Կուտակային սթրեսի գնահատման համալիր մեթոդաբանությունը և հաղթահարման ուղիները հետպատերազմյան Հայաստանում
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2026.17.2.107Բանալի բառեր:
կուտակային սթրես, համալիր թեստավորում, կենսահոգեսոցիալական մոտեցում, քոպինգ-ռազմավարություններ, ռեզիլիենտություն, հոգեֆիզիոլոգիական օբյեկտիվացում, հաղթահարման ուղիներԱմփոփում
Ժամանակակից հոգեբանական միտքը վաղուց է դուրս եկել սթրեսի՝ որպես լոկ «մեկանգամյա հարվածի» պարզունակ ընկալումից։ Այսօր մենք գործ ունենք մի իրականության հետ, որտեղ սթրեսը ոչ թե իրադարձություն է, այլ շերտավորվող հիշողություն և մարդու կենսական ուժերը հյուծող, ինչպես նաև օրգանիզմի ռեսուրսները ծանրաբեռնող կամ սպառող գործոն։ Հայաստանի համար այս խնդիրն ունի առավել խոցելի և խիստ թիրախային հասցեատերեր՝ Արցախից բռնի տեղահանված մեր հայրենակիցները։ Սա մի հանրույթ է, որի համար սթրեսը սկսվել է տասնամյակներ առաջ ձգվող «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» անորոշությունից, անցել 44-օրյա պատերազմի սարսափներով, համավարակի մղձավանջով, տևական շրջափակման նվաստացմամբ և ավարտվել (կամ գուցե նոր փուլ թևակոխել) լիակատար տեղահանությամբ։
Սույն ուսումնասիրությունը յուրահատուկ փորձ է՝ հասկանալու այս «դիսթրեսի քառակուսին», որը գիտական գրականության մեջ ընդունված է կոչել «կուտակային (կումուլյատիվ) սթրես» եզրույթով։ Այս երևույթը սահմանվում է որպես բազմագործոն բացասական ներգործությունների արդյունք, որտեղ յուրաքանչյուր նոր սթրեսոր ոչ միայն գումարվում է նախորդին, այլև որակապես փոխում է հոգեբանական դիմակայունության կառուցվածքը։ Հետազոտությունում կուտակային սթրեսը դիտարկվում է ոչ միայն տեղական փորձի, այլև համաշխարհային մեթոդաբանական զուգահեռների լույսի ներքո։
Այսպիսով, սույն հոդվածի նպատակն է ներկայացնել կուտակային սթրեսի հիմնահարցին նվիրված դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում իրականացվող հետազոտության տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը, ինչպես նաև փորձարարական փուլի միջանկյալ արդյունքներն ու կիրառական ելքերը։
Ներբեռնումներ
Հղումներ
Ավանեսյան Հ., Ավթանդիլյան Դ., Ամիրջանյան Ա. (2026). Բռնի տեղահանված անձանց մոտ կուտակային սթրեսի միջառարկայական գնահատման անհրաժեշտության մեթոդաբանական սկզբունքներ: Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն, Հտ. 17, № 1(49), 51-62: DOI: https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2025.17.1.051
Захарова Н. М., Цветкова М. Г. (2020). Психические и поведенческие нарушения у мирного населения региона, подвергшегося локальным военным действиям. Психология и право. Том 10, № 4, с. 185-197. DOI: doi:10.17759/psylaw.2020100413
Финогенова, Т. А., Березина, Т. Н., Литвинова, А. В., Рыбцов, С. А. (2023). Влияние разных видов стресса на биопсихологический возраст. Современная зарубежная психология, 12(3), 41-51. DOI: https://doi.org/10.17759/jmfp.2023120304
Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20-28. DOI: https://doi.org/10.1037/0003-066x.59.1.20;
Bonanno, G. A. (2005). Resilience in the Face of Potential Trauma. Current Directions in Psychological Science, 14(3), 135-138. DOI: https://doi.org/10.1111/j.0963-7214.2005.00347.x
Chen, W., Hall, B. J., et al. (2017). Pre-migration and post-migration factors associated with mental health in humanitarian migrants in Australia and the moderation effect of post-migration stressors: findings from the first wave data of the BNLA cohort study // Lancet Psychiatry. Published online February 1. DOI: http://dx.doi.org/10.1016/S2215-0366(17)30032-9
Epel, E. S., Crosswell, A. D., Mayer, S. E. et al. (2018). More than a feeling: A unified view of stress measurement for population science. Frontiers in Neuroendocrinology, Vol. 49, 146-169. DOI: https://doi.org/10.1016/j.yfrne.2018.03.001
Haight, B. L., Peddie, L., Crosswell, A. D. et al. (2023). Combined effects of cumulative stress and daily stressors on daily health. Health Psychology, 42(5), 325-334. DOI: doi: 10.1037/hea0001281
