Հտ․ 60 No. 2 (269) (2026)

Աշխատանքում քննարկվում են Հայաստանի Հանրապետության Լոռու, Ստեփանավանի և Փամբակ-Ծաղկունյաց հանքային շրջանների սահմաններում ոսկեբեր, բազմամետաղային և պղինձպորֆիրային հանքավայրերի որոնողական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունները։ Տարածքի երկրաբանական կառուցվածքի, գրավիմետրական, աերոմագնիսաչափական և երկրաքիմիական հետազոտությունների նյութերի, ինչպես նաև ԱՏՀ (GIS) տեխնոլոգիաների կիրառման հիման վրա բացահայտվել են էնդոգեն հանքայնացումը վերահսկող հիմնական գործոնները։ Ճշգրտվել են մի շարք խզումային խախտումների դիրքը, առանձնացվել են թաքնված օղակաձև և աղեղնաձև կառուցվածքները, և հաստատվել է դրանց կապը հայտնի հանքային օբյեկտների տեղաբաշխման հետ։ Ցույց է տրվել ոսկեբեր, բազմամետաղային և պղինձ-պորֆիրային հանքայնացման դրսևորումների տարածական կապը որոշակի գրավիմետրական անոմալիաների, խոշոր խզումային գոտիների և տարբեր կազմի ինտրուզիվ համալիրների հետ։ Առանձնացվել են նոր հեռանկարային տարածքներ՝ մանրամասն որոնողահետախուզական աշխատանքների իրականացման համար, և տրվել է դրանց հանքային ներուժի նախնական գնահատականը։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել հանքայնացման կանխատեսման, ինչպես նաև հետագա երկրաբանակահետախուզական աշխատանքների ուղղությունների հիմնավորման նպատակով։

Այս հոդվածը քննում է գեոտուրիզմի (երկրաբանական տուրիզմ) զարգացման և փորձնական գեոպարկերի ստեղծման տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը՝ հիմնված ժամանակակից ինտեգրված մոտեցումների վրա: Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է մշակել տարածքների գեոտուրիզմի ներուժի գնահատման հստակ համակարգ՝ ինտեգրելով ABC հայեցակարգը (աբիոտիկ, կենսաբանական և մշակութային բաղադրիչներ) և քանակական գեոտիտի գնահատման մոդելը (ԳԳՄ): Առաջարկվող մեթոդաբանությունը հաղթահարում է փորձագիտական գնահատումների սուբյեկտիվությունը՝ տարբերակելով գեոտիտների հիմնական արժեքները (գիտական, գեղագիտական և մշակութային) լրացուցիչ բնութագրերից (մատչելիություն, ենթակառուցվածքներ և ֆունկցիոնալություն): Ստացված տվյալների երկառանցքային, ինը գոտիանոց ԳԳՄ մատրիցի վրա պրոյեկտումը հնարավորություն է տալիս ռազմավարականորեն զննել տարածքները, նույնականացնել կայուն գեոպարկի միջուկ և որոշել ներդրումային առաջնահերթությունները: Հոդվածը հիմնավորում է այս մոդելի հարմարեցման ռազմավարական կարևորությունը Հայաստանի Հանրապետության համար՝ որպես գեոպահպանման (երկրաբանական ժառանգության պաշտպանություն) և հեռավոր և սահմանամերձ համայնքների կայուն սոցիալ-տնտեսական զարգացման ապահովման արդյունավետ գործիք:

Այս հոդվածը քննում է Թաթարստանի Հանրապետության փոքր արդյունաբերական քաղաքների համար ցածր արտանետումներով տարածքային պլանավորման մոտեցումները՝ որպես օրինակ օգտագործելով Մենդելեևսկը և Զաինսկը: Ուսումնասիրությունը հիմնված է միասնական համեմատական շրջանակի վրա, որը ներառում է ստացիոնար արտանետումների աղբյուրների քանակը, ստացիոնար աղբյուրներից արտանետումների ծավալը, աղտոտման արդյունաբերական կառուցվածքը, ենթակառուցվածքային պայմանները, տարածական պլանավորման սահմանափակումները, շրջակա միջավայրի ռիսկերը և քաղաքային ներդրման հնարավոր մեխանիզմները: Հաստատված է, որ Մենդելեևսկը փոքր քաղաք է՝ քիմիական-արդյունաբերական միջուկով, որտեղ տեխնոլոգիական ապաածխածնացումը, գազի մաքրման արդիականացումը, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի զարգացումը և արդյունաբերական տարածքներին հարակից գոտիների կարգավորումը հիմնական են: Զաինսկը բնութագրվում է էներգետիկ ենթակառուցվածքների, ջերմամատակարարման, տրանսպորտային բեռների և գյուղատնտեսական վերամշակման համադրությամբ, որը պահանջում է արտադրական հզորությունների արդիականացում, ջեռուցման ցանցերում կորուստների կրճատում, էներգաարդյունավետության բարձրացում և շրջանաձև լուծումների մշակում: Այս մոտեցման սոցիալ-տնտեսական հետևանքները հետագայում ուսումնասիրվում են, ներառյալ դրա ազդեցությունը քաղաքային միջավայրի որակի, զբաղվա-ծության, մասնագիտական վերապատրաստման, հանրային մասնակցության և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի մատչելիության վրա: Եզրակացություն է արվում տարածքային պլանավորման փաստաթղթերում, հողօգտագործման և զարգացման կանոնակարգերում, ջերմամատակարարման սխեմաներում, քաղաքային ենթակառուցվածքային ծրագրերում և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի կանոնավոր համակարգերում ցածր արտանետումների միջոցառումներ ներառելու անհրաժեշտության վերաբերյալ:

Հրազդանի կիրճի երևանյան հատվածի ծառաթփային բուսակա-նության ուսումնասիրությունը, որը ընդգրկում է 276.8 հա տարածք, բացահայտել է աբորիգեն  և ներմուծված տեսակների բաշխվածությունը, բնական վերարտադրության խիստ ցածր մակարդակը, վնասատուների և  հիվանդությունների տարածվածությունը, ինչպես նաև մարդածին գործոնների բացասական ազդեցությունը: Հետազոտության ընթացքում հայտնաբերվել է Հայաստանի Հանրապետության Բույսերի Կարմիր գրքում գրանցված վտանգված տեսակ՝ Տուղտավարդ Սոֆիայի (Alcea sophiae): Ուսումնասիրության արդյունքում  առաջարկ¬վում է համալիր միջոցառումների իրականացում, որոնք ներառում են ինվազիվ տեսակների դեմ պայքար, աբորիգեն տեսակների տարածման արեալների վերականգնում, մոնիթորինգի կազմակերպում և էկոհամակարգի երկարաժամկետ պահպանություն՝ ապահովելու կենսաբազմազանության կայունությունը:

Այս հոդվածում ներկայացված է ջրային մարմնում ջրի մակարդակը չափելու ինքնավար համակարգի փորձարկումը՝ օգտագործելով հիդրոստատիկ մակարդակի չափիչ: Ներկայացվում է համակարգի բաղադրիչների, հավաքման և շահագործման տեխնիկական նկարագրությունը: Նկարագրվում են համակարգի գործարկման և կարգաբերման գործընթացները, որոնք իրականացվել են Լենինգրադի մարզի Օրեդեժ գետի վրա: Հոդվածում ներկայացված են համակարգի շահագործման նախնական արդյունքները և նշվում են դրա աշխատանքի օպտիմալացման հետագա քայլերը:

Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Բելառուսի տարածքում հիդրո¬լոգիական ցիկլի բաղադրիչների բաշխման և փոփոխությունների ընդհանուր պատկերը 1945–2025 թվականների համար և SSP2 RCP4.5 սցենարի 2025–2050 թվականների կանխատեսումը: Տարեկան տեղումները էական միտում չեն ցուցաբերում, սակայն ամռանը դրանք նվազում են 2–3 մմ-ով տասնամյակի ընթացքում, մինչդեռ առատ տեղումների հաճա-խականությունը աճում է 30%-ով: Ընդհանուր գոլորշիա¬ցումը 2004 թվականից ի վեր աճել է, սակայն այս աճը համաժամեցված չէ գլոբալ տաքացման սկսվելու հետ: Ջրային ռեսուրսները, որոնք կապված են տեղումների հետ, վերջին 10–15 տարիների ընթացքում նվազել են 17%-ով: Գետերի հոսքի միտումները ներառում են ձմեռային սակավաջրության և ձմեռային հորդացումների պիկերի աճ, գարնանային հոսքի նվազման և գարնանային հորդացումների թվի կրճատումը: Ամառային տեղումները կանխատեսվում են 20%-ով նվազել, գոլորշիացումը կտատանվի 10%-ի սահմաններում, իսկ տարեկան միջին հոսքը կլինի նորմայի մոտ, բայց 30–70% լայն վստահության միջակայքերով՝ պահպանելով ծայրահեղ իրադար¬ձությունների ռիսկը, մասնավորապես 2030-ական թվականներին:

Աբադանի նման տաք և չորային շրջաններում կլիմայի փոփոխությունը լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում սննդի անվտանգության և ջրային ռեսուրսների համար: Ապագա պայմանների ճշգրիտ կանխատեսումները կարևոր են արդյունավետ հարմարվողականության ռազմավարություններ մշակելու համար: Այս ուսումնասիրության մեջ LARS-WG 8 մոդելը կիրառվել է Աբադանի կայանից (Իրան) ստացված օդերևութաբանական տվյալների հիման վրա՝ 2040 թվականի համար երեք կլիմայական սցենարների՝ SSP1-2.6, SSP2-4.5 և SSP5-8.5, համաձայն: Աբադանի կայանում 2023 և 2024 թթ․-ի կլիմայական տվյալների մեկնաբանությունը, համեմատած 2040 թ․-ի ապագա սցենարների հետ (SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP5-8.5), բացահայտում է տաքացման և տեղումների սեզոնային փոփոխությունների հստակ միտում: Հուլիսին առավելագույն ջերմաստիճանը 47.2°C-ից (2024) բարձրանում է մինչև 48.7℃ (SSP5-8.5), մինչդեռ ET₀-ն 393.5 մմ-ից նվազում է մինչև մոտ 291–294 մմ, ինչը կազմում է 25% նվազում: Դեկտեմբերին SSP5-8.5-ում տեղումների քանակը կտրուկ աճում է՝ 0.8 մմ-ից հասնելով 25.7 մմ-ի, ավելի քան 30 անգամ ավելի։ Ի տարբերություն դրա, հունիսին տեղումների քանակը բոլոր սցենարներում մնում է զրոյական։ Մարտ ամսվա տեղումները SSP2-4.5-ում նվազում են 45.0 մմ-ից մինչև 19.1 մմ (58% անկում), մինչդեռ նվազագույն ջերմաստիճանը բարձրանում է 13.9℃-ից մինչև 16.0–16.5℃ (մոտ 15% աճ)։ Այս տեղաշարժերը վկայում են ավելի բարձր ջերմաստիճանների, ամառային գոլորշիացման նվազման և անձրևի կոնցենտրացիայի մասին ավելի զով ամիսներին, ինչը անմիջականորեն ազդում է մշակաբույսերի ջրի կարիքների և ոռոգման ժամանակացույցի վրա։ Ստացված արդյունքների հիման վրա խորհուրդ է տրվում, որ Աբադանում գյուղատնտեսական պլանավորումը անցնի կլիմայի փոփոխությանը դիմացկուն մշակաբույսերի մոդելների, բարելավի ոռոգման արդյունավետությունը և վերանայի ջրի բաշխման պլանները՝ հաշվի առնելով տարվա ցուրտ ամիսներին ջերմաստիճանի աճը և տեղումների կոնցենտրացիայի աճը։

Տամբուկան լճերի շրջանում մասնագիտացված օդերևութաբանական կայանի բացակայության պատճառով հուսալի կլիմայական տվյալներ ստանալու համար անհրաժեշտ են այլընտրանքային մոտեցումներ: Այս ուսումնասիրությունը լուծում է այս բացը՝ օգտագործելով տարածական ինտերպոլյացիայի մեթոդներ: Մեթոդաբանությունն ավելի է բարդանում տարածաշրջանի բարդ տեղագրությամբ, որը զգալիորեն ազդում է տեղական ջերմաստիճանի բաշխման վրա։ Այս հոդվածը ներկայացնում է Տամբուկան լճերի շրջանում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանների վերակառուցման արդյունքները՝ տեղական օդերևութաբանական կայանից տվյալների բացակայության պատճառով: LLRA (ուղղաձիգ ջերմաստիճանի գրադիենտի ուղղում) մեթոդի վրա հիմնված աշխարհագրական տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, մոտակա յոթ օդերևութաբանական կայաններից (1955–2025 թթ․) դիտարկումների տվյալների և SRTM թվային բարձրության մոդելի միջոցով հաշվարկվել են լճերի համար ճշգրտված տարեկան միջին օդի ջերմաստիճանները: Ստացված արժեքների համեմատությունը Պիրսոնի կոռելյացիայի գործակցով օդերևութաբանական կայանների ցանցի տվյալների հետ ցույց է տվել ամենամեծ նմանությունը "Միներալնիե Վոդի" կայանի հետ: Հատկանշական է, որ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ լճերի և "Միներալնիե Վոդի" կայանի միջև համեմատաբար կարճ հեռավորությանը չնայած, համակարգված ջերմաստիճանային տարբերությունները պահպանվում են՝ պայմանավորված բարձրությամբ և տեղական միկրոկլիմայական պայման-ներով: Այս հայտնագործությունը ընդգծում է բարձրության շտկումների կարևորությունը՝ կայանի հում տվյալների վրա հույսը դնելու փոխարեն։ Մանրակրկիտ վերլուծությունը ցույց տալիս, որ Տամբուկան լճերի շրջանը համակարգված ավելի ցուրտ է 0.74℃՝ 0.8℃ ստանդարտ սխալով, որը համարվում է ընդունելի։ Տարեկան տեղումները չեն օգտագործվել որպես հիմնական չափանիշ՝ Ցիկկովկասի բարդ տեղագրության պատճառով, որը ազդում է օդային զանգվածների տեղափոխման վրա։ Հիմնավորված է "Միներալնիե Վոդի" կայանի տվյալների օգտագործման նպատակահար¬մարությունը լճերի ջրա-աղային հաշվեկշռի հետագա հաշվարկների համար։

