| Online ISSN | : | 2953-7991 |
| Print ISSN | : | 1829-1759 |
Հոդվածում առանձնացվում են Հայկական լեռնաշխարհի հրաբխային լանջերի առանձնահատկությունները՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ դրանց ձևավորումն ու զարգացումը տեղի է ունեցել հարաբերական խոնավության դեֆիցիտի պայմաններում (բացառությամբ բարձր լեռնային գոտու): Գիտական գրականության մեջ վերջիններս օծվում են բավականին սակավ, ուստի հեղինակի ուսումնասիրությունները ինչ-որ չափով լրացնում են առկա բացը: Հրաբխային ռելիեֆը՝ համապատասխան լանջերով, այստեղ ձևավորվել է հիմնականում պլիոցեն-չորրորդական ժամանակաշրջանում և պատկանում է, այսպես կոչված, հայկական հրաբխային լեռնաշխարհին։ Լեռնաշխարհի հրաբխային լանջերի ձևավորումն և զարգացումը ունի մի շարք առանձնահատկություններ. հարաբերական երիտասարդություն; դրանց արագ ձևավորումը, որը շատ անգամ գերազանցում է հրաբխային ապարների եղանակային տեմպերը. ժայռերի կազմը (լավա, պիրոկլաստիկ նյութ), ինչը էական նշանակություն ունի որոշակի ձևաբանության լանջի ձևավորման գործում. հրաբխային ապարների ջրի թափանցելիություն; հրաբխային լանջերի մեծ մասի համար դենուդացիայի միջանկյալ հիմքը: Հրաբխային ապարների արագ ձևավորումը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հրաբխային ապարները քայքայվում են: Լեռնաշխարհի հրաբխային լանջերի մեծ մասում լանջի ծածկը, որպես ամբողջություն, գտնվում է ձևավորման սկզբնական փուլում: Գերակշռում են հիմնականում բազալ հորիզոնը և ավելի հազվադեպ՝ մորֆոդինամիկը։ Ծածկող հորիզոնը հանդիպում է հիմնականում լանջի ստորին, ավելի մեղմ մասում։ Բարձրավանդակում լանջերի զուգահեռ նահանջը, առանց զգալի տարածման, նշվում է լավայի հոսքերի և սարահարթերի եզրերին, որոնք ուղղակիորեն կտրվում են գետի հունին, և վերջինս հասցնում է հեռացնել փլուզված նյութը։ Այս դեպքում զուգահեռ նահանջը հեշտացվում է սիրո մեջ սյունակային առանձնությունների առկայությամբ:
Տարբեր դարաշրջաններում Հայաստանում հողային հարաբերությունների, իրավունքների, սահմանազատման հարցերի ուսումնասիրությունն այսօր, առավել քան երբևէ, արդիական ու կարևոր է: Հայ նախարարները, մելիքները, անգամ գյուղացիները նույնիսկ օտար լծի տակ հայտնվելու, պետականություն չունենալու ժամանակաշրջանում դարեր շարունակ հիմնականում պահպանել են իրենց պատկանող հողերը, դրանց նկատմամբ իրավունքները (մասնավորապես՝ ժառանգության իրավունքը), հողատիրության ձևերը: Այդ նպատակով էլ կատարել ենք այս աշխատանքը: Ներկայացված աղբյուրներն առաջին անգամ են ուսումնասիրվում հողային իրավունքի, հողային հարաբերությունների, հողաշինարարության պատմության տեսանկյունից:
