Banber Erevani hamalsarani. Banasirut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2575 |
| P - ISSN | : | 1829-457X |
Հոդվածում քննվում են հայ պոեզիայի առնչությունները հին հնդկական գրականության գլխավոր հուշարձաններից մեկի՝ «Ռիգվեդա» կրոնական-գեղարվեստական ժողովածուի հետ։ 20-րդ դարի սկզբին հայ գրականությունը մի աննախադեպ հետաքրքրություն է դրսևորում հին Արևելքի դիցաբանության, մշակույթի և գրականության նկատմամբ։ Օրիենտալիզմը՝ որպես փիլիսոփայական և գեղագիտական երևույթ, Եգիպտոսի, Չինաստանի, Հունաստանի և Հռոմի հնագույն պատմության կողքին մեծ տեղ է հատկացնում նաև հին հնդկական դիցաբանությանը և գրական հուշարձաններին։ Ճիշտ է, վեդաների և բուդդայականության, հնդկական հնագույն աստվածների, հատկապես Ինդրայի և Ագնիի նկատմամբ որոշ հետաքրքրություն կար նաև 19-րդ դարի հայ գրողների և բանասերների գործերում (Մ․ Թաղիադյան, Ղ․ Ալիշան, Մ․ Էմին, Մ․ Աբեղյան և ուրիշներ)։ Բայց որպես բնագրային որոշակի և բազմազան արտահայտությամբ հատկանշվող գրական միտում՝ հնդկական մոտիվներն ու արտահայտչաձևերն ավելի ցայտուն են դրսևորվում 1900-ական և 1910-ական թվականներին։ Միտումն առավել ուժեղ է արտահայտված այդ ժամանակաշրջանի հայ պոեզիայում։ Ազգային և համամարդկային կեցության խնդիրներն ավելի խորությամբ և պատկերավոր արտահայտելու նպատակով նեոռոմանտիզմի և խորհրդապաշտության ներկայացուցիչ հայ բանաստեղծներն առավել հաճախակի դիմում են հին հնդկական գրականության հնագույն հուշարձանին՝ մ․թ․ա․ 2-րղ հազարամյակում սանսկրիտով ստեղծված հիմներն ամփոփող «Ռիգվեդա» գրքին։ Մասնավորապես Ատոմ Յարճանյանը (Սիամանթո), Դանիել Վարուժանը և Եղիշե Չարենցը, այլևայլ առնչություններից բացի, իրենց երեք նշանավոր գործերի համար բնաբաններ են ընտրել «Ռիգվեդայից»։ Հոդվածում պարզաբանվում է այդ բնաբանների ծագումնաբանությունը, վերլուծվում են դրանց գեղարվեստական նշանակությունը, բնագրային կապերը սկզբնաղբյուրների, տվյալ հեղինակների ստեղծագործության և միմյանց հետ։
Յարճանյան Ա․, Դյուցազնորեն։ Հայ երիտասարդության համար, Փարիզ, 1902, էջ 1։
Հին Արևելքի պոեզիա, Եր․, Երևանի համալսարանի հրատ․, 1982, էջ
-284։
Rig-Veda ou Livre des hymnes traduction de A. Langlois, Paris, Bibliotheque
Internationale Universelle, 1870, p. 182.
Ригведа. Мандалы I – IV․ Издание второе, исправленное․ Издание подготовила
Т. Я. Елизаренкова, М., Изд․ «Наука», 1999, стр. 269.
Дюмезиль Ж., Верховные боги индоевропейцев. Пер. с франц.Т. В. Цивьян. М.,
Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1986, стр. 54.
Ригведа. Мандалы IX – X․ Издание подготовила Т. Я. Елизаренкова, М., Изд․
«Наука», 1999, стр. 289.
Ригведа. Мандалы I – IV, стр. 269.
Յարճանյան Ա․, Դյուցազնորեն, էջ 14-15։
«Revue de l'histoire des religions», Paris, 1880, v. 1, p. 310.