Այս հոդվածը ուսումնասիրում է Հայաստանում գետային հոսքի ձևավորմանը կարգավորող ֆիզիկական, աշխարհագրական և կլիմայական պայմանները: Ուսումնասիրվել են Հայաստանի երկու լեռնային գետեր՝ Արփա և Ձորագետ գետերը: Կանխատեսումները հնարավորություն են տալիս առավելագույնս արդյունավետ օգտագործել երկրի ջրային ռեսուրսները, ինչպես նաև վաղաժամ նախապատրաստվել վտանգավոր հիդրոլոգիական իրադարձություններին, այդպիսով կանխելով կամ զգալիորեն նվազեցնելով դրանց կողմից ազգային տնտեսությանը հասցվող վնասը: Ուսումնասիրության նպատակն է ստուգել Հայաստանի լեռնային և կիսալեռնային գետերի մաթեմատիկական մոդելները և վերլուծել այդ մոդելների ներդրումից ստացված արդյունքները: Լեռնային գետերի հոսքի կանխատեսման համար օգտագործվել է օրական ջրային հոսքի ձևավորման դինամիկ մոդելների վրա հիմնված մոտեցում: Գետի հոսքի բնութագրերի փոփոխությունները կանխատեսելու համար օգտագործվել են առաջին և երկրորդ կարգի դիֆերենցիալ հավասարումների տեսքով ներկայացված մոդելներ: Ջերմուկի բնակավայրի հիդրոլոգիական կայաններից 2018 և 2019 թթ․ ջրային հոսքի տվյալները օգտագործվել են որպես մուտքային տվյալներ, իսկ Ստեփանավան քաղաքի համար՝ 2017 և 2018 թթ․-ի համար՝ «Ջերմուկի» և «Ստեփանավանի» օդերևութաբանական կայաններում օդի միջին օրական ջերմաստիճանը, օրական տեղումները և ձյան ծածկույթի խորությունը: Փորձարկվել են Հայաստանի կիսալեռնային գետերի և դրանց անալոգների ջրի արտահոսքի կանխատեսման մեթոդները Ռուսաստանում: Արփա և Ձորագետ գետերի համար առաջին և երկրորդ կարգի մոդելները համապատասխանաբար փոքր-ինչ թերագնահատում և գերագնահատում են կանխատեսված արժեքները: Այս գետերի ջրհոսքի ստուգիչ կանխատեսումներ կատարելիս ջրհեղեղների և տեղումների ժամանակ լավագույն արդյունքները ստացվել են առաջին կարգի դիֆերենցիալ հավասարման տեսքով մաթեմատիկական մոդելի միջոցով: Այս մոդելը հաշվի չի առնում ստորգետնյա հոսքը: Պարզվել է, որ կարճ ժամանակահատվածներում մոդելի պարամետրերը կարող են օպտիմալացվել զգալի սխալներով, օրինակ՝ ձնհալի ինտենսիվության համար պատասխանատու գործակիցը: Ընդհանուր առմամբ, դինամիկ մոդելները ցույց են տալիս բավարար արդյունքներ իրենց արդյունավետությունը գնահատելու հարցում:

Հոդվածում ուսումնասիրվում են Արևմտյան Սիբիրում քամու արագության փոփոխությունների ֆիզիկական, աշխարհագրական և կլիմայական պայմանները: Ներքնոլորտում (տրոպոսֆերայում) քամու ուղղությունը և արագությունը մթնոլորտային շրջանառության և տարածքի տարածաշրջանային առանձնահատկությունների ազդեցության արդյունք են: Փոփոխականության միտումները տարբերվում են աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում։ Քամու ռեժիմի փոփոխությունը կարող է վկայել ճառագայթային հաշվեկշռի փոփոխության մասին, որն ուղեկցվում է ուսումնասիրվող տարածաշրջանի վրա մթնոլորտային ճնշման սյան փոփոխությամբ։ Աշխատանքում ներկայացվում է Արևմտյան Սիբիրի ներքնոլորտում քամու արագության բազմամյա փոփոխությունը։ Վերլուծվել են Արևմտյան Սիբիրի չորս կայանների ("Ալեքսանդրովսկոյե", "Բարաբինսկ", "Նովոսիբիրսկ" և "Կոլպաշևո") երկրի և 850, 700, 500 և 300 հՊա ստանդարտ իզոբար մակերևույթների  տվյալները 1975–2020 թթ․ համար։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակային փոփոխությունը սինխրոն է ներքնոլորտի բոլոր շերտերում և պայմանավորված է մակրորջանառական գործընթացների տատանումներով։ Բոլոր կայաններում բոլոր մակարդակներում դիտվում է քամու արագության նվազման միտում։ Ավելին, Արևմտյան Սիբիրի հյուսիսային մասում քամու արագության նվազումը վիճակագրորեն նշանակալի է ամբողջ ներքնոլորտում։ Հյուսիսային տարածաշրջանում քամու արագությունն ավելի զգալիորեն նվազել է 850–700 հՊա բարձրություններում, քան հարավայինում։ Երկրի մակերևույթին և ներքնոլորտում քամու արագության կոռելյացիայի գործակիցները մեծ են և վիճակագրորեն նշանակալի՝ առնվազն 99% հավանականությամբ դիտարկվող երեք կայաններում։ Հյուսիսային լայնություններում ներքնոլորտային քամու արագության նվազումը կարող է կապված լինել կլիմայի շարունակական տաքացման հետ, որը հատկապես նկատելի է հյուսիսային շրջաններում, ինչը հանգեցրել է Արևմտյան Սիբիրի հյուսիսային և կենտրոնական տարածաշրջանների միջև ճնշման գրադիենտների նվազմանը։ Արևմտյան Սիբիրի հարավային մասում քամու արագության նվազումն ավելի ցայտուն է արտահայտված երկրի մակերեևույթի մոտ։ Քամու արագության նման փոփոխականությունը կարող է ազդել ուսումնասիրվող տարածքում կլիմայի փոփոխության վրա։

Այս համառոտ ուսումնասիրությունը համապարփակ պատկերացում է տալիս կլիմայի գլոբալ փոփոխության ազդեցության մասին կրիոլիթոսֆերայում տեղի ունեցող գործընթացների վրա: Ուշադրություն է դարձվում ելակետային և կախված երևույթներին և գործընթացներին, ներառյալ արեգակնային ակտիվությունը, հավերժական սառցակալման քայքայումը և ենթակառուցվածքները կազմող շենքերի ու կառույցների քայքայումը: Հաշվի առնելով կասկադային սցենարով կառուցված կոնկրետ էքստրեմալ երևույթները՝ բացահայտվում է էկզոգեն երկրաբանական գործընթացներին ենթարկված տարածքներում տեղակայված արդյունաբերական և սոցիալական ենթակառուցվածքների խոցելիությունը: Այս նյութի ինքնատիպությունը որոշվում է բնության էկզոգեն երևույթների և տեխնոսֆերայի միջև հետևողական փոխկապակցվածության համապարփակ պատկերացմամբ, որը բնական և մարդածին արտակարգ իրավիճակների առաջացման և զարգացման միջավայր է: Այս ուսումնասիրության հիմնական եզրակացությունը ապացուցված պնդում է կլիմայական գործընթացների օբյեկտիվ ըմբռնում ձևավորելու անհրաժեշտության մասին՝ սոցիալական և արդյունաբերական ենթակառուցվածքների վիճակի համապարփակ կանխատեսողական գնահատման շրջանակներում, որպես տվյալ տարածքի կայուն վիճակի ապահովման էական պայման։