Երկրաշարժերը պատկանում են բնական վտանգավոր երևույթների շարքին, որոնք անհնար է ճշգրիտ կանխատեսել, ինչի արդյունքում ներկայումս գտնվում են անբավարար ուսումնասիրվածների շարքում։ Դրանց առաջացման պատճառը Երկրի ընդերքում տեղի ունեցող բարդ երկրաբանական և տեկտոնական պրոցեսներն են: Երկրաշարժի օջախից ակնթարթորեն անջատված էներգիան արտահայտվում է սեյսմիկ ալիքների տեսքով՝ հանգեցնելով երկրակեղևի տարբեր տեսակի դեֆորմացիաների և տեղաշարժերի՝ հաճախ ձևափոխելով ռելիեֆի տեսքը: Ցավոք, նման ուժեղ երկրաշարժերն ուղեկցվում են հսկայական ավերվածություններով և մարդկային զոհերով։ Նման հզոր երկրաշարժերի թվին կարելի է դասել 2023 թվ.-ի փետրվարի 6-ին Թուրքիայում տեղի ունեցած երկու երկրաշարժերը, որոնք աղետալի հետևանքներ են ունեցել և հանգեցրել բազմաթիվ զոհերի։ Գիտության և տեխնոլոգիաների զարգացմանը զուգընթաց տարբեր գործիքներ և մեթոդներ դառնում են առավել հասանելի բնական երևույթներն ուսումնասիրելու համար: Մթնոլորտն ու երկրի մակերեսն ուսումնասիրելու համար նման մեթոդներից են տիեզերական երկրաֆիզիկական մեթոդներն ու գործիքները։ Երկրի հեռահար զոնդավորումը լայն կիրառություն է գտել Երկրի ընդերքում տեղի ունեցող և Երկրի մակերեսին արտացոլվող պրոցեսների որակական, քանակական ուսումնասիրության և վերլուծության մեջ: Ներկայացված աշխատանքը նվիրված է նման պրոցեսներից մեկի ուսումնասիրմանը։ Մասնավորապես, այսօր լայնորեն կիրառվում է Երկրի ուսումնասիրման հեռահար մեթոդը՝ արհեստական արբանյակների վրա տեղադրված ռադարային սարքավորումների միջոցով։ Ժամանակակից սինթեզված ապերտուրայով ռադարները լայն հնարավորություններ են ընձեռնում երկրի մակերևույթի, ինչպես նաև տեխնածին օբյեկտների նվազագույն դեֆորմացիաներն ու տեղաշարժերը ուսումնասիրելու համար: Հետազոտության հիմքում ընկած է Sentinel-1 արբանյակների ռադիո-լոկացիոն պատկերներից տվյալների ինտերֆերոմետրիկ մշակման InSar տեխնիկան: Դիֆերենցիալ ինտերֆերոգրամների հիման վրա կազմվել են ուսումնասիրվող տարածքի տեղաշարժերի քարտեզները՝ արտահայտված սանտիմետրերով։
Ճանապարհային վնասը տրանսպորտային ենթակառուցվածքների հիմնական խնդիրն է, որը պահանջում է արդյունավետ մոնիտորինգ և գնահատման մեթոդաբանություն: Աշխատանքում առաջադրվել է ճանապարհային վնասների գնահատման նոր մոտեցում՝ եռաչափ լազերային սկանավորման համակարգերի ինտեգրմամբ: Աշխատանքի նպատակն է ճշգրիտ բացահայտել և գնահատել վնասը՝ օգտագործելով լազերային սկանավորման համակարգերից ստացված ճշգրիտ տվյալները: Վերլուծելով այս տվյալները՝ մենք նպատակ ունենք ապահովելու գործնական տեղեկատվություն՝ ապագա ճանապարհների վերականգնման ջանքերի համար: Այս հետազոտությունը նպաստում է ճանապարհային վնասների գնահատման արդյունավետության և ճշգրտության բարելավմանը, ինչը, ի վերջո, նպաստում է տրանսպորտային ցանցերի պահպանման և անվտանգության միջոցառումների բարելավմանը:
Հոդվածում, Հայաստանի Հանրապետության օրինակով, քննարկվում են լեռնային երկրների գյուղական տարաբնակեցման առանձնահատկությունները։ Հիմնավորվում է այդպիսի տարածքներում գյուղական տարաբնակեցման հետազոտման կարևորությունն և նշանակությունը։ Լեռնային երկրների բնական պայմանների բազմազանությունը և սոցիալ-տնտեսական զարգացման առանձնահատկություները պայմանավորում են գյուղական տարաբնակեցման բնույթն այդպիսի տարածքներում։
