Քերականության տեսական հարցեր Բարդուղիմեոս Մարաղացու «Դիալեկտիկայում»
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2026.17.3.061Բանալի բառեր:
Լատինատիպ քերականություն, «ուղիղ խոսելու» արվեստ, խոսքի մասերի դասակարգում, անուն, բայ, Բոեթիուս, ՊրիսցիանուսԱմփոփում
Կաթոլիկ վարդապետ Բարդուղիմեոս Մարաղացին (14-րդ դ․) իր «Դիեալեկտիկա» երկում տրամաբանական մեկնություններին զուգահեռ քննարկել է քերականական հարցեր: Ուշագրավ է հատկապես քերականական գիտությանը տված նրա սահմանումը, որ ազդված է լատինական անտիկ ավանդույթից և որի սկզբունքը թափանցել և հետագայում կայուն կերպով կիրառվել է հայերենի լատինատիպ քերականության մեջ: Ուշագրավ է նաև խոսքի մասերի դասակարգման նկարագրությունը, որ ընդգրկում է ընդարձակ նյութ (փիլիսոփայական-տրամաբանական, քերականական ուսմունքներ) և հիմքում ունի և՛ հայկական (հունաբան), և՛ լատինական (անտիկ և սխոլաստիկ) ավանդույթները:
Այս հարցերը քննության են առնվել հայկական և լատինական աղբյուրների համեմատությամբ՝ նպատակ ունենալով ցույց տալու դրանց առնչությունները մեկնողական ավանդույթի հետ: Ինչպես նաև նկատի են առնվել հայերենի լատինատիպ քերականությունները (14-րդ դ, 17-18-րդ դդ.)՝ պարզելու խնդրո առարկա մեկնությունների ազդեցությունը քերականական մտքի զարգացման վրա:
Ներբեռնումներ
Հղումներ
Ադոնց Ն. (2008), Նախաբան, Երկեր, Գ հ., Երևան, էջ XIII-CLXXXIII [Adonts N. (2008), Naxaban, Erker, G h., Yerevan, ej XIII–CLXXXIII]:
Ավագյան Ս․ (1977), Հովհաննես Քռնեցու «Համառօտ հաւաքումն յաղագս քերականին» երկի քերականագիտական նշանակությունը, Յովհաննէս Քռնեցի, Յաղագս քերականին, Երևան, էջ 52-153 [Avagyan S. (1977), Hovhannes Kṙnets‘u «Hamarot havaqumn yaghags k‘erakanin» erki k‘erakanagitakan nshanakut‘yuny, Yovhannes Kṙnetsi, Yaghags k‘erakanin, Yerevan, ej 52–153]:
Արուեստ Դիոնիսեայ քերականի (2008), Ն. Ադոնց, Երկեր, Գ հ., Երևան, էջ 1-76 [Aruest Dioniseay k‘erakani (2008), N. Adonts, Erker, G h., Yerevan, ej 1–76]:
Գալանոս Կղ. (1645), Քերական և տրամաբանական ներածութիւն առ յիմաստասիրութիւնն շահելոյ, Հռոմ [Galanos Kgh. (1645), K‘erakan ew tramabanakan nerats‘ut‘iwn ar himastasirut‘iwnə shahelōy, Hṙom]:
Դաւիթ Քերական (1956), Մեկնութիւն Քերականին, Գ․ Ջահուկյան, Դավթի քերականական աշխատության նորահայտ ամբողջական ձեռագիր տեքստը, Բանբեր Մատենադարանի, 3, էջ 241-264 [Davit‘ K‘erakan (1956), Meknut‘iwn K‘erakanin, G. Jahukyan, Davt‘i k‘erakanakan ashxatut‘yan norahayt amboghjakan jeragir tekstə, Banber Matenadarani, 3, ej 241–264]:
Խաչիկյան Լ․ (1977), «Քռնայի հոգևոր-մշակութային կենտրոնը և Հովհաննես Քռնեցու գիտական գործունեությունը», Յովհաննէս Քռնեցի, Յաղագս քերականին, Երևան, էջ 5-51 [Khachikyan L. (1977), «Kṙnayi hogevor-mshakut‘ayin kentrony yev Hovhannes Kṙnets‘u gitakan gortsuneut‘yuny», Yovhannes Kṙnetsi, Yaghags k‘erakanin, Yerevan, ej 5–51]:
Կոստանդնուպոլսեցի Յ. (1674), Զտութիւն հայկաբանութեան կամ քերականութիւն հայկական, Հռոմ [Kostandnupolsets‘i Y. (1674), Ztut‘iwn haykabanut‘ean kam k‘erakanut‘iwn haykakan, Hṙom]:
Ջահուկյան Գ. (1954), Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Երևան [Jahukyan G. (1954), K‘erakanakan ew uġġagrakan ashxatutyunnerə hin ew mijinadaryan Hayastanum, Yerevan]:
Սեբաստացի Մխ․ (1730), Քերականութիւն գրաբառի լեզուի Հայկազան սեռի, Վենետիկ [Sebastatsi Mkh. (1730), K‘erakanut‘iwn grabaṙi lezui Haykazan seṙi, Venetik]:
Սիրունյան Տ. (2017), Հովհաննես Քռնեցու քերականական երկի սահմանումների լատիներեն նախօրինակները, Բանբեր Մատենադարանի, 24, էջ 122-140 [Sirunyan T. (2017), Hovhannes Kṙnets‘u k‘erakanakan erki sahmanumneri latinerēn naxōrinaknerə, Banber Matenadarani, 24, ej 122–140]։