Սիամանթո, Ամբողջական երկեր, Անթիլիաս, Տպարան Կիլիկիո
կաթողիկոսության,1989, էջ 69։
Վարուժան Դ․, Երկերի լիակատար ժողովածու երեք հատորով, հ․ 2, Եր․,
Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ․, 1986, էջ 92-93։
Ригведа. Мандалы I – IV, стр. 92։
Nève F․, Études sur les hymnes du Rig-Vêda, avec un choix d'hymnes traduits pour
le premier fois en français, Louvain, De l'imprimerie de P. J. Perters,1842, p. 78․
Վարուժան Դ․, Երկերի լիակատար ժողովածու երեք հատորով, հ․ 3, Եր․, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ․, 1987, էջ 352։
Վարուժան Դ․, Երկերի լիակատար ժողովածու երեք հատորով, հ․ 2, էջ 89։
Չարենց Ե․, Սոմա, Թիֆլիս, տպարան «Պրոգրես», 1918, էջ 1, 3։
Չարենց Ե․, Երկեր, Եր․, Պետական հրատարակչություն, 1932, էջ 10։
Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին, Եր․, «Հայպետհրատ», 1961, էջ
-351։
Ригведа. Мандалы V-VIII․ Издание второе, исправленное․ Издание подготовила
Т. Я. Елизаренкова, М., Изд․ "Наука", 1999, стр. 377.
The Hymns of the Rigveda, Volume III. Translated by Ralph Thomas Hotchkin
Griffith, “E. J. Lazarus and Co”, Benares,1891, p. 265.
The Hymns of the Rigveda, Volume I, Translated by Ralph Thomas Hotchkin
Griffith, “E. J. Lazarus and Co”, Benares,1920, p. 530.
Ригведа. Мандалы V-VIII, стр. 376.
The Encyclopedia of Religion, Volum 2, New York, “Macmillan”, 1987, p. 122.
Элиаде М., История веры и религиозных идей. Том 1. От каменного века до элевсинских мистерий, М., «Критерион», 2001, стр. 196.
The Hymns of the Rigveda, Volume II, Translated by Ralph Thomas Hotchkin Griffith, Varanasi (India), The Chowkhamba sanskrit series office, 1971, p. 539.
Regnaud P., Le Rig-véda: texte et traduction neuvième mandala․ Le culte védique
du soma, Paris, J. Maisonneuve, 1900, p. 41.
Ե․ Չարենցի «Սոմա» պոեմը օտար լեզուներով թարգմանողները սովորաբար բնաբանը շրջանցում են, ինչը ճիշտ է «հեղինակի վերջին կամք» բնագրագիտական կանոնով։ Բնաբանը բացակայում է Դայանա Տեր-Հովհաննիսյանի և Մարզպետ Մարկոսյանի անգլերեն թարգմանության մեջ («Ararat Quarterly», Autumn, Volum XXVI, no. 4, New York, 1985, p. 31)։
Ռուսերեն թարգմանություններից մեկում այդպես է վարվել նաև Տատյանա Սպենդիարովան (Տե՛ս Чаренц Е. , Стихотворения и поэмы. «Библиотека поэта.
Большая серия», Л., «Советский писатель», 1973, стр. 284)։ Իսկ ահա մեկ ուրիշ թարգմանչուհի՝ Նինա Գաբրիելյանը, պահպանել է և՛ ենթավերնագիրժանրանշումը («Новая ведийская поэма»), և՛ բնաբանը, որում նույնությամբ վերարտադրել է «վերջին» բառի իմաստը․ «Сома, ты – последняя свобода...»․
Чаренц Е., Ковчег. Стихотворения и поэмы, М., «Книга»,1990, стр. 292.
Самаведа. Перевод с санскрита, введение и комментарии С.А. Матвеева. М., «АСТ», «Восток-Запад», 2005, стр. 381.