Այս ուսումնասիրությունը ուսումնասիրում է Իվանկովսկոյե ջրամբարի ներքին ֆոսֆորի բեռը՝ հիմնվելով 2020–2024 թ.-րի դիտարկումների տվյալների վրա: Հաշվարկի արդյունքները հիմնված են տարբեր եղանակներին հավաքված հատակային նստվածքների նմուշներից ստացված հանքային ֆոսֆորի հոսքի վերաբերյալ փորձարարական միջին տվյալների վրա: Հատվածային նստվածքներից ֆոսֆորի ամենաբարձր ներհոսքը հիմնականում կապված է ստորին շերտում թթվածնի անբավարարության ժամանակահատվածների և օրգանական նյութերով հարուստ նստվածքներ ունեցող տարածքների հետ: GMV-MSU մաթեմատիկական մոդելի միջոցով մենք կարողացանք հաշվարկել այդ ժամանակահատվածների տևողությունը կանոնավոր դիտարկումների բացակայության դեպքում: Ներքին ֆոսֆորի բեռը կազմում է տարեկան 1646–1903 տ և գերազանցում է արտաքին բեռը:

Հետազոտությունն իրականացվել է Հայաստանի Շիրակի մարզի հողերի դեգրադացիայի տարածաժամանակային վերլուծության նպատակով 2015–2025 թվականների համար՝ օգտագործելով Sentinel-2 արբանյակային պատկերները: Աշխատանքում կիրառվել են բուսածածկույթի նորմալացված տարբերակված ինդեքսը (NDVI) և հողի գործակցով կարգավորված բուսականության ինդեքսը (SAVI): QGIS միջավայրում իրականացված վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ բուսածածկույթի դինամիկան ունի անկայուն բնույթ: Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ ինդեքսների (NDVI, SAVI) արժեքների տարեկան տատանումները մեծապես պայմանավորված են մթնոլորտային տեղումների քանակական փոփոխություններով (կլիմայական գործոնով), այլ ոչ թե հողերի որակական կայուն բարելավմամբ կամ դեգրադացիայով։ SAVI ինդեքսի կիրառումը՝ հողի պայծառության շտկման հատուկ գործակցի (L=0.5) ներառման շնորհիվ, թույլ է տվել նվազեցնել հողային ֆոնի ազդեցությունը և ստանալ առավել ճշգրիտ տվյալներ նոսր բուսածածկույթով տարածքների համար: Բացահայտվել է, որ մարզի հարավարևմտյան հատվածը (Անի համայնք) ամենախոցելին է. այստեղ դիտվող էրոզիոն ինտենսիվ գործընթացները համընկնում են SAVI ինդեքսի կայուն ցածր արժեքների հետ, ինչը վկայում է հողերի խորը դեգրադացիայի միտումների մասին:

Հետազոտության շրջանակներում ուսումնասիրվել են ռելիեֆի ձևաբանական առանձնահատկությունների բացահայտման և դասակարգման գործընթացները՝ որպես հետազոտության առարկա ընտրելով բարձր ճշտության LiDAR տվյալների հիման վրա ձևավորված տեղագրական մակերևույթները։ Հոդվածում առաջարկվում է ԱՏՀ (աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգ) միջավայրում բնորոշ ռելիեֆային տարրերի ավտոմատ բաժանման և ճանաչման մեթոդաբանություն, որը հիմնված է փակ հորիզոնների վերլուծության, տեղական ռելիեֆային ձևերի մոդելավորման և եռաչափ մակերևութային տվյալների երկրաչափական վերլուծության վրա։ Աշխատանքի նպատակն է ապահովել ռելիեֆի միկրոձևերի, տեղային առավելագույն և նվազագույն կետերի բացահայտումն ու գնահատումը՝ նվազեցնելով ձեռքով մեկնաբանության ազդեցությունը և բարձրացնելով տարածական վերլուծության օբյեկտիվությունը։ Հետազոտության արդյունքում տարածական տվյալների մշակման և ԱՏՀ գործիքների կիրառման միջոցով ստացվել է գործնական նշանակություն ունեցող տեղեկատվություն ռելիեֆի կառուցվածքային առանձնա-հատկությունների վերաբերյալ, ինչը կարող է կիրառվել տեղագրական քարտեզագրման, ինժեներական նախագծման, պատմամշակութային տարածքների ուսումնասիրման և բնական գործընթացների մոնիթորինգի հետագա աշխատանքներում։

Այս հոդվածում վերլուծվում է Տուվայի Հանրապետության հարավային մասում ջերմաստիճանի ծայրահեղությունների դինամիկան՝ հիմնվելով ERA5՝ ամենօրյա վերավերլուծության տվյալների վրա: Ուսումնասիրությունը կատարվում է հանրապետության լեռնային էկոհամակարգերի վրա, որոնք խիստ զգայուն են կլիմայի փոփոխության նկատմամբ: Վերլուծվում են ամսական ծայրահեղ արժեքների (նվազագույն և առավելագույն ջերմաստիճանի նվազագույն և առավելագույն արժեքներ) և միջին ջերմաստիճանների (միջին նվազագույն և առավելագույն ջերմաստիճանի նվազագույն և առավելագույն արժեքներ) միտումները: Համեմատական վերլուծություն է իրականացվում երկու ժամանակահատվածների համար՝ 1961–1990 և1996–2025: Ուսումնասիրվում են ամսական արժեքների միտումները: Սահմանվել է, որ ամենաինտենսիվ տաքացումը բնորոշ է ապրիլին նվազագույն ջերմաստիճանին (1.2℃/10 տարի) և հոկտեմբերին առավելագույն ջերմաստիճանին (0.8℃/10 տարի): Ստացված արդյունքները կարևոր են խոցելի բնական համալիրների վիճակի կանխատեսման և դրանց պահպանման միջոցառումների մշակման համար:

Ուսումնասիրությունը սառույցի կանխատեսման փոփոխման խնդրի համար առաջարկում է լուծում՝ ընտրելով երկու տարածված մոտեցում՝ որոշման ծառեր և միամիտ բայեսյան դասակարգիչ: Ուսումնասիրության համար ընտրվել են Սևանի ավազանի հինգ հիդրոլոգիական դիտակետեր, որտեղ դիտվում են սառցային երևույթներ՝ Ձկնագետ, Դրախտիկ, Փամբակ, Վարդենիս և Բախտակ գետերը։ Սառույցի առաջացման և քայքայման գործընթացները սխեմատիկացնելու և համադրելու համար, որպես կանխատեսման բնութագրիչներ օգտագործվում են կեղծ փոփոխականներ՝ սառցե իրադարձությունների սկզբի և ավարտի ամսաթվերի փոխարեն, որտեղ օդի միջին տասնօրյա ջերմաստիճանը և ջրի մակարդակը ծառայում են որպես անկախ պարամետրեր: Բավարար արդյունքների համաձայն՝ առաջարկվող մոդելները պակաս լավ են աշխատում սառցե իրադարձությունների ավարտի ամսաթիվը որոշելու հարցում, բայց կարող են մշակել փոքր նմուշներ և ֆունկցիոնալ կապերի բացակայություն:

