Հայկական լեռնաշխարհ ներթափանցած կիմերա-սկյութական մշակութային ընդհանրությունից կիմերական մշակույթի առանձնացման փորձ(Ըստ հնագիտական տվյալների)
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.si1.217Բանալի բառեր-:
Հայկական լեռնաշխարհ, կիմերական, հատկանիշ, բնորոշիչ, դամբարան, բնակատեղի, հնագիտական մշակույթ, կոթողԱմփոփում
Կիմերա-սկյութական մշակութային ընդհանրությունից կիմերական մշակույթի տարանջատումը բարդ խնդիր է, քանի որ կիմերական ու սկյութական մշակույթները նման են իրար։ Առկա նմանությունները, սակայն, ավելի շուտ ձևաբանական են, քան տիպաբանական։ Դրանից բխում է, որ քննարկվող ցեղախմբերը պատկանում են նույն տնտեսական-մշակութային տիպին, բայց ոչ միևնույն հնագիտական մշակույթին։ Հատկապես հարկ է նշել «սկյութական երրորդության» բաղադրիչներից մեկի՝ կենդանական ոճի, բացակայության փաստը կիմերական մշակույթում։ Դրա փոխարեն վերջինիս բնորոշ է երկրաչափական զարդաբանվածքը, հատկապես՝ շրջանի մեջ ներառված շեղանկյան պատկերով հորինվածքը։ Քննարկվում են կիմերական ու սկյութական դամբանային կառույցների, մահարձանների և թաղման ծիսակարգերի (մասնավորապես՝ կմախքների դիրքի) առանձնահատկությունները։ Տարբերություններ են նկատվում զենքի ու ձիասարքի հավաքածոներում։ Կատարված հետազոտական աշխատանքի արդյունքում՝ մեր կողմից առայժմ ընտրվել են 14 դամբանախմբերի պատկանող 57 դամբարաններ, 5 «այլ» դամբանախմբեր և 9 բնակատեղիներ, որոնցից յուրաքանչյուրում առկա են կիմերական մշակույթին բնորոշող անհրաժեշտ քանակությամբ հատկանիշներ կամ հատկանիշ հանդիսացող իրեր: Կարելի է եզրակացնել, որ կիմերների սփռման հիմնական տարածքներից մեկը Շիրակի սարահարթն է, որտեղից նրանք կարող էին ներթափանցել Արագածոտն գավառի արևմտյան մասերը։ Նրանց հետքը նշմարվում է նաև Հայկական լեռնաշխարհի արևմուտքում՝ Բարձր Հայքում, Ծոփք և Աղձնիք նահանգներում։ Կիմերական ցեղախմբերի մի զգալի զանգված, ըստ երևույթին, հիմնավորվել է Գամիրքում՝ Փոքր Հայքի հարևանությամբ, որտեղից շարժվել է դեպի հյուսիս և արևմուտք։
Հղումներ
T’umanyan 2018- T’umanyan G., «Kimera-skyut’akan mshakut’ayin yndhanrut’yun» yezruyt’y, khmb., Avetisyan H., Aragatsi t’ikunk’um. Hnagitakan hetazotut’yunner nvirvats T. Khach’atryani hishatakin, Yerevan, «Gitut’yun» hrat., 2018, ej 214-217: (in Armenian)
T’umanyan 2023- T’umanyan G., Astvatsashnch’i yev patmich’neri teghekut’yunnery Haykakan lerrnashkharhum kimerneri u skyut’neri gtnvelu masin, Lraber hasarakakan gitut’yunneri, N 3, 2023, ej 42–60. (in Armenian)
Khnkikyan 1993- Khnkikyan O., Dambaranneri peghumner Harzhis gyughum, pat. khmb., Tirats’yan G., K’alant’aryan A., Areshyan G., Hnagitakan ashkhatank’nery Hayastani norakarruyts’nerum, I, Yerevan, «Hayastani GA hrat.», 1993, ej 97-102: (in Armenian)
Alekseyev 1992- Alekseyev A., Skifskaya khronika (Skify v VII-IV vv. do n.e.: istoriko-arkheologicheskiy ocherk), Sankt Peterburg, Izd. «Peterburgkomstat», 1992, 206 s. (in Russian)