Овсянико-Куликовский Д. Н., Собрание сочинений в 9 томах, том 6, Санкт-Петербург, «Прометей», 1909, стр. 225.
Елизаренкова Т. Я., О Соме в Ригведе․– В кн.։ Ригведа. Мандалы IX–X, стр.
Rig-Veda ou Livre des hymnes, 1870, p. 169.
Իր բանաստեղծությունների գերակշիռ մասը Արշակ Չոպանյանը գրել է գրական գործունեության առաջին երկու տասնամյակներին՝ 1890-1900-ական թթ.: Չոպանյանի բանաստեղծական փորձերին անդրադարձել են ինչպես անցյալում, այնպես էլ համեմատաբար նոր ժամանակներում: Հնարավորին չափ շրջանառելով արդեն ծանոթ նյութը՝ հոդվածում հատուկ անդրադարձ է արվում գրականագետ Վլադիմիր Կիրակոսյանի «Արևմտահայ բանաստեղծությունը 1890-1907 թթ.» (1985 թ.) մեծարժեք աշխատությանը, որում գրական-պատմական ու տեսական բազմաթիվ հարցադրումների լայն շրջանակում էական տեղ է հատկացվել նաև Ա. Չոպանյանի բանաստեղծական փորձերի քննությանն ու գնահատմանը: Մասնավորապես օգտվելով այս ուսումնասիրությունից՝ հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչ դեր է խաղացել Ա. Չոպանյանը արևմտահայ բանաստեղծական մտքի շարժման մեջ երկու դարերի սահմանագծին: Ճիշտ է, թեև նա իր փորձերով չնվաճեց նոր փուլ նշանավորող լուրջ արժեքներ, սակայն ստեղծագործական նորություններով բերեց բանաստեղծության բոլորովին այլ որակ, որը, լինելով 1890-ական թվականների առաջին կեսի բանաստեղծական որոնումների ամենաբնորոշ արտահայտությունը, դարձավ նաև 20-րդ դարամուտի արևմտահայ բանաստեղծության բուռն տեղաշարժերի մեկնարկը:
Յու. Ավետիսյան, Արշակ Չոպանյան. կյանքի և ստեղծագործության ուրվագիծ, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», Եր., 1997, №3:
Յու. Ավետիսյան, «Անահիտ» հանդեսը, Եր., 1999:
Յու. Ավետիսյան, Արշակ Չոպանյանի բանաստեղծության լեզուն, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», Եր., 1991, №3:
Կ. Դալլաքյան, Արշակ Չոպանյան, Եր., 1987:
Վ. Կիրակոսյան, Արևմտահայ բանաստեղծությունը 1890-1907 թթ., Եր., 1985,
Հրազդան, Օրուան կեանքը. Արշալոյսի ձայներ, «Հայրենիք», 1892, թիւ 123:
«Մատենախօսութիւն», «Արձագանք», Թիֆլիզ, 1892, №3,
Գ. Յ. Ֆնտքլեան, Երեք բանաստեղծ, «Մասիս», 1892, թիւ 3965, էջ 163:
Վ. Կիրակոսյան, Ռեալիզմի սկզբնավորումը արևմտահայ պոեզիայում, «Սովետական գրականություն», Եր., 1976, №8:
Գ. Ստեփանյան, Արշակ Չոպանյան (ծննդյան 100-ամյակի առթիվ), «Պատմա-բանասիրական հանդես», Եր., 1972, №3:
Հ. Թամրազյան, Հայ քննադատություն, Գիրք Գ, Եր., 1992:
Յ. Օշական, Համապատկեր արեւմտահայ գրականութեան, հ. 5, Երուսաղէմ, 1952:
Գ. Անանյան, Երկու դարի սահմանագծում, «Գրական թերթ», 1985, №52:
Ժամանակակից աշխարհում առկա է պետական համակարգի մաս կազմող խորհրդականի կառույցը։ Տվյալ պետական մարմնի ստորակարգային և գործառութային կազմակերպվածության, կարգերի բաժանման, ըստ իրավասությունների դասակարգման մակարդակը պայմանավորված է պետության զարգացածության աստիճանով, ներքին և արտաքին քաղաքականություններում նպատակադրումներով և մասշտաբայնությամբ։ Այսօր աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունների, միտումների և գործող կառույցներիլույսի ներքո արդիական է դառնում անդրադարձն անցյալի պատմական և գրական կոթողներին, որոնք արտացոլում են ներկայիս կյանքի բովանդակությանն