Հոդվածում քննարկվում է տարածական պլանավորման գործընթացում դեմոգրաֆիական տարողունակության գնահատման հիմնահարցը: Դեմոգրաֆիական տարողունակությունը (ԴՏ) բնակչության այն առավելագույն քանակն է, որը կարելի է բնակեցնել տվյալ տարածքում` բնակչության ամենօրյա կենսական պահանջները տեղական ռեսուրսներով բավարարելու պայմանով` ապահովելով տարածքի էկոլոգիական հավասարակշռությունը: ԴՏ հաշվարկման անհրաժեշտությունը բխում է տարածքի համաչափ և կայուն զարգացման նպատակներից ու պահանջներից: Դիտարկվող հիմնահարցի բարդությամբ պայմանավորված՝ իրականացվել է տարածքի ԴՏ պայմանավորող գործոնների գույքագրում և դրանց գնահատման մեթոդաբանության հիմնավորում: ԴՏ-ն փոփոխական մեծություն է, որը գիտատեխնիկական, սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի, ազգային հարստության համալրման պայմաններում կարող է փոփոխվել: Տարածական պլանավորման մեջ՝ մեր կողմից մեծ կարևորություն է տրվում ԴՏ գնահատման ինտեգրալ մեծությանը: Որպես ԴՏ ինտեգրող ցուցանիշ, ընդունվել է տարբեր գործոններով հաշվարկված ցուցանիշներից նվազագույնը: Հոդվածում ԴՏ-ն հաշվարկված է ըստ հետևյալ գործոնների` էկոլոգիական անվտանգության, տարածքային հնարավորությունների, ջրային պաշարների և ռեկրեացիոն ռեսուրսների: Մասնավոր ԴՏ վերլուծության արդյունքում ընդունված է ուսումնասիրվող տարածքի ինտեգրալ դեմոգրաֆիական տարողունակությունը:
Հոդվածում ներկայացված է Ռուսաստանում XXI դարի սոցիալական աշխարհագրության զարգացման գործոնների, միտումների և խնդրահարույց իրավիճակների վերլուծությունը (աշխարհագրական գիտության համակարգում հատուկ դիսցիպլին, որը կենտրոնացած է հասարակության և նրա առանձին բաղադրիչների և կառուցվածքների տարածական որոշիչների և օրինաչափությունների ուսումնասիրության վրա)։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվել Ռուսաստանի սոցիալական աշխարհագրության անձնակազմին և տեղայնացմանը: Կատարվել է սոցիալական աշխարհագրության վերլուծության առաջնահերթ ոլորտների գույքագրում։ Ցուցադրված են ռուս աշխարհագրագետների և հասարակագետների կարևորագույն գիտական և գիտագործնական ձեռքբերումները վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում։ Բնութագրվում են Ռուսաստանի Դաշնությունում Մարդկային աշխարհագրության ոլորտում հետազոտությունների հետագա դրական դինամիկայի խնդրահարույց իրավիճակներն ու խոչընդոտները և ընդգծվում դրանց հաղթահարման խնդիրներն ու ուղղությունները։
Հոդվածում ուսումնասիրվել են ժամանակակից աշխարհի դրոշի համակարգի ձևավորման աշխարհագրական առանձնահատկությունները։ Արդյունքում պարզվեց, որ առաջին դրոշներն ունեին գույների նույն համադրությունը՝ սպիտակ, կապույտ, կարմիր։ Հետագայում առաջացած դրոշները կարելի է բաժանել «շարունակական դրոշների» և «հակադրող դրոշների», բայց և՛ «շարունակական դրոշները», և՛ «հակադրող դրոշները» հիմնվել են ավելի վաղ դրոշների վրա: Առանց դրոշների առաջացման և կիրառման պատմաաշխարհագրական համատեքստը հաշվի առնելու, դրանց ուսումնասիրությունը դժվար թե իմաստ ունենա։ Այս համատեքստի բացահայտումն ինքնին շատ բարդ խնդիր է: Այն, ինչ դուրս է գալիս վերջում, միշտ չէ, որ վերջնական է, բայց միշտ հետաքրքիր է։