Սիրունյան Տ. (2019), Բարդուղիմեոս Մարաղացու տրամաբանության լատիներեն աղբյուրները. «Դիալեկտիկա» և "Summulae Logicales", Էջմիածին, 2019, Զ, էջ 44-66, Է, էջ 106-119 [Sirunyan T. (2019), Bardughimeos Maraghats‘u tramabanut‘yan latinerēn aghbyurnery. «Dialektika» yev "Summulae Logicales", Ejmiatsin, 2019, Z, ej 44–66, E, ej 106–119]։
Սրվանձտյան Գ. (1874), Հնոց եւ նորոց պատմութիւն վասն Դաւթի եւ Մովսէսի Խորենացւոյ, Կ. Պոլիս [Srvandztyan G. (1874), Hnoc‘ ew noroc‘ patmut‘iwn vasn Davt‘i ew Movsēsi Xorenac‘woy, K. Polis]:
Քռնեցի Յ. (1977), Յաղագս քերականին, Երևան [Kṙnetsi Y. (1977), Yaghags k’erakanin, Yerevan]:
Мурадян Г. (2025), Армянская грамматика Ованнеса Крнеци (1347) и ее латинские источники, Вопросы Языкознания, 3, стр. 130-144 [Muradyan G., (2025), Armianskaya grammatika Ovannesa Krnetsi (1347) i ee latinskie istochniki, Voprosy Yazykoznaniya, 3, str. 130-144].
Aristotle (1938). Categories. On Interpretation. Prior Analytics, Loeb Classical Library 325. Cambridge.
Aristotle (1960), Posterior Analytics, Topica, Loeb Classical Library 391. Cambridge.
Boethius, Intruductio ad syllogismos categoricos։ https://digiliblt.uniupo.it/teidocs/idno/DLT000056/build/pdf (հասանելի էր 13 ապրիլի, 2026):
David the Invincible (2010), Commentary on Aristotle’s Prior Analytics (Philosophia Antiqua 122, Commentaria in Aristotelem Armeniaca: Davidis Opera 2), Old Armenain Text with an English Translation, Introduction and Commentary by Aram Topchyan, Leiden–Boston.
David the Invincible (2015), Commentary on Porphyry’s Isagoge (Philosophia Antiqua 137, Commentaria in Aristotelem Armeniaca: Davidis Opera 3), Old Armenian text with the Greek original, and English translation, introduction and notes by Gohar Muradyan. Leiden-Boston.
Cowe P. (2020), The Role of Priscian’s Institutiones Grammaticae in Informing Yovhannēs K‘rnec‘i’s Innovative Account of Armenian Grammar with regard to Terminology, Classification, and Organization with Special Focus on his Investigation of Syntax, in Revue des études arméniennes, 39, p. 91–121.
Oudenrijn M.-A. van den (1960), Linguae Haicanae Scriptores Ordinis Praedicatorum Congregationis Fratrum Unitorum et FF. Armenorum Ord. S. Basilii citra Mare consistentium quotquot huc usque innotuerunt, Bern.
Oudenrijn M.-A. van den (1982), Notes sur quelques ouvrages Armeniens de provenance Dominicaine, Բազմավէպ, 1-2, էջ 53-67 [Bazmavep, 1-2, ej 53-67].
Peter of Spain (1972) (Petrus Hispanus Portugalensis), Tractatus, called afterwards Summule Logicales. First Critical Edition from the Manuscripts with an Introduction by L. M. de Rijk, Assen.
Priscianus (1855), Institutiones grammaticae, Libri I-XII, ex recensione M. Hertzii, Lipsiae.
Quintilian (1996), Institutio Oratoria, I-III, Loeb Classical Library 124, Cambridge.
Seppänen M. (2014), Defining the art of grammar: Ancient perceptions of γραμματική and grammatical, Turku.
Համառոտագրություն
ՄՄ – Մաշտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. 69, Ժողովածոյ, գրիչ՝ ֆրա Յոհան Քռնայեցի, Ճահուկ, 1401 թ., 266ա-346բ (Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Մաշտոցի անուան Մատենադարանի, հտ. Ա., կազմեցին՝ Օ. Եգանյան, Ա. Զեյթունյան, Փ. Անթաբյան, Երևան, 1984, էջ 282-284) [MM – Maštoc‘i anv. Matenadaran, jer. 69, Žoġovats‘oy, grich fra Yohann Kṙnayec‘i, Čahuk, 1401 t‘., 266a–346b (Mayr ts‘uts‘ak hayeren jeragrac‘ Maštoc‘i anvan Matenadarani, h. A, kazmets‘in՝ O. Eganian, A. Zeyt‘unian, P‘. Ant‘abyan, Yerevan, 1984, ej 282–284)]:
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Tigran Sirunyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