Val'chak 2016- Val'chak S., Predskifskaya arkheologiya Vostochnoy Yevropy i nekotoryye pamyatniki Zakavkaz'ya, otv. red. Balakhvantsev A., Kullanda S., Kavkaz i step' na rubezhe epokhi pozdney bronzy i rannego zheleza: materialy mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii, possvyashchennoy pamyati M. N. Pogrebovoy, Moskva, «Izd. Instituta vostokovedeniya RAN», 2016, s. 28-41. (in Russian)
Voronov 1980- Voronov YU., O khronologicheskikh svyazyakh kimmeriysko-skifskoy i kolkhidskoy kul'tur, red. Vashchenko L., Skifiya i Kavkaz. Sbornik nauchnykh trudov, Kiyev, Izd. «Naukova dumka», 1980, s. 200-218. (in Russian)
D'yakonov 1956- D'yakonov I., Istoriya Midii, Moskva-Leningrad, «Izd. AN SSSR», 1956, 485 s. (in Russian)
Ivanchik 1990- Ivanchik A., Kimmeriytsy i Urartu nakanune vos'mogo pokhoda Sargona II, Vestnik drevney istorii, № 3, 1990, s. 3-19. (in Russian)
Ivanchik 1996- Ivanchik A., Kimmeriytsy. Drevnevostochnyye tsivilizatsii i stepnyye kochevniki v VIII-VII vv. do n. e., Moskva, Izd. «Nauka», 1996, 324 s. (in Russian)
Il'inskaya, Terenozhkin 1983- Il'inskaya V., Terenozhkin A., Skifiya VII- IV vv. do n.e., Kiyev, Izd. «Naukova dumka», 1983, 380 s. (in Russian)
Kachalova 1993- Kachalova N., Alekseyev A., Arkheologichskiye aspekty kimmeriyskoy problemy, Alekseyev A., Kachalova N., Tokhtas'yev S., Kimmeriytsy: etnokul'turnaya prinadlezhnost', S. Peterburg, «Izd. Informatsionno-issledovatel'skogo instituta «Yermakov»», 1993, s. 51-89. (in Russian)
Kuznetsova 2014- Kuznetsova T., Kimmeriyskiye strely, otv. red. Korobov D., Ye.I. Krupnov i razvitiye arkheologii Severnogo Kavkaza, XXVIII Krupnovskiye chteniya, Materialy mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii, Moskva, «Izd. Instituta arkheologii RAN», 2014, s. 168-169. (in Russian)
Kuftin 1941- Kuftin B., Arkheologicheskiye raskopki v Trialeti, I, Tbilisi, «Izd. AN GrSSR», 1941, 491 s. (in Russian)
Martirosyan 1954- Martirosyan A., Raskopki v Golovino, Yerevan, «Izd. AN ArmSSR», 1954, 116 s. (in Russian)
Martirosyan 1956- Martirosyan A., Raskopki v Kirovakane i nekotoryye pamyatniki ranneurartskogo perioda (IX-VIII vv. do n.e.), Izvestiya obshchestvennykh nauk, N 9, 1956, s. 61-84. (in Russian)
Makhortykh 1994- Makhortykh S., Kimmeriytsy na Severnom Kavkaze, Kiyev, Izd. «Tirazh», 1994, 94 s. (in Russian)
Makhortykh 2008- Makhortykh S., Kul'tura i istoriya kimmeriytsev Severnogo Prichernomor'ya, Dissertatsiya na soiskaniye uchenoy stepeni doktora istoricheskikh nauk, Kiyev, «Institut arkheologii NANU», 583 s. (in Russian)
Makhortykh, Kotova 2021- Makhortykh S., Kotova N., «Kimmero-skifskiye» drevnosti iz Tsentral'noy Anatolii, Vostok, N 6, 2021, s. 54-77. (in Russian)
Medvedskaya 1992- Medvedskaya I., Periodizatsiya skifskoy arkhaiki i Drevniy Vostok, Rossiyskaya arkheologiya, N 3, 1992, s. 86-107. (in Russian)
