Խաբ ու խազը հայոց արտադրական մշակույթում
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.218Բանալի բառեր-:
կաթնատնտեսության մշակույթ, համագործակցություն, կաթը փոխ տալ, ճիպոտ, ազնիվ հարաբերություններ, հարևան կանայք, մտահղացումԱմփոփում
Հայոց կաթնատնտեսության մշակույթում տնտեսական համագործակցության դասական դրսևորում է կաթը փոխ տալու երևույթը, երբ գյուղում կամ ամառանոց-սարում համայնքի մի խումբ հարևան կանայք պայմանավորվում են կաթը մշակել (կաթնամթերք պատրաստել] հերթով՝ բոլորի օրվա կաթը մի քանի օր տալով նրանցից մեկին: Երևույթն անցյալում տարածված է եղել հայոց ազգագրական տարբեր շրջաններում, այժմ կենցաղավարում է հիմնականում Շիրակում, Ջավախքում և հայտնի է խաբուխազ անունով: Ընդունված կարգի համաձայն` խաբի մասնակիցներից յուրաքանչյուրն ունի ճիպոտ, որի վրա արվող խազերով նշվում է փոխարինաբար տրվող-վերցվող կաթի չափը:
Կաթփոխը ենթադրում է ազնիվ հարաբերություններ, այլ պարագայում այն չէր կարող կայանալ: Կանայք անգամ հավատացել են, որ խաբողը կարող է չարաչար տուժել. կովերը կցամաքեն, կաթը հաճախ կկտրվի՝ կփչանա, ևն: Ժողովրդական այս պատկերացումը հստակորեն արտացոլված է առած-ասացվածքներում, միջնադարյան առակում: Դաշտային նյութերը վկայում են, որ խմբի անդամ ընտանիքների համագործակցությունը փոխանցվում է սերնդեսերունդ:
Կաթնատնտեսության մշակույթում համագործակցության այս ձևը կարելի է համարել ապրուստի կարիքները հոգալու՝ հայ տնտեսուհու հրաշալի մտահղացում, արտադրական մշակույթը կազմակերպելու հմտության ինքնատիպ դրսևորում: Համագործակցող խմբերը ձևավորվել են հարևան կանանց հավաքների, քննարկումների ընթացքում: Մշակութային այս երևույթը լրացուցիչ վկայություն է այն իրողության, որ հայ կինը ունակ է նաև հասարակական գործունեության, կարևոր դեր է ունեցել ոչ միայն ընտանեկան, այլև արտադրական մշակույթում:
Համագործակցության հիմնական նպատակը ոչ ունևոր գյուղացու ապրուստի կենսական միջոցների, հատկապես յուղ ու պանրի տարեկան պաշարի պատրաստումն էր, որն, առանց խմբերի ձևավորման, գրեթե անհնար էր իրականացնել:
Հղումներ
Acharean H. 1913, Hayerēn gawarakan bararan, Eminyan azgagrakan zh’oghovatsu, h. T’, Lazarean Chemaran Arewelean Lezowats‘,T’iflis, 1143 ēj [in Armenian].
Aharonyan A. 1982, HRŌ kině, Yerkeri zh’oghovatsu, G, T’ehran, Armēn hrat. marmin, 408 ēj [in Armenian].
Aghavni 1973, Shirak, Yerewan, Haypethrat, 847 ēj [in Armenian].
Aghayan E. 1976, Ardi hayereni bats‘atrakan bararan, h. 1, Yerewan, Hayastan, 929 ēj [in Armenian].
Andrēasean V. 1977, Ch‘armahal gawar, Nor Jugha, tp. Sb. Amenap‘rkich‘ van k‘i, 222 ēj [in Armenian].
Baypurtts‘ean S. 1896, Sari giwghats‘iner: Nor Dar, T’iflis, 22.05.1896, 88, ēj 3 [in Armenian].
Bdoyan V. 1963, Hay zh’oghovrdakan khagher, h. 1, Yerewan, HSSR GA hrat., 297 ēj [in Armenian].
Bdoyan V. 1974, Hay azgagrut‘yun. Hamarot urvagits, Yerewan, Yerewani hamals. hrat., 288 ēj [in Armenian].