ու կոնցեպտներին խորքային արմատական հիմքի պեսարձագանքող բովանդակություններն ու կոնցեպտները,փաստերն ու սյուժեները։ Այս տեսանկյունից կարող են ուշագրավ լինել հոդվածի հեղինակի համեմատական դիտարկումները միջնադարյան գրականության քննված երկու կոթողային համակարգերում՝ անգլիական և չինական գրականության մեջ խորհրդականի կերպարի առանձնահատկությունների և դերի վերաբերյալ։ Նշված քննության ժամանակ անհրաժեշտաբար հաշվի է առնվում երկերի ժանրը, պատկանելությունը գրական տարբեր ավանդույթների՝ եվրոպական ասպետական վեպին («Արթուրի մահը») և չինական պատմավեպին («Եռաթագավորություն»), ինչն արտահայտվում է դրանցում պատմական-իրական և հնարովի-երևակայական բաղադրիչների տարատեսակ համամասնության մեջ։
Томас Мэлори. Смерть Артура. М., Наука (Лит. памятники), 1974.
Ло Гуаньчжун. Троецарствие. М., Художественная литература, 1984.
У. Мортон. Артуровский цикл и развитие феодального общества. – Приложения в кн.
N1.
Д.П.Шульга, А.А.Мерзликин. «Вертоград полководца» Чжуге Ляна на стыке дисцилин.
Новосибирск, Омега-принт, 2016.
У Чэн-энь. Путешествие на Запад. Т.2. М., Полярис, 1994.
К.Г.Юнг. Душа и миф. Шесть архетипов. – https://cpp-p.ru.>2015/08
Николо Макиавелли. Государь. М., Худ. литература, 1984.
Գրողները տարիներ շարունակ միգրացիան և աքսորը դիտարկել են որպես մետապատմական վտանգներ, սակայն քսաներորդ դարում միգրացիայի ծավալների աճի պատճառով դրանք դարձել են գրականության պատմության որոշիչ առանձահատկություններից: Խնդիրը, որն ամենաշատն է քննարկվում էմիգրանտական գրականության համատեքստում, վերաբերում է անձնական, ազգային, մշակութային, կրոնական ինքնությանը: Անհատը, հայտնվելով օտար մշակույթում, բախվում է ինքնության վերաիմաստավորման խնդրին և ձեռք բերում հիբրիդային ինքնություն: Այդ խնդրին բախվում են նաև այն մարդիկ, որոնք ապրում են միգրանտների կողքին: Սեփական հայրենիքում նրանք իրենց երկրին նայում են օտար ու անծանոթ էմիգրանտ գրողի աչքերով: Վերջինիս բացատրությունը շատ պարզ է. բոլորս ապրում ենք միգրացիայի դարաշրջանում և պոտենցիալ գաղթականներ ենք: Գրեթե բոլոր էմիգրանտ գրողները բախվում են սեփական «եսի» մասին պատկերացումների փլուզման խնդրին։ Էմիգրանտ գրողը սովորական էմիգրանտից տարբերվում է նրանով, որ վերադարձի ճանապարհը նրան մոտեցնում է իր իդեալներին, որոնք ոգեշնչել են նրան ամբողջ կյանքում: «Տուն» հասկացության բացակայությունը հատկապես կարևոր է էմիգրանտ գրողների համար: Հաճախ նրանց չեն ընդունում սեփական երկրում, և հայրենիքը լքելուց հետո նրանք օտարական են դառնում թե՛ ներսում, թե՛ արտերկրում: Երբեմն գրողներին հաջողվում է հաշտեցնել և նույնիսկ միավորել տարբեր մշակույթներ: Վլադիմիր Նաբոկովն ԱՄՆ-ում դասավանդում էր ռուս գրականություն, թեև իր հայրենակիցներից շատերը մինչև հիմա չեն ներել նրան գաղթական դառնալու համար: Նախկին ստեղծագործական «ես»-ի պատրանքը, նրա երբեմնի հաստատված գրական ինքնության անհետացումը վկայում են Նաբոկովի՝ ամեն ինչ նորից սկսելու ցանկության մասին․ դա այն հնարավորությունն է, որն Ամերիկան առաջարկում է բոլոր ներգաղթյալներին:
Boyd, Brian. Nabokov’s Pale Fire: The Magic of Artistic Discovery. Princeton: Princeton UP, 2001.