Medvedskaya 1994- Medvedskaya I., Zaklyucheniye po diskussii, Rossiyskaya arkheologiya, N 1, 1994, s. 123-133. (in Russian)
Melyukova, Moshkova 1989- Melyukova A., Moshkova M., Vvedeniye, otv. red. Melyukova A., Arkheologiya SSSR. Stepi yevropeyskoy chasti SSSR v skifo-sarmatskoye vremya, Moskva, Izd. «Nauka», 1989, s. 5-8. (in Russian)
Ol'khovskiy 2005- Ol'khovskiy V., Monumental'naya skul'ptura naseleniya zapadnoy chasti yevraziyskikh stepey epokhi rannego zheleza, Moskva, Izd. «Nauka», 2005, 299 s. (in Russian)
Ryabkova 2014- Ryabkova T., Kurgan 524 u s. Zhabotin v sisteme pamyatnikov perioda skifskoy arkhaiki, Rossiyskiy arkheologicheskiy yezhegodnik, N 4, 2014, s. 372-432. (in Russian)
Tairov 2002- Tairov A., «Kimmeriyskiye» kinzhaly iz Yuzhnogo Zaural'ya, Nizhnevolzhskiy arkheologicheskiy vestnik, vyp. 5, 2002, s. 194-200. (in Russian)
Terenozhkin 1976- Terenozhkin A., Kimmeriytsy, Kiyev, «Naukova dumka», 1976, 224 s. (in Russian)
Trubachev 1976- Trubachev O., O sindakh i ikh yazyke, Voprosy yazykoznaniya, N 4, 1976, s. 39-63. (in Russian)
Khachatryan 1975- Khachatryan T., Drevnyaya kul'tura Shiraka (III-I tys. do n. e.), Yerevan, «Izd. Yerevanskogo universiteta», 1975, 278 s. (in Russian)
Khusseyn 2019- Khusseyn O., Kimmeriyskaya problema v rossiyskoy i urainskoy arkheologicheskoy nauke i puti yeyo resheniya, Avtoreferat dissertatsi na soiskaniye uchenoy stepeni kandidata istoricheskikh nauk, Voronezh, «Izd. Voronezhskogo gosudarstvennogo universiteta», 2019, 24 s. (in Russian)
Erlikh i dr. 2009- Erlikh V., Val'chak S., Maslov V., Protomeotskiye pogrebeniya iz kurgana 2 mogil'nika Uashkhitu I, otv. red. Bessonova S., Epokha rannego zheleza, Sbornik nauchnykh trudov k 60-letiyu S. A. Skorogo, Kiyev-Poltava, «Izd. Instituta arkheologii NAN Ukrainy», 2009, s. 394-417. (in Russian)
Devedjyan 2009- Devedjyan S., Stone Stelae in the Burial Ground of Lori Berd, Aramazd: AJNES, vol. IV/2, Yerevan, p. 146-153.
Ivantchik 2001- Ivantchik A., Kimmerier und Skythen, Moskau, „Philipp von Zabern“, 2001, 324 s.
Kristensen 1988- Kristensen A., Who were the Cimmerians, and where did they come from? Copenhagen, Pub. “Munksgaard”, 1988, 141 p.
Mehnert 2008- Mehnert G., Skythika in Transkaukasien. Reiternomadische Sachkultur im archäologischen Fundkontext, Wiesbaden, „Dr. Ludwig Reichert Verlag“, 2008, 205 s.
Sulimirski 1954- Sulimirski T., Scythian Antiquities in Western Asia, Artibus Asiae, Vol. 17, No. 3/4, 1954, p. 282-318.
Ünal 1982- Ünal V., Zwei Gräber Eurasischer Reiternomaden im Nördlichen Zentralanatolien, Beiträge der Allgemeinen und Vergleichenden Archäologie, N 4, München, 1982, s. 65-81.
Xnkikyan 2002- Xnkikyan O., Syunik՛ During the Bronze and Iron Ages, Barrington, “Mayreni Publishing”, 2002, 258 p.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Գարեգին Թումանյան
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