Ցույց է տրվել, որ ծայրահեղ ջրհեղեղների հաճախականության և ինտենսիվության աճը, ինչպես նաև գետային հունի գործընթացների ակտիվությունը կապված են գլոբալ կլիմայի փոփոխության և Ամուր գետի ավազանում շրջակա միջավայրի կառավարման բարելավման հետ: Դրանց ազդեցությունը նպաստել է գետի հոսքում միկրոտարրերի երկրաքիմիական ցիկլերի վերափոխմանը: Ջրի պղտորությունը և ծանր մետաղների կոնցենտրացիաների բաշխումը գետի հունի լայնական կտրվածքում որոշվում են ջրանցքի ձևաբանական առանձնահատկություններով, աղտոտման աղբյուրների մոտիկությամբ և ջրային ռեժիմի տարբեր փուլերում հոսքի տատանողականությամբ: Ծանր մետաղների կոնցենտրացիաների աճ է հայտնաբերվել ստորին նստվածքների վերին շերտում՝ ջրհեղեղի շրջանի համեմատ: Ջրհեղեղների ժամանակ գետի հունում ջրի բարձր հանքայնացումը կապված է վերակուլտուրայի երևույթի հետ: Նկարագրվում են այդ իրադարձությունների մեխանիզմները և կապը գետի ջրի պարունակության հետ: Բնութագրվում են մետաղների երկրաքիմիական շարքերը և Ամուր գետի հունում միգրացիոն հոսքերի բնութագրերը: Հաստատված է, որ ջրանցքի գործընթացները և հոսքի տուրբուլենտությունը առաջնային դեր են խաղում աղտոտիչների բաշխման մեջ:

Հողը՝ կարևորագույն բնական պաշար է, առանց որի հնարավոր չէ  մարդկային որևէ գործունեություն և, ընդհանրապես, կյանքը մոլորակի վրա: Հողը  ունի բնապահպանական, տնտեսական, սոցիալական նշանակություն, որի շնորհիվ  այն օգտագործվում է որպես ժողովրդի կենսագործունեության պայման: Հողը արտադրության միջոց է։ Արտադրության ցանկացած միջոցի ռացիոնալ  և արդյունավետ օգտագործումը նպաստում է երկրի տնտեսության զարգացմանն ու աճին։ Աշխատանքի շրջանակներում ուսումնասիրվել է 2013–2022 թթ. Հայաստանի Հանրապետության բնակավայրերի նշանակության հողերի մակերեսների փոփոխության դինամիկան (ուսումնասիրության մեջ ներառվել է մինչև 2022 թ. տվյալները պայմանավորված այն հանգամանքով, որ 2022 թ. ՀՀ հողային հաշվեկշռը եղել է վերջին պաշտոնական հրապարակումը): Ըստ ուսումնասիրության վերոնշյալ հողերի քանակական փոփոխությունը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնցից են այլ նշանակության հողերի փոխակերպումը բնակավայրերի հողերի, շինարարության ծավալների աճը, բնակավայրերի արդիականացմանը ուղված միջոցառումները և այլն:

Այս հոդվածում համառոտ քննարկվում է բարձր ժամանակային լուծաչափով քլորոֆիլի ֆլուորեսցենցիայի ինդուկցիայի կորերի օգտագործման ներուժը՝ Սպիտակ ծովի մերոմիկտիկ ջրերում բնական ֆիտոպլանկտոնի վիճա¬կը և դրա H₂S-ի նկատմամբ դիմադրողականությունը գնահատելու համար։

Կալմիկիայի Հանրապետությունը Ռուսաստանի հարավարևելյան եվրոպական մասի ամենաչոր շրջանն է, որը բնութագրվում է ջրի չափազանց ցածր մատչելիությամբ և մակերեսային ջրային մարմինների եզակի ծագմամբ: Հիդրոգրաֆիկ ցանցի խտությունը կազմում է ընդամենը 0,05 կմ/կմ², և տարածքի զգալի մասը պատկանում է Արևմտյան Կասպից ավազանի էնդորհեիկ շրջաններին՝ ընդգրկելով ընդհանուր 49,200 կմ² տարածք: 400-ից ավելի լճեր և լճակներ ընդգրկող կադաստրային տվյալների վերլուծության և գրական աղբյուրների հետ համեմատության հիման վրա իրականացվել է ջրային մարմինների դասակարգում ըստ ծագման: Բացահայտվել են երեք հիմնական գենետիկական տեսակներ՝ ռելիկտ-գետաբերանային (գերիշխող տեսակը, որը ժառանգվել է պալեոհիդրոգրաֆիկ ցանցից), արհեստական (ջրհոսը կարգավորելու համար ստեղծված լճակներ և ջրամբարներ) և մնացորդային-դելտական (Վոլգայի դելտա): Հստակ կապ է հաստատվել տարբեր ջրամբարների տեսակների և հիմնական գեոմորֆոլոգիական կառուցվածքների միջև՝ Մանիչի ավազան, Կասպից ծովի ցածրադիր տարածք, Սարպինսկի համակարգ և Երգենի բարձրավանդակ: Ցույց է տրվում, որ Կալմիկիայի հիդրոգրաֆիկ ցանցի ներկայիս տեսքը ձևավորվել է պալեոաշխարհագրական գործոնների և 20-րդ դարի մարդածին փոխակերպման փոխազդեցության արդյունքում: Բացահայտվում են կադաստրային գրանցման համակարգային խնդիրները, որոնք պահանջում են դաշտային տվյալների ստուգում: Այս ուսումնասիրության նպատակն է դասակարգել Կալմիկիայի ջրամբարները ըստ ծագման՝ հիմնվելով նախնական կադաստրային տվյալների վերլուծության և հրապարակված նյութերի հետ համեմատության վրա, հաստատել դրանց տարածական բաշխման օրինաչափությունները և որոշել տարբեր գենետիկական տեսակների գեոմորֆոլոգիական կապը: Ներկայիս փուլը բնութագրվում է խորը մարդածին փոխակերպմամբ. բնական ջրամբարների ջրի պարունակության բազմակի աճ՝ հոսքի շեղման, արհեստական ջրամբարների ստեղծման և լճերի հիդրավլիկ համակարգերի մեջ ինտեգրման պատճառով: Կալմիկիան եզակի փորձադաշտ է լիմնոգենեզի ուսումնասիրության համար չորային պայմաններում՝ ինտենսիվ մարդածին ազդեցության ներքո:

Այս հոդվածում դիտարկվում է Բելառուսի Հանրապետության կլիմայական խոցելիության գնահատման խնդիրը կլիմայի ներկայիս փոփոխության համատեքստում: Որպես մեթոդաբանական հիմք օգտագործվել է անչափ կլիմայական ինդեքսների համակարգ, որը հաշվի է առնում օդի ջերմաստիճանի, տեղումների և քամու արագության ծայրահեղ և միջին արժեքները: Հաշվարկները կատարվել են 1989–2024 թվականների 45 օդերևութաբանական կայանների տվյալների հիման վրա: Արդյունքում ստացված կլիմայական խոցելիության ինդեքսի արժեքները օգտագործվել են Բելառուսի վարչական շրջանները դասակարգելու համար՝ ըստ խոցելիության չորս աստիճանի՝ ցածր, չափավոր ցածր, միջին և բարձր: Պարզվել է, որ ամենախոցելի տարածքները սահմանափակվում են երկրի որոշակի հյուսիսային, հյուսիսարևելյան և հարավարևմտյան շրջաններով, մինչդեռ կենտրոնական և հարավարևմտյան շրջանների մի մասը բնութագրվում են ավելի ցածր ինդեքսային արժեքներով: Ուսումնասիրության արդյունքները հնարավորություն են տվել կատարել Բելառուսի տարածքի կլիմայական գոտիավորում և կարող են օգտագործվել կլիմայի փոփոխությանը տարածաշրջանային հարմարվողականության միջոցառումների մշակման գործում:

Աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել և բացահայտել մարքեթինգային կոմունիկացիոն  գործիքների ազդեցությունը Գեղարքունիքի մարզի` որպես գրավիչ զբոսաշրջային ուղղության ընկալման վրա: Թե ինչպես է ընկալվում մարզը զբոսաշրջիկների շրջանում, կախված է նրանից թե մարքեթինգային կոմունիկացիաների որ գործինքներն են առավել զգայական և կենսունակ: Աշխատանքում ուսումնասիրվել են մարքեթինգային կոմունիկացիաների տարբեր գործիքները` գովազդ, հանրային կապեր, վաճառքի խթանում, ինտեգրված հաղորդակցական ռազմավարություններ, և դրանց արդյունավետությունը մարզի զբոսաշրջային իմիջի միցունակության բարձրացման վրա: Աշխատանքում ուսումնասիրվել են նաև պետական և մասնավոր հատվածի համագործակցության հնարավոր տարբերակները` միասնական տեղեկատվական հարթակ ստեղծելու համար:

Լեռնային տարածքներն ու երկրներն առանձնանում են համեմատաբար փոքր տարածքի սահմաններում ինչպես գյուղական տարաբնակեցման ձևերի և համալիրային (տեղական) տիպերի բազմազանությամբ, այնպես էլ առանձին բնակավայրերի, դրանց խմբերի ու գյուղական տարաբնակեցման բնույթի ու արտաքին պատկերի տարածքային մեծ տարբերություներով, առանձնահատկություններով և բնորոշ գծերով: Այս իմաստով բացառություն չէ, և տիպիկ օրինակ է ՀՀ-ն, որը մակերևույթի բնույթով տիպիկ լեռնային երկիր է: Հոդվածում վեր են հանվել ՀՀ գյուղական բնակչության և բնակավայրերի և դրանց ընդհանրության՝ գյուղական տարաբնակեցման տարածքային տարբերությունները, առանձնահատկությունները և բնորոշ գծերը: Արարատ, Շիրակ Գուգարք (Լոռի), Ուտիք (Տավուշ), Սևան (Գեղարքունիք), Վայք և Զանգեզուր (Սյունիք) բնատնտեսական շրջանների և մարզերի կտրվածքով տրվել է ՀՀ գյուղական տարաբնակեցման  տարածքային տարբերությունների և բնորոշ գծերի համալիր  աշխարհագրական վերլուծություն: ՀՀ գյուղական տարաբնակեցման տարածքային տարբերությունների և բնորոշ գծերի բացահայտումն ունի ոչ միայն գիտաճանաչողական, այլ նաև կիրառական կարևոր նշանակություն՝ ՀՀ առանձին տարածքների-մարզերի, տարծաշրջանների, համայնքների ու բնակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, կառավարման և տարածաշրջանային արդյունավետ քաղաքականություն իրականացնելու համար:

Այս ուսումնասիրությունը կենտրոնանում է Լիպեցկի մարզի բնակ-չության առողջության համար անվտանգությունը բարելավելու և շրջակա միջավայրի համար ռիսկերը նվազեցնելու նպատակով ապակենտրոնացված խմելու ջրի աղբյուրների վիճակի գնահատման համար համապարփակ երկրաբանական և շրջակա միջավայրի ախտորոշման մեթոդաբանության վավերացման վրա: Ուսումնասիրության մեթոդաբանական սխեման ներառում է 4 հաջորդական փուլ՝ 1) նախապատրաստական (ջրօգտագործման աղբյուրներում խմելու ջրի նմուշառում). 2) փորձարարական (սեփական քիմիական և վերլուծական ուսումնասիրություններ). 3) հաշվողական և վերլուծական (ջրի որակի գնահատում և հանրային առողջության համար հնարավոր ռիսկեր). 4) կանխատեսում և առաջարկություն (մարզի բնակելի տարածքների գոտիավորում ջրի որակի և ջրօգտագործման շրջակա միջավայրի ռիսկերի մակարդակի առումով): Մոնիթորինգի ուսումնասիրությունները ներառել են Լիպեցկի մարզի 18 քաղաքային շրջանների 63 բնակավայրեր: 2025 թվականից մինչև 2026 թվականի ձմեռը դաշտային արշավախմբերի ընթացքում ապակենտրոնացված աղբյուրներից հավաքվել է 119 ջրի նմուշ, այդ թվում՝ ջրհորներ (39 նմուշ), աղբյուրներ (21 նմուշ), ջրհորներ (12 նմուշ) և ջրհաններ (47 նմուշ): Ընտրված ջրի նմուշների որակի համապարփակ գնահատումը կատարվել է օրգանոլեպտիկ (համի և հոտի ինտենսիվություն, գույն, թափանցիկություն և նստվածքի առկայություն) և քիմիական (12 ցուցանիշ) վերլուծությունների արդյունքների հիման վրա՝ օգտագործելով դասական և գործիքային մեթոդներ, ներառյալ Լիպեցկի ջրի համար առաջնահերթ 6 ցուցանիշ (ընդհանուր կարծրություն, երկաթ, մանգան, բոր, ամոնիակ և նիտրատային ազոտ): Օրգանոլեպտիկ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ապակենտրոնացված աղբյուրներից վերցված խմելու ջրի որակը ամենից հաճախ չի համապատասխանում համի և հոտի ինտենսիվության չափանիշներին՝ համապատասխանաբար 15,13% և 15,97%, ինչպես նաև ջրի գույնի՝ 5,88% և ջրում անընդունելի նստվածքի առկայության՝ 8,4% առումով: Կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ, ընդհանուր առմամբ, Լիպեցկի մարզի բոլոր 18 շրջանների համար առաջնահերթ խմելու ջրի ցուցանիշների միջին կոնցենտրացիաները համապատասխանում են ապակենտրոնացված աղբյուրների սանիտարահիգիենիկ չափանիշներին: Սակայն, որոշ նմուշներում գրանցվել են աղտոտիչների առավելագույն կոնցենտրացիաներ, որոնք մի քանի անգամ գերազանցում են ստանդարտների բազմապատկությունը, ինչը նվազեցնում է խմելու ջրի որակը և դրա օգտագործման անվտանգության մակարդակը՝ ընդհանուր կարծրություն (1,01–1,9 ՍԹԿ), երկաթ (1,06–5,41 ՍԹԿ), մանգան (1,06–1,34 ՍԹԿ), բոր (1,02–3,6 ՍԹԿ), ամոնիում (1,02–2,32 ՍԹԿ) և նիտրատային ազոտ (1,01–1,85 ՍԹԿ): Բնակչության ռիսկի հաշվարկը ցույց է տալիսլ, որ մոտ 3210 մարդ, հիմնականում Լիպեցկի մարզի գյուղական բնակիչներ, գտնվում են առողջական խնդիրների ռիսկի տակ՝ անբավարար որակի ջրի օգտագործման պատճառով: Ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա առաջարկություններ են արվել Լիպեցկի մարզում խմելու ջրի անվտանգությունը բարելավելու համար:

