Ողբատեսիլային մտածողությունը և թագավորության վերականգնման գաղափարը Հայաստանում 5-12 դդ․ (Տեսական դիտարկումներ)
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2024.21.2.008Բանալի բառեր-:
Միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական մտածողությունը, Հայ միջնադարյան ողբեր, Հայ միջնադարյան տեսիլներ, Հայ վախճանաբանություն, Հայ ազատագրական լեգենդԱմփոփում
Սույն հոդվածը քննարկում է երկու տեսական հասկացության՝ «ողբատեսիլային մտածողության» և «թագավորության վերականգնման գաղափարի» դերը Միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական մտածողության համակարգում։ Քննության ենթարկելով ժամանակի հայ մատենագրության կարևորագույն ժանրերից երկուսը՝ ողբերը և տեսիլները, փորձ է կատարվում ցույց տալ, այս ժանրերի ներքին կապը թե՛ տեքստաբանական, թե՛ գաղափարական մակարդակների վրա։ Աղբյուրագիտական քննության արդյուքնում մատնանշվում է սույն մտածողության կարևոր դերը ժամանակի հայոց աշխարհայացքում։ «Ողբատեսիլային մտածողությանը» զուգահեռ քննվում է «թագավորության վերականգնման գաղափարը», որը լինելով միանգամայն անկախ քաղաքական գաղափար, ժամանակի ընթացքում կապվում է «ողբատեսիլային մտածողության» հետ։ Ասվածի լույսի ներքո հիմնովին վերանայվում է Աշոտ Հովհաննիսյանի կողմից առաջարկված «հայ ազատագրական լեգենդ» հասկացության դերը Միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական գաղափարաների համակարգում։
Հղումներ
Ակինեան Ն․ 1948, Տեսիլ Ս. Սահակայ. Մատենագրական պատմական քննութիւն, Վիեննա, Մխիթարյան տպարան, 1948, 93 էջ + Ը։
Գրիգոր Տղա 1972, Բանաստեղծություններ և պոեմներ, աշխ․ Ա. Մնացականյանի, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 452 էջ։
Եպիփան Կիպրացի 2013, Ճառք, աշխ․ Հ․ Քյոսեյանի, Էջմիածին,Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի հրատ․, 896 էջ։
Թոփչյան Ա․ 2016, Կեղծ-Մեթոդիոսի «Հայտնության» հին հայերեն թարգմանությունը, «Բանբեր Մատենադարանի», 23, էջ 330-378։
Կիրակոս Գանձակեցի 1961, Պատմություն հայոց, աշխ․ Կ. Մելիք-Օհանջանյան, Երևան, ԳԱ հրատ., 426 էջ + ՃԻԷ:
Կոստանդին Ծիրանածին 1970, (Օտար աղբյուրները հայերի և Հայաստանի մասին 6), աշխ․ Հ․ Բարթիկյանի, Երևան, ԳԱ հրատ․, 366 էջ։
Հիշ․ Ե-ԺԲ – Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ․ Ե-ԺԲ դար, աշխ․ Ա․ Մաթևոսյանի, Երևան, Մատենադարան, 1988, 366 էջ։
Հիշ․ ԺԳ – Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ․ ԺԳ դար, աշխ․ Ա․ Մաթևոսյանի, Երևան, Մատենադարան, 1984, 987 էջ։
Հովհաննիսյան Ա․ 1957, Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, հ․1, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, 525 էջ։
Ղևոնդ 2007, Պատմաբանութիւն, Մատենագիրք հայոց, հ․ Զ, աշխ․ Գ․ Տէր-Վարդանեանի, Անթիլիաս, էջ 735-85։
Մովսէս Խորենացի 2003, Պատմութիւն Հայոց, Մատենագիրք հայոց, հ․ Բ․, աշխ․ Ստ․ Մալխասյանցի և այլոց, Անթիլիաս, էջ 1743-2121։
Նալբանդյան Վ․ 1986, Հայոց թագավորության վերականգնման հարցը Վարդանանց պատերազմի ժամանակ, «ՊԲՀ», 1, էջ 177-186։
Ներսէս Շնորհալի 1973, Ողբ Եդեսիոյ, աշխ․ Մ. Մկրտչյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱԱ հրատ., 159 էջ։
Ներսէս Շնորհալի 2018, Յիսուս Որդի, աշխ․ Գ․ Գասպարեանի, ՄՀ․ հ․ ԻԱ, Երևան, Մատենդարան հրատ․, էջ 291-455։
Սանահնի ընծայամատյան 2007 – Յիշատակարան Սանահնոյ վանից (Սանահնի Քէօթուկը), աշխ․ Պ․ Մուրադեանի, Ս․ Էջմիածին, Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածին հրատ․, 2007, 336 էջ։
Սեբէոս 2005, Պատմութիւն, աշխ․ Գ․ Աբգարեանի, Մատենագիրք հայոց, հ․Դ, Անթիլիաս, էջ 453-565։
Սոփերք Է – [Յովհաննես Երզնկացի], Պատմութիւն յայտնութեան նշխարց սրբոյն Ներսիսի (Սոփերք հայկականք Է), Վենետիկ, տպ․ Մխիթարեան, 1853, էջ 31-78։
Սրապյան Ա․ 1958, Հովհաննես Երզնկացի, Երևան, ԳԱ հրատ․, 309 էջ։
Վարդան Արևելցի 1862, Հաւաքումն պատմութեան, աշխ․ Ղ․ Ալիշանի, Վենետիկ, Ս․ Ղազար, 184 էջ։
Փավստոս Բուզանդ 2003, Բուզանդարան պատմութիւնք, Մատենագիրք հայոց, հ․Ա, Անթիլիաս, էջ 277-428։
Ֆրիկ 1954, Դիւան, աշխ․ Տիրայր արք․, Նիւ Եորք, 756 էջ։
Юзбашян, К. Н. 1988, Армянские государства эпохи Багратидов и Византия IX-XI вв., Москва, «Наука», 300 с.
Bahman Yasht 1880, tr. E. W. West, Sacred Books of the East, vol. V , ed. F. Max Müller,Oxford, Oxford University Press, pp. 189-235․
Frasson 1976 – Pseudo-Epiphanii Sermo di Antrichristo, ed. G. Frasson, Venezia, San Lazzaro, LXXXIV+392p.
Hultgård A. 1983, Forms and origins of Iranian Apocalypticism, Apocalypticism in the Mediterranean World and the Near East, ed. D. Hellholm, Tübingen, Mohr, pp. 387–411.
La Porta S․ 2019, The Persistence of History: Two Armenian Reactions to the Failure of Prophesy, Les récits historiques entre orient et occident XIe-XVe siècle, ed. I. Bueno & C. Rouxpetel, Roma, École française de Rome, pp. 267-303.
Muradyan G. 2014, The Vision of St. Sahak in the History of Łazar P‘arpec‘i, The Armenian Apocaliptic Tradition: A Comparative Perspective, ed. K. B. Bardakjian & S. La Porta, Leiden/Boston, Brill, pp. 313-325․
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Areg Vardanyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