McCarthy, Mary. Occasional Prose. San Diego: Harcourt Brace Jovanovich, 1985.
Meyer, Priscilla. Find What the Sailor Has Hidden. Vladimir Nabokov’s Pale Fire. Middletown: Wesleyan UP, 1988.
Nabokov, V., Conclusive Evidence, a Memoir. New York: Harper, 1951.
Nabokov, V., Pale Fire. New York: Vintage Books, 1989.
Nabokov, V., Pnin. New York: Vintage Books, 1989.
Rowland, Mary, and Paul Rowland, From another World, The Kenyon Review 33, 1960.
Tucker, Martin. Literary Exile in the Twentieth Century: an Analysis and Biographical Dictionary. New York: Greenwood, 1991.
Օրհան Փամուկի տեղծագործական համակարգի հիմքում Արևելքի և Արևմուտքի, ավանդույթի և նորի միջև երկխոսության հնարավորության խնդիրն է։ «Կարմրահեր կինը» վեպում դիտարկվում են զարգացման մոդելներ, որոնք բնորոշ են Արևմուտքին. ավանդույթի և մոդեռնիզմի պայքարում հաղթում է մոդեռնը (Էդիպի կերպարը) և Արևելքին. այս պայքարում հաղթում է ավանդույթը (Ռոստամի և Սոհրաբի, Իվան Ահեղի կերպարները): Վեպում երիտասարդ հերոսը կարմրահեր կնոջ հանդեպ խանդի և ազատության ցանկության պատճառով նախ «սպանում է հորը», ջրհորի խորքում անօգնական թողնելով՝ լքում է վիրավոր վարպետին, այնուհետև ինքն է սպանվում վարպետի՝ պապի կողմից դաստիարակված որդու ձեռքով։ Այսպիսով, սկզբում արդիականը հաղթում է ավանդույթին, բայց ավանդույթը, ի վերջո, «վրեժ է լուծում» արդիականից: Վեպի հեղինակը շեշտում է ավանդույթ-արդիականություն առնչության անկայուն սահմանին հաջորդ սերունդների երկարատև տատանումների հնարավորությունը:
Վեպի գաղափարագեղագիտական համակարգում սահմանայնության գեղարվեստական դրսևորումներն են հետևյալ խորհրդանիշներն ու պատկերները՝ Օնգյորեն բնակավայր իջնելը և բարձրանալը, նոճիները՝ հերոսների և աստղերի միջև, գերեզմանոցը, երկնքում փայլող և ընկնող աստղերը, ջրհորը, աչքերը, բուն, կարմիր գույնը: Ամենակարևոր սահմանային կերպարը կարմրահեր կինն է, որի հիմքում առասպելական Լիլիթի՝ Ադամի և Եվայի, Աստծո և Սատանայի միջև սահմանային արարածի արքետիպն է: Նա պապի, վարպետի, հոր և որդու, այսինքն՝ սերունդների ճակատագրերի հանգուցակետում է: Վեպում Լիլիթի արքետիպին հակադրվում է Եվայի՝ տան օջախին և ավանդույթներին նվիրված կնոջ արքետիպը ՝ արտահայտված հերոսի մոր և կնոջ կերպարներով։