Ներկայացվում են Տյուվայի Հանրապետության բնական և մարդածին գյուղատնտեսական լանդշաֆտների կենսաբանական արտադրողականության երկարաժամկետ ուսումնասիրությունների արդյունքները: Կենսազանգվածի պաշարները և բուսականության արտադրությունը համարվում են լանդշաֆտի վիճակի կարևոր անբաժանելի բնութագիր և էկոհամակարգերի դինամիկայի՝ խոտածածկ էկոհամակարգերի, ագրոցենոզների և անտառային հատվածների կառավարման օպտիմալ լուծումների արդյունավետության տեղեկատվական ցուցիչ: Ցույց է տրվում, որ տարածաշրջանի տարածքի զարգացման կարճ ժամանակահատվածի և շրջակա միջավայրի աննշան փոխակերպման շնորհիվ լանդշաֆտների մեծ մասը պահպանում է իրենց արտադրողական ներուժը: Հաշվի առնելով տարածաշրջանի ավանդաբար անասնապահության վրա հիմնված տնտեսական զարգացումը, գյուղատնտեսական հողերի արտադրողականության օպտիմալացման զգալի ներուժ կա, որը որոշվում է լանդշաֆտների բնական բազմազանությամբ և կառավարման առաջնահերթությունների համապատասխան ընտրությամբ:

Ռուսաստանի Եվրոպական Հարավի զբոսաշրջության ոլորտում մի քանի միտումներ են նշվել։ Դրանց թվում են զբոսաշրջային հոսքերի կայունությունը, որոնցից ամենակարևոր հոսքերը ուղղված են Ղրիմ և Կրասնոդարի երկրամաս, ինչպես նաև զբոսաշրջության համար նոր ափամերձ տարածքների զարգացումը։ Վերջինս նպաստում է «Հինգ ծովերը և Բայկալ լիճը» ներքին զբոսաշրջության զարգացման նախագծի իրականացմանը, որի արդյունքում Եվրոպական Հարավում ստեղծվել են հինգ նոր, տարվա ընթացքում գործող հանգստավայրեր՝ գրավելով միլիոնավոր զբոսաշրջիկների։ Զբոսաշրջությունը դրական ազդեցություն ունի այն տարածաշրջանների տնտեսությունների վրա, որտեղ այն գործում է, բայց նաև բացասական ազդեցություն ունի բնական լանդշաֆտների, և հաճախ՝ տրանսպորտային, հասարակական ենթակառուցվածքների և հանգստի ներուժի վրա։ Առաջարկվել են զբոսաշրջության բացասական ազդեցությունը նվազագույնի հասցնելու միջոցառումներ։ Դրանց թվում է զբոսաշրջային հոսքերի ավելի հավասարակշռված բաշխման ձգտելու անհրաժեշտությունը տարածության և ժամանակի մեջ։ Այս նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ է գնահատել զբոսաշրջային կենտրոնների հանգստի ներուժը և զարգացնել ամենամեծ ներուժն ունեցողները, ինչպես նաև զբոսաշրջային հոսքերը վերաուղղորդել դեպի բարձր հանգստի ներուժ ունեցող, բայց ցածր օգտագործման մակարդակ ունեցող տարածաշրջաններ։ Այս նպատակին հասնելը կնպաստի զբոսաշրջության տարբեր տեսակների զարգացմանը։

Հոդվածը նվիրված է հետխորհրդային երկրներում զարգացման և պլանավորման ժամանակակից առանձնահատկությունների և հիմնախնդիրների ուսումնասիրմանը: Քննարկվել են սոցիալիստական քաղաքաշինության տեսական և պատմական հիմքերը, ինչպես նաև ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ձևավորված ինստիտուտցիոնալ և տարածական վերափոխումները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում շուկայական հարաբերությունների ազդեցությանը, սոցիալ-տարածական անհավասարությունների խորացմանը, ենթակառուցվածքային խնդիրներին և կայուն քաղաքային զարգացման մարտահրավերներին: Գործնական հատվածում իրականացվել է երկու հետխորհրդային մայրաքաղաքների՝ Երևանի և Թբիլիսիի համեմատական վերլուծություն՝ բացահայտելով դրանց զարգացման ընդհանուր օրինաչափություններն ու առանձնահատկությունները: Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ հետխորհրդային քաղաքների զարգացման ընթացքը պայմանավորված է սոցիալիստական ժամանակաշրջանից ժառանգված տարածական կառուցվածքների, ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների և ժամանակակից շուկայական գործընթացների փոխազդեցությամբ: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ քաղաքային զարգացման արդյունավետ կառավարումը պահանջում է ռազմավարական պլանավորման, ինստիտուցիոնալ կարողությունների ամրապնդման և կայուն զարգացման սկզբունքների համակցված կիրառում:

Հետազոտության շրջանակներում ԱՏՀ և բազմաչափ որոշումների ընդունման վերլուծության (MCDA) մեթոդների կիրառմամբ գնահատվել է Ողջաբերդ–Գեղարդ տարածքի գեոտուրիստական ներուժը։ Վերլուծության հիմքում դրվել են ռելիեֆային պայմանները, տարածքի հասանելիությունը, ջրագրական ցանցի առանձնահատկությունները, ինչպես նաև բնական և պատմամշակութային ժառանգության օբյեկտների տարածական բաշխվածությունը։ Արդյունքները ցույց են տվել Ողջաբերդ–Գեղարդ գոտու բարձր գեոտուրիստական ներուժը և հնարավորություն տվել առանձնացնել երեք գեոտուրիստական գոտի։ Հետազոտությունը հիմնավորում է ԱՏՀ և MCDA մեթոդների կիրառելիությունը գեոտուրիզմի տարածքային պլանավորման, գեոժառանգության կառավարման և զգայուն տարածքների բացահայտման գործընթացներում։

21-րդ դարը նշանավորվում է գիտության և տեխնոլոգիայի արագ զարգացմամբ, որն արտացոլվում է վերջին տարիներին արհեստական բանականության և մեքենայական ուսուցման աննախադեպ զարգացումը: Աշխարհագրական գիտության շրջանակներում աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերը (ԱՏՀ) կարևոր տեղ են գրավում, քանի որ դրանք աշխարհագրության և ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների սինթեզն են: Առաջարկելով տարածական տվյալների հավաքագրման, վերլուծության և պատկերման լայն հնարավորություններ՝ ԱՏՀ-ն մեծապես ընդլայնում է աշխարհագրության մեթոդաբանական գործիքակազմը և նպաստում տվյալների վրա հիմնված տարածական մտածողության ձևավորմանը: Միևնույն ժամանակ, այս տեխնոլոգիաները բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում տեղեկատվական տեխնոլոգիաները հանրակրթական դպրոցական կրթության մեջ ինտեգրելու համար՝ թույլ տալով դասավանդել աշխարհագրություն և ընկալել այն սկզբունքորեն նոր տեսանկյունից: Հիմնվելով միջազգային հետազոտությունների արդյունքների և ժամանակակից կրթական պրակտիկայի վրա՝ սույն հոդվածում դիտարկվում է ՀՀ հանրակրթական դպրոցներում ԱՏՀ-երի ուսուցման ներկա վիճակը: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դպրոցական ծրագրում ԱՏՀ-երի ներդրման հետ կապված հիմնական խնդիրների բացահայտմանը, ներառյալ ուսուցիչների պատրաստվածությունը, տեխնիկական և ենթակառուցվածքային սահմանափակումները և առկա ուսումնական նյութերի բովանդակության բնութագրերը: Ուսումնասիրությունը ընդգծում է ՎԵԲ ԱՏՀ տեխնոլոգիաների ընդհանուր կրթական համակարգում ինտեգրման համակարգված մոտեցման անհրաժեշտությունը և մատնանշում դրանց հնարավոր դերը առկա խոչընդոտները:

