին, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bd%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a2-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a2%d5%a1%d6%80%d5%b1%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b4%d5%a6/, 04.06.2024:
Երանոս համայնքում կանգնեցվել է ամենաբարձր խաչը, https://hraparak.am/post/691168d20402acd0deb5ea4730d79fe9, 04.06.2024:
ՀՀ դրոշի մասին օրենք, https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=49795, 02.02.2024։
ՀՀ պետական սահմանի մասին օրենք, (https://www.arlis.am/documentview.aspx?docID=52327, 02.02.2024։
Նոր մզկիթների հիմնարկեք՝ Արցախի օկուպացված հայկական բնակավայրերում, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b6%d5%b8%d6%80-%d5%b4%d5%a6%d5%af%d5%ab%d5%a9%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%b0%d5%ab%d5%b4%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%af%d5%a5%d6%84%d5%9d-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d6%85%d5%af%d5%b8%d6%82/, 04.06.2024:
Ոչնչացվել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած «Մեծ և Փոքր Սյունիքներ» հուշակոթողը, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d5%b9%d5%b6%d5%b9%d5%a1%d6%81%d5%be%d5%a5%d5%ac-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%bd%d5%af%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/, 04.06.2024:
Սյունիքի և Արցախի սահմանագլխի «Մեծ և Փոքր Սյունիքներ» հուշակոթողն անցել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ՝ հայտնվելով ոչնչացման սպառնալիքի առաջ, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%bd%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab%d6%84%d5%ab-%d6%87-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%ac%d5%ad%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d6%87-%d6%83/, 04.06.2024:
25 մլն դրամ՝ խաչի և անվանացուցանակի համար, https://hetq.am/hy/article/102410, 04.06.2024:
33 մետրանոց Սուրբ խաչն ու Հույսի խորանը օծվել են, https://bravo.am/news/33-%D5%B4%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%81-%D5%8D%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A2-%D5%AD%D5%A1%D5%B9%D5%B6-%D5%B8%D6%82-%D5%80%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%BD%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D6%85%D5%AE%D5%BE%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6, 04.06.2024:
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Anush Safaryan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