Կարմրահեր լինելը հերոսուհու ընտրություն է: Այս կինը քաղաքակրթական չափումով խորհրդանշում է Թուրքիայի Հանրապետությունը, որը կանգնած է Արևելքի և Արևմուտքի միջև ընտրության առջև: Ինչպես կարմրահեր կինը՝ որպես սահմանային կերպար, կարող էր միաժամանակ պատկանել մի քանի տղամարդկանց, այդպես և Թուրքիան կարող է լինել ինչպես Արևելք, այնպես էլ Արևմուտք: Գրողը քանիցս արտահայտել է իր դիրքորոշումը «հայրերի ու որդիների» խնդրի կապակցությամբ՝ այն լուծելու համար առաջարկելով հետևյալ բանաձևը՝ հիմնվելով օսմանյան ավանդույթի վրա, բացվել դեպի Եվրոպա։ Սա Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական օրինաչափ դիրքորոշումն է, որն իր պատմության ընթացքում յուրացրել է այլ ժողովուրդների մշակութային ավանդույթները՝ ստանալով համադրական ինքնություն։
Օ.Փամուք, Կարմրահեր կինը, Երևան, «Անտարես» 2017:
Ни одна жизнь не достойна романа, Орхан Памук о современной Турции и противостоянии Востока и Запада, 24.02.2017, https://lenta.ru/articles/2017/02/24/pamuk/
Лекция нобелевского лауреата Орхана Памука в СПбГУ (20.02.2017), https://www.youtube.com/watch?v=pAWE20dCveI
Философская энциклопедия β, https://terme.ru/termin/kolodec.html
Э. Нойман, Великая Мать, https://www.rulit.me/books/velikaya-mat-read-551670-20.html
Колодец посвящения в Синтре, https://tury.club/sight/kolodec-posvyascheniya-v-sintre-20542
Антуан де Сент-Экзюпери, Планета людей, 1963.
V.Zingsem, Lilith, Adams erste Frau. 3. Auflage. Reclam, Leipzig 2005.
Литературный салон, Чтения, Н. Хафизова, Матрица женственности: архетипы Евы и Лилит, https://lit-salon.com/video/chtenija
Şahika Karaca, MY RED HAIR IS MY FREEDOM: IMAGE OF LILITH IN ORHAN PAMUK’S NOVEL, THE RED HAIRED WOMAN, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/744837
Б.А. Базыма, Психология цвета: Теория и практика, Изд. Речь, 2005, Цветоведение, Язык цвета или символика, Лекция 8, http://mikhalkevich.narod.ru/kyrs/Cvetovedenie/main8.html,
https://studfile.net/preview/1825562/
Pauline Albenda, The "Queen of the Night" Plaque: A Revisit, Journal of the American Oriental Society, Vol. 125, No. 2 (Apr. - Jun., 2005), pp. 171-190, https://www.jstor.org/stable/20064325?seq=1#page_scan_tab_contents
Л.С. Баешко, А.Н.Гордиенко, А.Н.Гордиенко, Энциклопедия символов, Под редакцией к.и.н. О.В. Перзашкевича, М. Эксмо, 2007.