Այս աշխարհագրական-վերլուծական ուսումնասիրությունը, որը հիմնված է ՀՀ անշարժ գույքի կադաստրի պաշտոնական տվյալների վրա, ուսումնասիրում է անշարժ գույքի գործարքների տարածական կառուցվածքը 2024–2025 թվ.-ի համար: Այն ուսումնասիրում է իրավաբանական անձանց կողմից գնումներն ու վաճառքները (հատուկ ուշադրություն դարձնելով 2025 թվ.-ի դեկտեմբեր ամսվան), ապահովված գործարքները, վարձակալության պայմանագրերը, հողային գործարքները և բազմաբնակարան շենքերում բնակարանների գնումը: Բացահայտվում է կենտրոն-ծայրամասային շուկայի արտահայտված օրինաչափություն, որտեղ Երևանը հանդիսանում է իրացվելիության, կապիտալի կենտրոնացման և բանկային գործունեության բացարձակ կենտրոն, մինչդեռ մարզերի մեծ մասը ցուցաբերում է լճացում կամ անկում: 2025 թվականի դեկտեմբերին իրավաբանական անձինք վաճառել են գրեթե հինգ անգամ ավելի շատ գույք, քան գնել են, ընդ որում՝ վաճառքների ճնշող մեծամասնությունը տեղի է ունեցել Երևանում: Ապահովված գործարքների ընդհանուր 7,5% աճը պայմանավորված է բացառապես Երևանով և հարակից Կոտայքի մարզով՝ ձևավորելով «գրավի գոտի», որից դուրս անշարժ գույքը կորցնում է իր ֆինանսական ֆունկցիոնալությունը: Վարձակալության շուկան կրճատվել է 5,7%-ով, որի անկումը կապված է մայրաքաղաքից հեռավորության և բնակչության արտահոսքի հետ, բացառությամբ արարատում և Սյունիքում տեղայնացված աճի: Հողային գործարքները նվազել են 11,6%-ով՝ բնակարանների գնման 35,3% աճի ֆոնին, ինչը վկայում է անհատական շենքերից դեպի համախմբված բազմաբնակարան շենքերի կառուցվածքային անցման մասին, հիմնականում մայրաքաղաքի մետրոպոլիտենային տարածքում: Ուսումնասիրությունը եզրակացնում է, որ տարածական բևեռացումը շարունակում է զարգանալ. Երևանը և նրա հարակից արվարձանները դառնում են բարձր իրացվելիության, ակտիվ ապահովագրված վարկավորման և գործարքների կայուն աճի միակ գոտին, մինչդեռ ծայրամասային շրջանները ռիսկի են դիմում ընկնելու շուկայական ատրոֆիայի գոտի: Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է երկու քարտեզագրություն, որոնք պատկերում են իրավաբանական անձանց գործարքները և գործարքների ինտենսիվությունը 1000 մարդու հաշվով:

Բուսաբանական այգիները դիտարկվում են ոչ միայն որպես կենսաբազմազանության պահպանման և հանգստի (ռեկրեացիայի) կենտրոններ, այլև որպես նշանակալի կրթական ու գիտական հարթակներ, որոնք զգալի ներուժ ունեն զբոսաշրջության ոլորտի մասնագետների պատրաստման գործում։ Սույն հետազոտության նպատակն է բացահայտել բուսաբանական այգիների դերը զբոսաշրջային կրթության մեջ՝ դրանց արդյունավետ ինտեգրման նախադրյալների և հնարավորությունների վերլուծության միջոցով։ Հետազոտության շրջանակներում դիտարկվում է Հայաստանի Հանրապետության բուսաբանական այգիների բուսական և կենդանական աշխարհի  բազմազանությունը, ինչպես նաև ընդգծվում է դրանց ուսումնասիրման ու դիտարկման նշանակությունը զբոսաշրջության ոլորտի ապագա մասնագետների պատրաստման գործընթացում։ Հետազոտության մեջ հիմնավորվում է բուսաբանական այգիների կարևոր դերը ուսանողների էկոլոգիական և բնապահպանական գիտելիքների խորացման, ինչպես նաև նրանց մասնագիտական կարողությունների զարգացման գործում, ինչը նպաստում է կայուն զբոսաշրջության զարգացմանը։ Բուսաբանական այգիների ինտեգրումը կրթական ծրագրերում բարձրացնում է ուսուցման արդյունավետությունը և միաժամանակ ապահովում էկոլոգիական պատասխանատվությամբ օժտված ու բնության մասին գիտելիքների ամուր հիմք ունեցող մրցունակ մասնագետների պատրաստումը:

Հոդվածում ներկայացված են հավերժական սառցակալած գոտիներում հոսող գետերի ջերմային ռեժիմի ուսումնասիրության արդյունքները, այդ թվում՝ Կովկասի լեռնային հավերժական սառցակալած գոտին և Ռուսաստանի արկտիկական գոտին: 1961–2022 թվականների 635 հիդրոլոգիական կայաններից ստացված տվյալների հիման վրա պարզվել է, որ ջրի ջերմաստիճանի շարքերում շրջադարձային կետերը տեղի են ունեցել հիմնականում 1990–2000-ական թվականներին, ինչը վկայում է գետերի արձագանքի ուշացման մասին՝ մթնոլորտային կլիմայի փոփոխության սկզբի համեմատ: Ներկայիս ջրի ջերմաստիճանը տատանվում է 0-ից մինչև 27℃, որտեղ ամենացածր արժեքները բնորոշ են անընդհատ հավերժական սառցակալած գոտիներին, իսկ ամենաբարձր արժեքները՝ անընդհատական հավերժական սառցակալած տարածքներում: 1991–2020 թվականների ընթացքում 1961–1990 թվականների համեմատ ջերմաստիճանի ամենամեծ դրական փոփոխությունները դիտվել են Արևմտյան Սիբիրի հյուսիսում, Կարելիայում և Պրիմորյեում: Անցումային եղանակներին (մայիս–հունիս և սեպտեմբեր–հոկտեմբեր) գերակշռում են ջրի ջերմաստիճանի բարձրացման վիճակագրորեն նշանակալի միտումները, սակայն 1991 թվականից ի վեր վիճակագրորեն նշանակալի չեն։ Գնահատվել է ամենամեծ գետերի՝ Լենայի, Ենիսեյի և Օբի ջերմային հոսքը (ավելի քան 13–16 ԷՋ/տարի), ինչպես նաև 50 տարվա ընթացքում առաջին անգամ՝ Ամուրի (մոտավորապես 18,5 ԷՋ/տարի)։ 50 տարվա ընթացքում առաջին անգամ գնահատվել է Խաղաղ օվկիանոսի ավազանի գետերի ջերմային հոսքը, և համեմատություն է կատարվել հավերժական սառցակալած գոտու և Հյուսիսային Կովկասի գետերի միջև։