Թոնիրը հայոց բանավոր մշակույթում
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.si1.332Բանալի բառեր-:
թոնիր, սրբազան տարածք, բանավոր ավանդություն, ծես, կրակ, ջուր, մոխիր, հավատալիքներԱմփոփում
Թոնիրը (օջախը) հայոց մեջ սերտորեն կապված է կրակի և նախնիների պաշտամունքի հետ, որն իր հետքն է թողել ժողովրդական բանահյուսության մեջ, հավատալիքային և տոնածիսական համակարգերում ու սովորույթներում: Այն սոսկ կենցաղային բնույթ չի կրել հայ մարդու առօրյայում. ունենալով բազմագործառութային բնույթ՝ նաև սրբազնացվել է՝ ծառայելով ընտանիքի և համայնքի կրոնածիսական կարիքներին, իսկ գյուղերում որոշ թոնիրներ ձեռք են բերել նաև սրբազան վայրի նշանակություն: Թոնրի գործառույթները ձգվում են հաց թխելուց մինչև պսակ ու կնունք, բժշկելուց մինչև չարխափանություն ու չարահալածություն, գուշակությունից մինչև կերպափոխում, մուրազատվություն և ուխտագնացության սրբազան վայր: Հայը այն համարել է տան սրաբավայր՝ ըստ կենցաղավարող այն հավատալիքի, թե ընտանիքի նախնիների հոգիներն ապրում են թոնրի ակի մեջ կամ շուրթին: Եկեղեցի չունեցող գյուղերում թոնիրը «փոխարինել» է քրիստոնեական տաճարին, որի վրա կատարվել են և´ կնունքներ, և´ պսակադրություններ:
Հայոց բանավոր մշակույթում թոնրի շուրջ ձևավորվել են ավանդազրույցներ, զրույցներ, հանելուկներ, այն հիշատակել են նաև հարսանեկան ծիսական երգերում:
Հայկական Լեռնաշխարհի գրեթե բոլոր ազգագրական շրջաններում երդվել են «տաճար թունդիրով». այն վստահելի երդում էր, որը դիմացինին ստիպում էր հավատալ երդվողի խոսքի ճշմարտացիությանը:
Հղումներ
Abeghyan, 1975 - Abeghyan M., Yerker, h. E, HSSH GA hrat., 1975, 603 ej: (in Armenian)
Alishan, 2002 - Alishan GH., Hin havatk’y kam het’anosakan krony (grakan arevelahayereni veratsets’ A.G. Barseghyany), hrat. «Hrazdan» SPY, 2002, 295 ej: (in Armenian)
Acharryan, 1973 – Acharryan H., Hayeren armatakan barraran, h. II, Yerevani hamalsarani hrat., 1973, 687 ej: (in Armenian)
Avagyan, 1978 - Avagyan S., Archak, Hay azgagrut’yun yev banahyusut’yun, h. 8, HSSH GA hrat., 1978, 186 ej: (in Armenian)
Bense 1972 – Bense (Sahak Movsisyan), Bulanykh, Hay azgagrut’yun yev banahyusut’yun, h. 3, HSSH GA hrat., 1972, 182 ej: (in Armenian)
Gnuni, 2004 - Gnuni A., SHengavit’yan mshakuyt’i ojakhnery yev drants’ hamalirnery, Patmabanasirakan handes, №1, 2004, ej 203-223: (in Armenian)
Yeganyan, 2013 - Yeganyan L., mets Sepasari ojakh-zoharanner, HH GAA Shiraki hayagitakan hetazotut’yunneri kentron. Gitakan ashkhatut’yunner, h. 16, 2013, ej 56-62: (in Armenian)
Yeznik Koghbats’i, 1970 - Yeznik Koghbats’i, Yeghts aghandots’, «Hayastan» hrat., 1970, 254 ej: (in Armenian)
Zhamanakakits’ hayots’ lezvi bats’atrakan barraran, 1980 - Zhamanakakits’ hayots’ lezvi bats’atrakan barraran, h. IV, HSSH GA hrat., 1980, 828 ej: (in Armenian)
Lalayan, 1895 - Lalayan Ye., Javakhk’,Azgagrakan handes., g. A, Shushi, 1895, ej 117-378: (in Armenian)
Lalayan, 1897 - Lalayan Ye., Varanda, Azgagrakan handes, g. B, T’iflis, 1897, ej 5-244: (in Armenian)
Lalayan, 1903 - Lalayan, Ye., Borch’alui gavarr, Azgagrakan handes., g. X, T’iflis, 1903, 113-268: (in Armenian)
Lalayan, 2021 - Lalayan Ye., Yerker, h. 4, HAI hrat., 2021, 692 ej: Lalayan, 2024 - Lalayan Ye., Yerker, h. 5, HAI hrat., 2024, 592 ej: (in Armenian)
Lisits’yan, 1969 – Lisits’yan S., Zangezuri hayery, HSSH GA hrat., 1969, 334ej + 130 nkar: (in Armenian)
KHemch’yan, 2008 - KHemch’yan E., Ijevan (Dzorop’vor), Hay azgagrut’yun yev banahyusut’yun, h. 25, HH GAA «Gitut’yun» hrat., 2008, 490 ej: (in Armenian)
HAI ARKH – HAI ARKH, Ye. Lalayani khmbarshavi fond FA III, t’. 3844-3891; FA III, t’. 1891-1929: (in Armenian)
HZHH, 2023 - HZHH, h. XIX (Kazmogh, T’. L. Hayrapetyan), HAI hrat., 2023, 736 ej: (in Armenian)
Ghanalanyan, 1969 - Ghanalanyan A., Avandapatum, HSSH GA hrat.,1969, 530 ej + 33 lusankar: (in Armenian)
MM, 973 - MM, Mashtots’, DZerr. 973, 265 B: (in Armenian)
MM, 5823 - MM,Mashtots’, DZerr. 5823, 171B-176B: (in Armenian)
Nahapetyan, Gharibyan, 2006 – Nahapetyan RR., Gharibyan I., Gitelik’ yev khorhrdanish, havatalik’ yev sovoruyt’ (mijazgayin arrajin gitazhoghovi hodvatsneri zhoghovatsu), Yerevan, «Gitut’yun» hrat., 2006, ej 124 -140: (in Armenian)
Petrosyan, 2001 - Petrosyan H., Hayots’ srbery yev srbavayrery, Yerevan, «Hayastan» hrat., 2001, ej 347-356: (in Armenian)
Syunik’i Banahyusut’yuny, 2020 - Syunik’i Banahyusut’yuny (kazmoghner, T’. Hayrapetyan, G. Melik’yan, S. Arrak’elyan, A. Kirakosyan), Yerevan, HAI hrat., 2020, 384 ej: (in Armenian)
K’nar mshets’wots’ yev vanets’wots’, 1874 - K’nar mshets’wots’ yev vanets’wots’ (minch’ev ayzhm ch’hratarakuats yerger) (zhoghoveats’ Aristakes vrd. Sedrakean), i Vagharshapat, i tparani srboy Kat’ughike Ejmiatsni, RRYIG–1874, 46 ej: (in Armenian)
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Սիրանույշ Առաքելյան
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