Bdoyan V. 2014, Javakhk‘i hayots‘ azgagrut‘yuně ew zh’oghovrdakan banarvestě, Yerewan, YPH. hrat., 748 ēj [in Armenian].
Gabikeaan K. 1952, Bargirk‘ sebastahay gawaralezowi, Yerusaghem, hrat. Hamasebastahay verashinats‘ miut‘ean Amerikayi, tp. Srbots‘ Hakobeants‘, 682 ēj [in Armenian].
Gaspar H. 1892, Giwghatntesut‘yuně hay giwgherum. Kat‘natntesut‘yan masin: Nor Dar, T’iflis, 06.05.1892, 76, ēj 1-2[in Armenian].
Geworgyan G. 1972, Ashtaraki azgagrakan nyut‘erě, Hnagitut‘yan ew azgagrut‘yan instituti arkhiv [aysuhetew` HAI] Arkh., Geworgyan G. f., g. 1, t‘. 86, Yerewan, dzeragir, [in Armenian].
Ghanalanyan A. 1960, Aratsani, Yerewan, HSSR GA hrat., 398 ēj [in Armenian].
Gosh M., Aygekts‘i V. 1896, Arakner: Dpr. Krtser ew mijin tarik‘i hamar: Yerewan, Luys, 79 ēj [in Armenian].
Hakobyan G. 1974, Nerk‘in Baseni azgagrut‘yuně ew banahyusut‘yuně, Yerewan, Hajastan, 460 ēj [in Armenian].
Hambardzumean V. 1927, Giwashkharh: Patmakan ew azgagrakan usumnasirutiwn, P‘ariz, tp. “Tarōn”, 280 ēj [in Armenian].
Karakhanyan G. 2003, Hayots‘ zh’oghovrdakan mshakuyt‘ě. Hanragitaran, h. A, Yerewan, HH GAA “Gitut‘yun”, 322 ēj [in Armenian].
K‘ōsean H. 1926, Bardzr Hayk‘, h. B, Karnoy giwgherě, Vienna, tp. Mkhit‘arean, 184 ēj [in Armenian].
Malkhaseants‘ St. 1944, Hayerēn bats‘atrakan bararan, h. 2, Yerewan, Haykakan SSR Petakan Hratarakch‘ut‘yun, 512 ēj [in Armenian].
Malkhaseants‘ St. 1945, Hayerēn bats‘atrakan bararan, h. 4, Yerewan, Haykakan SSR Petakan Hratarakch‘ut‘yun 647 ēj [in Armenian].
Patrik A. 1975, Sebastahay gyughashkharhě, HAI Arkh., Patrik A. f., ts‘ 1, g. 1, t‘. 29, Yerewan, mek‘enagir[in Armenian].
P‘olatean A. 1969, Patmut‘iwn hayots‘ Arabkiri, Niw Yeork‘, Amerikayi Arabkiri miut‘ean hrat., 1020 ēj [in Armenian].
Sahakyan N. 1985, Sebastiayi nahangi Khurnavul gyughě ew ir avanduyt‘nerě, HAI Arkh., Sahakyan N. f., g. 1, t‘. 125, Yerewan, mek‘enagir[in Armenian].
Sanasaryan N. 1965, Karno gavari azgagrakan nyut‘erě, HAI Arkh., Sanasaryan N. f., ts‘ 1, g. 1, t‘. 157, Yerewan, dzeragir, [in Armenian].
Tēr-Grigorean Gr. 1910, Kat‘natntesut‘yuně Shirakum: Giwghatntes, T’iflis, 21.11.1910, ēj 646-649[in Armenian].
T’orosean H. 1969, Patmut‘iwn hay Tomartsayi, h. B, Pēyrut‘, tp. Sewan, ēj 838-1786 [in Armenian].
Vants‘ean G. 1896, Hay hamaynk‘i sovorut‘yunner, Murch, N 1, T’iflis, ēj 100-106[in Armenian].
Zh’amanakakits‘ hayots‘ lezvi bats‘atrakan bararan 1980, h. 4, Yerewan, Haykakan SSH Gitut‘yunneri akademiayi hratarakch‘ut‘yun, 829 ēj [in Armenian].
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Hasmik Harutyunyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