Տարածաշրջանի պատմական աշխարհագրությանն ու հին (պատմական) քարտեզներին անդրադառնալը շատ կարևոր է և արդիական ոչ միայն գիտական, այլև քաղաքական և աղբյուրագիտական տեսակետներից։ Այսօր ադրբեջանցիները ամեն կերպ ջանում են իրենց քարոզչական աշխատանքներում շահարկել վերոհիշյալ հարցերը և նենգափոխել իրականությունը՝ հետապնդելով հեռահար քաղաքական նպատակներ։ Մեր հետազոտության հիմքում ընկած են Հայկական մարզի և Սևանա լճի ավազանի վերաբերյալ հավաստի ու առավել ամբողջական տեղեկություններ պարունակող Իվան Շոպենի աշխատությունը, տարբեր ժամանակներում հրատարակված քարտեզները, Հայաստանի ազգային արխիվի նյութերը և բազմաթիվ այլ աղբյուրներ: Հոդվածում, անհերքելի փաստերի ներքո, ևս մեկ անգամ, ակնհայտ է դառնում այն պարզ ճշմարտությունը, որ մերօրյա «հարևանի» հավակնությունները Արևելյան Հայաստանի՝ հայկական տարածքների նկատմամբ անհիմն են և մտացածին:
21-րդ դարում տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների արագ զարգացմանը զուգընթաց, քաղաքային զարգացման նորարարական մոտեցումների ներդրումը դարձել է ժամանակակից ուրբանիզացիոն գործընթացների կարևորագույն միտումներից ու ուղղություններից մեկը: Խելացի քաղաքները համարվում են նորարարական քաղաքային զարգացման գործընթացի հիմնական պրակտիկ վերջնարդյունքը։ Միևնույն ժամանակ, «խելացի քաղաքներ» և «կայունություն» հասկացությունները փոխկապակցված են և փոխպայմանավորված: Այսպիսով, առաջացել է «խելացի կայուն քաղաքներ» հասկացությունը, որը բնութագրում է «խելացի» և նորարարական քաղաքային տեխնոլոգիաների օգտագործումը երկարաժամկետ և հավասարակշռված քաղաքային զարգացմանը հասնելու համար՝ սոցիալ-տնտեսական, ինստիտուցիոնալ, մշակութային և բնապահպանական ասպեկտներով: Նորարարական քաղաքային զարգացումը առանձնահատուկ նշանակություն ունի ԱՄՆ-ի համար՝ հաշվի առնելով երկրի քաղաքային բնակչության մեծ տեսակարար կշիռը (ավելի քան 80%), ընդարձակ և խիտ բնակեցված խոշոր ուրբանիզացված գոտիների առկայությունը, ինչպես նաև ուրբանիզացիայի գործոնի առանձնահատուկ դերն ու կարևորությունն ամերիկյան կենսակերպը, տնտեսության և սոցիալական հարաբերությունների համատեքստում։ Տվյալ հոդվածի տեսական բաժինը նվիրված է նորարարական քաղաքային զարգացման և խելացի կայուն քաղաքների՝ վերը նշված տեսական գաղափարների և առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը: Գործնական բաժնում ուսումնասիրվել, համեմատվել և ամփոփվել են ամերիկյան 5 խելացի քաղաքների (Նյու Յորք, Սան Ֆրանցիսկո, Կոլումբուս, Օսթին և Չիկագո) օրինակները։
