ԵՊՀ առաջին ռեկտոր Յ․Ս․ Ղամբարյանի մասոնական գործունեությունը
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.si1.041Բանալի բառեր-:
Յ.Ս. Ղամբարյան, Մ.Մ. Կովալևսկի, Ռուսաստան, օթյակ, մասոն, «Կոսմոս», «Բևեռային աստղ», «Ֆենիքս», «Վերածնունդ»Ամփոփում
Երևանի պետական համալսարանի առաջին ռեկտոր Յուրի Ստեփանի Ղամբարյանի (Ղամբարովի) մասոնական գործունեությունը հայ պատմագիտության կողմից մինչ օրս հիմնավոր ուսումնասիրված չէ։ Նրա ազատ որմնադիր դառնալու իրողությունը և մասոնական գործունեությունն անխզելիորեն կապված է ռուս նշանավոր պատմաբան, իրավագետ, սոցիոլոգ, ազգագրագետ, հասարակական և քաղաքական գործիչ Մ․Մ․ Կովալևսկու անվան հետ։
1905 թ․ մայիսի 16-ին Փարիզի «Կոսմոս» № 288 օթյակում, Մ․Մ․ Կովալևսկու ղեկավարությամբ, Յ․Ս․ Ղամբարյանը ձեռնադրվեց առաջին աստիճանի մասոն։ 1906 թ․ հունվարի 30-ին նա «Կոսմոս» № 288 օթյակում ձեռնադրվեց նախ՝ երկրորդ, ապա երրորդ աստիճանի ազատ որմնադիր, որը մասոնությունում հազվադեպ է տեղի ունենում։ Մինչև 1908 թ․ նա մնաց այս օթյակի անդամ, թեև 1906 թ․ օգոստոսին վերադարձել էր Պետերբուրգ։
1906 թ․ նոյեմբերի 15-ին Մ․Մ․ Կովալևսկին Պետերբուրգում հիմնեց ռուսական քաղաքական մասոնության առաջին օթյակը՝ «Բևեռային աստղը», որին 1907 թ սկզբին անդամագրվեց Յ․Ս․ Ղամբարյանը։ 1906 թ․ Պետերբուրգում Յ․Ս․ Ղամբարյանը դարձավ Մ․Մ․Կովալևսկու նախաձեռնությամբ հիմնված «Ֆենիքս» օթյակի 5 հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1908 թ․ փետրվարի 17-ին Մոսկվայում Մ․Մ․ Կովալևսկու հիմնած «Վերածնունդ» օթյակի հիմնադիր անդամներից մեկը Յ․ Ս․ Ղամբարյանն էր։
1908 թ. մայիսի 8-ին Մ․Մ․Կովալևսկին, Յ․Ս․ Ղամբարյանը և նրանց համախոհները Մոսկվայի «Ազատագրում» օթյակի ղեկավարների հետ ունեցած տարաձայնությունների պատճառով հեռացան «Բևեռային աստղ» օթյակից և հիմնեցին իրենց «Կոսմոս» օթյակը, որը երկար չգործեց։
1912 թ. ամռանը Յ․Ս․ Ղամբարյանն անդամագրվեց Մոսկվայում հիմնված «Ռուսաստանի ժողովուրդների Մեծ Արևելք» մասոնական կազմակերպությանը։ Ռուսաստանում մասոնության քաղաքականացման և կուսակցականացման տարիներին Յ․Ս․ Ղամբարյանը մասոնական ակտիվ գործունեություն չծավալեց, որովհետև որևէ քաղաքական կուսակցության անդամ չէր և քաղաքականությամբ չէր զբաղվում։ Այդ պահից սկսած մինչև իր կյանքի վերջը նա զբաղվում էր բացառապես պրոֆեսորա-դասապոսական և գիտական գործունեությամբ։
Հղումներ
Yerevani hamalsaran. 1918-1920 t’t’․ Vaveragreri zhoghovatsu, kazmets’in F. H. Mamikonyan, S. S. Mirzoyan, Yerevan, YePH hrat., 1995, 335 ej. (in Armenian)
Hayastani Hanrapetut’yan parrlamentakan orenk’nery 1918-1920 t’t’․, Yerevan, Azgayin zhoghov, 1998, 506 ej. (in Armenian)
«Hayastani hamalsaran», Alek’sandrapol, 1919, 31 hunvari․ (in Armenian)
TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.101-104, F.2244. Op.2. D.131. L.4․ (in Russian)
TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.131-132. (in Russian)
TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.21-22. (in Russian)
TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.63-64. (in Russian)
TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.82-85. (in Russian)
Avrekh 1990 - Avrekh A.YA. Masony i revolyutsiya. Moskva, Izd-vo Politizdat, 1990, 350 s. «Armyanskiy Vestnik». Moskva, 1916, № 11, s. 21. (in Russian)
Berberova 1986 - Berberova N. Lyudi i lozhi. Russkiye masony XX stoletiya, N'yu-York, Russica publishers, 1986, 299 s. (in Russian)
Volkov, Kulikova, Loginov – 2006 Volkov V.A., Kulikova M.V., Loginov M.V. Moskovskiye professora XVIII - nachala XX vekov. Gumanitarnyye i obshchestvennyye nauki, Moskva, Yanus-K, Moskovskiye uchebniki i kartografiya, 2006, 299 s. (in Russian)
Imperatorskiy Moskovskiy universitet 1755-1917․ Entsiklopedicheskiy slovar'. Sost. A.YU. Andreyev, D.A.Tsygankov. Moskva, Rossiyskaya politicheskaya entsiklopediya, 2010, 894 s. (in Russian)
Karpachev 2008 - Karpachev S. P. Masony. Slovar', Moskva, Izd-vo AST, Olimp, 2008. 634 s. (in Russian)
Kovalevskiy 2005 - Kovalevskiy M.M. Moya zhizn'. Vospominaniya. Moskva, ROSSPEN, 2005, 784 s. (in Russian)
Kurbatov 2007 - Kurbatov V. I. Taynoye obshchestvo masonov. Moskva, Izd-vo Eksmo, 2007, 416 s. (in Russian)
M. M. Kovalevskiy. Uchennyy, gosudarstvennyy i obshchestvennyy deyatel' i grazhdanin: Sbornik statey. Peterburg, Izd-vo Artist: zavedeniye t-va A.F. Marks, 1917. 274 s. (in Russian)
Nikolayevskiy 1990 - Nikolayevskiy B. I. Russkiye masony i revolyutsiya. Moskva, Izd-vo Terra, 1990, 208 s. (in Russian)
Platonov 2014 - Platonov O. A. Masony v russkoy istorii XIX veka, Moskva, Izd-vo Rodnaya strana, 2014, 384 s. (in Russian)
Svatikov 1917 - Svatikov S.G. Opal'naya professura 80-ikh godov.-«Golos minuvshego». Moskva, 1917, № 2, Tip. T-va Ryabushinskikh, ss. 5-78. (in Russian)
Serkov 1997 - Serkov A. I. Istoriya russkogo masonstva, SPb, Izd-vo imeni N. I. Novikova, 1997, 400 s. (in Russian)
Serkov 2001 - Serkov A. I. Russkoye masonstvo 1731-2000, Moskva, Izd-vo Rossiyskaya politicheskaya entsiklopediya, 2001, 1224 s. Solov'yev 2007 - Solov'yev O. F. Russkiye masony. Moskva, Izd-vo Eksmo, 2007, 544 s. (in Russian)
Spisok grazhdanskim chinam 4-ogo klassa. Ispravleno po 1-ye iyulya 1863. Sankt-Peterburg, tip. Pravitel'stvuyushchego senata, 1863, 956 s. (in Russian)
Lozha Polyarnaya zvezda. samisdat.com/5/23/523r-pzv.htm (in Russian)
Moskva. Lozha Vozrozhdeniye․ http://samisdat.com/5/23/523r-voz.htm. (in Russian)
Parizh. Lozha Kosmos. http://samisdat.com/5/23/523f-kos.htm (in Russian)
Peterburg, Lozha Feniks. samisdat.com/5/23/523r-fen.htm. (in Russian)
Peterburg. Lozha Polyarnaya zvezda. samisdat.com/5/23/523r-pzv.htm. (in Russian)
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Ֆելիքս Մովսիսյան
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
