Հուշարձանը սահմանին. պահպանութունը և մատչելիությունը
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2024.21.2.220Բանալի բառեր-:
սահմանային հուշարձան, Գորիսի տարածաշրջան, պահպանություն, մատչելիություն, մշակութային լանդշաֆտ, սահմանային փոփոխությունԱմփոփում
Արցախյան 44-օրյա պատերազմից և դրան հաջորդած սահմանային փոփոխություններից հետո խնդիրներ առաջացան նաև ՀՀ սահմանին մոտ գտնվող հուշարձանների պահպանության և մատչելիության հարցում։ Սահմանային գոտում մշակութային լանդշաֆտի և հուշարձանների կարգավիճակի փոփոխությունները քննարկելու համար առանձնացրել ենք Գորիսի տարածաշրջանը:
Ընդհանուր առմամբ հուշարձանները, ըստ իրենց պահպանության խնդիրների և մատչելիության տեսակի, կարելի է բաժանել երեք հիմնական խմբի՝ ադրբեջանական վերահսկողության տակ անցած տարածքներում գտնվող հուշարձաններ, չեզոք գոտում և/կամ սահմանին մոտ գտնվող և հասանելիություն չունեցող հուշարձաններ, սահմանին մոտ գտնվող և հասանելիություն ունեցող հուշարձաններ։ Այս երեք խմբերի հուշարձանների դեպքում տարբեր են դրանց պահպանության և մատչելիության խնդիրները։ Բայց հաշվի առնելով սահմանային փոփոխությունների և ռազմական բախումների հավանականությունը՝ բոլոր հուշարձաններն էլ կարող են թիրախավորվել կամ հայտնվել հնարավոր նոր ռազմական գործողությունների հատվածում։
Սահմանային բնակավայրերի մշակութային լանդշաֆտի մեջ կարևոր դեր ունեցող հուշարձանների վիճակը 2020-2022 թթ․ ադրբեջանական ագրեսիայից հետո ենթարկվել է փոփոխության, և այդ փոփոխությունը տարբեր հուշարձանների դեպքում արտահայտված է տարբեր կերպ։ Այս հուշարձանների շարքում են հայաստանյան մշակութային ժառանգության մեջ կարևոր տեղ զբաղեցնող Սռնեղցին, Բղենո Նորավանքը, Խնածախի մելիքական ապարանքը, բազմաթիվ վանքեր, եկեղեցիներ, մելիքական ապարանքներ, ժայռափոր համալիրներ, խաչքարեր, կոթողներ, բնակատեղիներ, դամբարանադաշտեր, գերեզմանատներ և այլն։
Հղումներ
Լալայեան Ե․ 1899, Զանգեզուրի գաւառ, հ․ Բ, տպարան Կ․ Մարտիրոսեանցի Թիֆլիս, 116 էջ։
Լիսիցյան Ս․ 1969, Զագեզուրի հայերը, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 465 էջ։
Խուրշուդեան Ս․ 2022, Տեղ գիւղի պատմական յուշարձանները եւ նորայայտ վիմագրերը, Սիոն, թիւ 8-12, Երուսաղէմ, էջ 397-413։
Հասրայան Մ․ 1985, Պատմա-հնագիտական ուսումնասիրություններ, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 278 էջ։
Պետրոսյան Հ․ 2008, Խաչքար․ ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Փրինթինֆո, Երևան, 406 էջ։
Տեր-Մինասյան Ա․ 1986, Պատմական Սյունիքի վաղ միջնադարյան միանավ հուշարձանները, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, N 1/1, Երևան, էջ 58-65։
Համացանցային հղումներ
ԱԱԾ Հաղորդագրություն, ՀՀ Ազգային անվտանգության ծառայություն, 30․03․2023, https://www.sns.am/hy/news/view/830։
Ակներ գյուղի «Խաչեր» սրբատեղին, MonumentWatch նախաձեռնություն, 18․04․2024, https://monumentwatch.org/hy/monitoring_watch/%d5%a1%d5%af%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%a3%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a5%d6%80-%d5%bd%d6%80%d5%a2%d5%a1%d5%bf%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b6/։
Ադրբեջանն այսօրվանից Գորիս - Կապան ճանապարհին մաքսակետեր կտեղադրի, հայկական կողմը համապատասխան քայլեր կձեռնարկի. Արմեն Գրիգորյան, Ազատություն ռադիոկայան, 21․11․2021, https://www.azatutyun.am/a/31555339.html։
Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի, Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահի և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի հայտարարությունը, Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ, 10․11․2020, https://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2020/11/10/Announcement/։
ՀՀ պաշտպանության նախարարության հայտարարությունը, ՀՀ պաշտպանության նախարարության կայքէջ, 14․09․2024, https://www.mil.am/hy/news/11024։
Ոչնչացվել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած «Մեծ և Փոքր Սյունիքներ» հուշակոթողը, MonumentWatch նախաձեռնություն, 31․07․2024, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%b8%d5%b9%d5%b6%d5%b9%d5%a1%d6%81%d5%be%d5%a5%d5%ac-%d5%a7-%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%bd%d5%af%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5/?fbclid=IwY2xjawEW_AZleHRuA2FlbQIxMQABHWE7CUNFetnxorI1vWN1W9aXGHhotGry8GqstT75Aneojchf76S0GxmWVg_aem_DmRJ_ODN4Euj8F1RTGzltg։
Պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ու պատմական միջավայրի պահպանության և օգտագործման մասին օրենք, հոդված 6, 11․11․1998, https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=38019։
Պողոսյան Ս․, 2022-ի երկօրյա պատերազմի հետևանքով համայնքներին ու բնակիչներին պատճառված վնասներն ու կորուստները, 20.01.2023, https://hetq.am/hy/article/152294:
Սյունիքի և Արցախի սահմանագլխի «Մեծ և Փոքր Սյունիքներ» հուշակոթողն անցել է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ՝ հայտնվելով ոչնչացման սպառնալիքի առաջ, MonumentWatch նախաձեռնություն, 18․04․2024, https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%bd%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab%d6%84%d5%ab-%d6%87-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%a3%d5%ac%d5%ad%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%ae-%d6%87-%d6%83/։
Սռնեղցի եկեղեցին, MonumentWatch նախաձեռնություն, 18․04․2024, https://monumentwatch.org/hy/monitoring_watch/%d5%bd%d5%bc%d5%b6%d5%a5%d5%b2%d6%81%d5%ab-%d5%a5%d5%af%d5%a5%d5%b2%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6/։
MonumentWatch նախաձեռնության ահազանգերը, 30․06․2024, https://monumentwatch.org/hy/alerts/։
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Hamazasp Abrahamyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