Հոդվածում ներկայացվում է մշակութային ժառանգության վրա հիմնված փորձառական զբոսաշրջության (ՄԺՀՓԶ) արտադրանքներ և ծառայություններ առաջարկող ՀՀ-ում գործող ձեռնարկությունների բիզնես գործունեության առանձնահատկությունները և առաջարկվում է նմանատիպ գործունեություն ծավալող ձեռնարկությունների համար ինտեգրված բիզնես գործունեության կառուցվածքի բովանդակություն։ Վերջինս հիմնված է հետազոտության շրջանակներում ընտրված ձեռնարկությունների փորձի ուսումնասիրության վրա՝ ըստ նրանց բնութագրող հետևյալ առանցքային գործոնների՝ գործունեության բնագավառ, ծառայություններ, մարկետինգային մոտեցումներ, ֆինանսավորման միջոցներ, հաջողության առանցքային գործոններ և մարտահրավերներ, ապագայի զարգացման ներուժ։ ՄԺՀՓԶ ՀՀ-ում զարգացման առանցքային բջիջներ համարվում են այդ ոլորտում գործող ձեռնարկությունները։ Վերջիններս այն սոցիալական օրգանիզմն են, որոնց ճիշտ կառավարման և համապատասխան աջակցության առկայության դեպքում, կարող են դառնալ այս զբոսաշրջության երկարաժամկետ զարգաց-ման հիմք։ Այդ իսկ պատճառով էլ՝ անհրաժեշտություն է առաջանում համակարգված կերպով ներկայացնել ՄԺՀՓԶ մեջ ներառված ձեռնարկությունների զբոսաշրջային ծառայությունների և առաջարկների համակարգը և ձեռնարկատիրական գործունեության իրականացման ընդհանրացված մոդելը։ Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ ՄԺՀՓԶ Հայաստանի Հանրապետությունում հիմնականում ներառում է հյուրանոցային և ռեստորանային բիզնեսներ, որոնք հիմնականում առաջարկում են հայկական ոչ նյութական մշակութային ժառանգության վրա հիմնված փորձառություններ:
Հոդվածում վեր են հանվել ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի կայուն զբոսաշրջության զարգացմանը խաթարող հիմնախնդիրները: Կայուն զբոսաշրջության սկզբունքների և գաղափարների ներդրումը և կիրառումը հույժ կարևոր են մարզի զբոսաշրջության զարգացման գործում: Հիմք ընդունելով կայուն զբոսաշրջության զարգացմանը խաթարող հիմնախնդիրները՝ հնարավորություն է ստեղծվում մշակել կայուն ռազմավարական ծրագիր, որը կբխի մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման շահերից: Գեղարքունիքի մարզն ունի ինքնատիպ բնական պայմաններ և հնարավորություններ կայուն զբոսաշրջության զարգացման համար, սակայն զբոսաշրջային ինդուստրիայի զարգացումը տեղի է ունենում ոչ լիարժեք կերպով, քանի որ այդ ռեսուրսները և հնարավորությունները ի նպաստ զբոսաշրջության զարգացման չեն օգտագործվում կամ օգտագործվում են մասամբ: Լիարժեք կերպով չի ներկայացվում նաև այդ ռեսուրսների զբոսաշրջային գրավչություն և հետաքրքրությունը: Հոդվածում հիմք է ընդունված այն մոտեցումը, որ Գեղարքունիքի մարզի կայուն զբոսաշրջության զարգացման գործում պետք է հաշվի առնել Կայուն զարգացման սկզբունքները: Դրանք են մարզում շահագրգիռ կողմերի ակտիվ համագործակցությունը, պետական և մասնավոր հատվածի գործընկերային հարաբերությունները, միջազգային և տարածաշրջանային համագործակցությունը և այլն: