ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԳԵՏԵՐՈՒՄ ՋՐԻ ԾԱԽՍԻ ԿԱՆԽԱՏԵՍՄԱՆ ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ ՄՈԴԵԼՆԵՐԻ ՓՈՐՁԱՐԿՈՒՄ
DOI:
https://doi.org/10.46991/PYSUC.2026.60.2.219Բանալի բառեր:
spring flood, air temperatur, daily precipitation, forecast, mountain and semi-mountain rivers, Arpa River, Dzoraget River, Republic of ArmeniaԱմփոփում
Այս հոդվածը ուսումնասիրում է Հայաստանում գետային հոսքի ձևավորմանը կարգավորող ֆիզիկական, աշխարհագրական և կլիմայական պայմանները: Ուսումնասիրվել են Հայաստանի երկու լեռնային գետեր՝ Արփա և Ձորագետ գետերը: Կանխատեսումները հնարավորություն են տալիս առավելագույնս արդյունավետ օգտագործել երկրի ջրային ռեսուրսները, ինչպես նաև վաղաժամ նախապատրաստվել վտանգավոր հիդրոլոգիական իրադարձություններին, այդպիսով կանխելով կամ զգալիորեն նվազեցնելով դրանց կողմից ազգային տնտեսությանը հասցվող վնասը: Ուսումնասիրության նպատակն է ստուգել Հայաստանի լեռնային և կիսալեռնային գետերի մաթեմատիկական մոդելները և վերլուծել այդ մոդելների ներդրումից ստացված արդյունքները: Լեռնային գետերի հոսքի կանխատեսման համար օգտագործվել է օրական ջրային հոսքի ձևավորման դինամիկ մոդելների վրա հիմնված մոտեցում: Գետի հոսքի բնութագրերի փոփոխությունները կանխատեսելու համար օգտագործվել են առաջին և երկրորդ կարգի դիֆերենցիալ հավասարումների տեսքով ներկայացված մոդելներ: Ջերմուկի բնակավայրի հիդրոլոգիական կայաններից 2018 և 2019 թթ․ ջրային հոսքի տվյալները օգտագործվել են որպես մուտքային տվյալներ, իսկ Ստեփանավան քաղաքի համար՝ 2017 և 2018 թթ․-ի համար՝ «Ջերմուկի» և «Ստեփանավանի» օդերևութաբանական կայաններում օդի միջին օրական ջերմաստիճանը, օրական տեղումները և ձյան ծածկույթի խորությունը: Փորձարկվել են Հայաստանի կիսալեռնային գետերի և դրանց անալոգների ջրի արտահոսքի կանխատեսման մեթոդները Ռուսաստանում: Արփա և Ձորագետ գետերի համար առաջին և երկրորդ կարգի մոդելները համապատասխանաբար փոքր-ինչ թերագնահատում և գերագնահատում են կանխատեսված արժեքները: Այս գետերի ջրհոսքի ստուգիչ կանխատեսումներ կատարելիս ջրհեղեղների և տեղումների ժամանակ լավագույն արդյունքները ստացվել են առաջին կարգի դիֆերենցիալ հավասարման տեսքով մաթեմատիկական մոդելի միջոցով: Այս մոդելը հաշվի չի առնում ստորգետնյա հոսքը: Պարզվել է, որ կարճ ժամանակահատվածներում մոդելի պարամետրերը կարող են օպտիմալացվել զգալի սխալներով, օրինակ՝ ձնհալի ինտենսիվության համար պատասխանատու գործակիցը: Ընդհանուր առմամբ, դինամիկ մոդելները ցույց են տալիս բավարար արդյունքներ իրենց արդյունավետությունը գնահատելու հարցում:
Ներբեռնումներ
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