Hazer, L., Gredebäck, G. (2023). The effects of war, displacement, and trauma on child development․ Humanities and Social Sciences Communications, 10:909․ DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-023-02438-8
Hooberman, J., Rosenfeld, B., Rasmussen, A. & Keller, A. (2010). Resilience in Trauma‐Exposed Refugees: The moderating effect of coping style on resilience variables. Am J Orthopsychiatr., 80, 557-63. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.2010.01060
Hovhannisyan, S․, Yaramishyan, V. (2025). Specific features of assessing stress factors contributing to the accumulation of psychological tension. / Proceedings of the 10th International Scientific Conference on "The Current Issues in theoretical and applied psychology", Yerevan, YSU press, p. 317-320. // URL: http://publishing.ysu.am/files/The_Current_Issues_In_Theoretical_and_Applied_Psychology.pdf
Lugg, W. (2022). The biopsychosocial model–history, controversy and Engel. Australasian Psychiatry, 30(1), 55-59. DOI: https://doi.org/10.1177/10398562211037333
Mischoulon, M. D. (2019). Commentary on “Accelerated DNA Methylation Aging in U.S. Military Veterans: Results from the National Health and Resilience in Veterans Study”․ The American Journal of Geriatric Psychiatry, 27(5), 533-535. DOI: 10.1016/j.jagp.2019.01.008
Ou M., Zheng H., Kim, H. K., Chen, X. (2023). A Meta-Analysis of Social Media Fatigue: Drivers and a Major Consequence / Computers in Human Behavior. Vol. 140, 1–15. DOI: https://doi.org/10.1016/j.chb.2022.107597
Oviedo, L., Seryczy´nska, B., Torralba, J., Roszak, P., Del Angel, J., Vyshynska, O., Muzychuk, I., Churpita, S. (2022). Coping and Resilience Strategies among Ukraine War Refugees. Int. J. Environ. Res. Public Health, 19, 13094. DOI: https://doi.org/10.3390/ijerph192013094
Rizzi, D., Ciuffo, G., Landoni, M., Mangiagalli, M. and Ionio, C. (2023). Psychological and environmental factors influencing resilience among Ukrainian refugees and internally displaced persons: a systematic review of coping strategies and risk and protective factors. Front. Psychol. 14:1266125. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1266125
Stewart, J. A. (2006). The detrimental effects of allostasis: allostatic load as a measure of cumulative stress. Journal of Physiological Anthropology, 25(1), 133-145. DOI: https://doi.org/10.2114/jpa2.25.133
Thompson, N. J., Fiorillo, D., Rothbaum, B. O. et al. (2018). Coping strategies as mediators in relation to resilience and posttraumatic stress disorder. J. Affect. Disorder. 1; 225:153-159. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.08.049.
Vogel, J. M., & Pfefferbaum, B. (2014). Family resilience after disasters and terrorism: Examining the concept. In R. Pat-Horenczyk, D. Brom, & J. M. Vogel (Eds.), Helping children cope with trauma: Individual, family and community perspectives (pp. 81–100). // URL: https://psycnet.apa.org/record/2013-44051-005
Xie T., Wang Y. (2025). Too much social media to sleep: the chained mediation effect of information strain and depressive symptoms on the relationship between social media overload and insomnia // BMC Public Health, 25:1404. DOI: https://doi.org/10.1186/s12889-025-22698-0
Young, E. S., Doom, J. R. et al. (2021). Life stress and cortisol reactivity: An exploratory analysis of the effects of stress exposure across life on HPA-axis functioning. Development and Psychopathology, 33(1), 301-312։ DOI: https://doi.org/10.1017/S0954579419001779
Zachary, M. H., Nia, F., Ke, X. & Rajita, S. (2021). Psychological and biological resilience modulates the effects of stress on epigenetic aging. Translational Psychiatry, 11:601. DOI: https://doi.org/10.1038/s41398-021-01735-7
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Sahak Hovhannisyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