Հոդվածում վերլուծվում են քրոնոտոպի դասական սահմանման փոխակերպումը Ժան-Պոլ Սարտրի «Դռնփակ» պիեսում, տարածաժամանակային
հայեցակարգի նոր դրսևորումները՝ հերոսների հիշողությունների և հանդերձյալ կյանքի պատկերման միջոցով:
Ուսումնասիրվում են նաև քրոնոտոպի՝ Բախտինի և մի քանի այլ
գիտնականների սահմանումներն ու մոտեցումները, ինչպես նաև քրոնոտոպի
նոր զարգացումները: Հանդերձյալ աշխարհի տարածական և ժամանակային
պատկերումները դիտարկվում են որպես զրո քրոնոտոպ:
Бахтин М. М. Формы времени и хронотоп в романе. Очерки по исторической позтике // Бахтин М. М. Литературно-критические статьи. М., 1986.
Gilles Deleuze. Logique du sens, Paris, Les Editions de minuit, 1969:
Бахтин М., Формы времени и хронотоп в романе. М.1975.
Ժ.-Պ. Սարտր, Թատերգություն, Սովետական գրող, Եր., 1985:
Поль Рикер, Время и рассказ. М., 1998.
Бахтин М. М.. Формы времени и хронотоп в романе. Очерки по исторической поэтике //Бахтин М.М. Литературно-критические статьи. М., Худ.литер., 1986.
Դասական հայերենում ապառնիություն արտահայտող երեք հիմնական ձևերի (ստորադասական եղանակի, սահմանական ներկայի և -ոց դերբայ + եմ օժանդակ բայ կառույցի) իմաստագործառութային վերլուծությունը Աստվածաշնչի տեքստի հիման վրա և հունարեն բնագրի համեմատությամբ մեզ հանգեցնում է հետևյալ հիմնական եզրակացություններին․ ա) դասական հայերենում սահմանական ներկայի գործածությունը ապառնիի իմաստով մասամբ բացատրվում է սահմանական ներկայի ընդհանուր տիպաբանական միտումով՝ երկրորդաբար արտահայտելու մոտալուտ և/կամ անխուսափելի ապառնիի իմաստ աշխարհի շատ լեզուներում, մասամբ էլ՝ հին հայերենի աճող ներհամակարգային միտումով, ըստ որի՝ սահամանական ներկան փոխարինում է ստորադասական եղանակին իր բոլոր գործառույթներով, ներառյալ սահմանական ապառնիի նշանակությամբ գործածությունը, բ) այդուհանդերձ, ստորադասական եղանակը հին հայերենում դեռ շարունակում է գործառել որպես ապառնիի արտահայտման առավել հաճախագործածական միջոց, այնպես որ ոչ միայն հունարենի ապառնի ժամանակը, այլև սահմանական ներկան (երբ վերջինս գործածվում է մոտալուտ և/կամ անխուսափելի ապառնիի իմաստով) դասական հայերենում հաճախ արտահայտվում են ստորադասական եղանակի միջոցով, գ) ինչ վերաբերում է -ոց դերբայ + եմ օժանդակ բայ ապառնի վերլուծական կառույցի իմաստագործառութային առանձնահատկություններին, համատեքստից կախված՝ այն արտահայտում է երեք հիմնական նրբիմաստներ․ սպասելի ապառնի (կամ նախորոշված ապառնի), կատարվելիք գործողության/եղելության անհրաժեշտություն կամ անխուսափելիություն և ինչ-որ բան անելու մտադրություն։
Ö. Dahl, Tense and Aspect Systems, Oxford: Basil Blackwell, 1985, էջ 110:
M․ Hilpert, Germanic Future Constructions: A usage-based approach to language change, Amsterdam/Philadelphia, 2008, էջ 49 հջ․։
B. Comrie , Tense, Cambridge University Press, 1985, էջ 44-45։
K․ Sampanis, The interplay between the future and the subjunctive mood in the diachrony of the Greek language // F. Lambert, R. Allan, Th. Markopoulos (eds.), The Greek Future and its History / Le futur grec et son histoire, Louvain-La-Neuve, Peeters, 2017, էջ 237-242։
J. Lyons, Semantics, Vol. 2, Cambridge University Press, 1977, էջ 815-818:
J. Klein, Classical Armenian Morphology, In: A. S. Kaye (ed.), Morphologies of Asia and Africa, Vol. 1, Indiana, Winona Lake, 2007, Ch. 37, էջ 1080-1081:
A. Meillet, Altarmenisches Elementarbuch, Heidelberg, 1913, էջ 112:
A. Meillet, Esquisse d’une grammaire comparée de l’arménien classique, 2nde éd., Vienne, 1936, էջ 128-129:
Ա. Բագրատունի, Հա¬յերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց, Վենետիկ, 1852, էջ 206:
H. Jensen, Altarmenische Grammatik, Heidelberg, 1959, էջ 120-121:
R. Godel, An Introduction to the Study of Classical Armenian, Wiesbaden, 1975:
R. Schmitt, Grammatik des Klassisch-Arme¬nischen mit sprach¬ver¬gleichenden Erläuterungen, 2., durch¬ge-sehene Auflage, Innsbruck, 2007, էջ 133, 150։
Հ. Ավետիսյան, Գրաբարի ստո¬րա¬¬դա¬սական եղա¬նակը և նրա ըմբռնումը հայ քերականության պատ¬մութ¬յան մեջ, Բան-բեր Երևանի հա¬¬¬¬մալ¬¬սարա¬նի, Եր., 1985, N 1, էջ 193-204:
Հ․ Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ․ 4, Ա գիրք, Եր․, 1959, էջ 60-61։
Մ․ Աբեղյան, Երկեր, հ․ Զ, Եր․, 1974, էջ 747։
Վ․ Չալըխեանց, Քերականութիւն հայկազեան, Վիէննա, 1844, էջ 58։
Ա. Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866, մաս՝ Համառօտ տեսութիւն գրաբար հայերէն լեզուի, էջ 450։
D. B. Wallace, Greek Grammar Beyond the Basics, Grand Rapids, Michigan, Zondervan Publishing House, 1996, էջ 463-468:
Մ․ Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր․, 1965, էջ 304-305։
Ա․ Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր․, 1976, էջ 211 հջ․:
Վ․ Առաքելեան, Գրաբարի քերականութիւն, Եր․, 2010, էջ 193:
Պ․ Շարաբխանյան, Գրաբարի դասընթաց, Եր․, 1974, էջ 213-215:
Լ․ Խաչատրյան, Գ․ Թոսունյան, Գրաբարի դասագիրք, Եր․, 2004, էջ 227, 231-232:
Վ․ Համբարձումյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր․, 2018, էջ 239, 248 հջ․:
Հ․ Ավետիսյան, Ռ․ Ղազարյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր․, 2007, էջ 167-169:
Գ․ Խաչատրյան, Գրաբար, Եր․, 2014, էջ 208, 232-233։
Э. Г. Туманян, Древнеармянский язык, М., 1971, էջ 357, 412։
Լ․ Հովհաննիսյան, Դասական գրաբարի բայական ժամանակների կիրառությունը // Լեզվի և ոճի հարցեր, պր․ III, Եր․, 1975, էջ 316-318։
Ա․ Յուզբաշյան, Գրաբարի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի բայաձևերը և նրանց ձևագործառական հետագա զարգացումը, Եր․, 2000, էջ 25-36։
W. W. Goodwin, Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb, rewritten and enlarged, Ginn and Company, 1897, էջ 20։
Ս․ Ավետյան, Արդի արևելահայերենի կ(ը)- ապառնիի և -ու ապառնիի իմաստագործառութային փոխհարաբերության հարցի շուրջ // Բանբեր Երևանի համալսարանի․ Բանասիրություն, 2022, № 2, էջ 28- 31։
Th. Markopoulos, The Future in Greek From Ancient to Medieval, Oxford University Press, 2009, էջ 20-33, 47-59։
՝ J. Karst, Historische Grammatik des Kilikisch-Armenischen, Strassburg, 1901, էջ 306:
18-րդ դարի հայ բանաստեղծ Սայաթ-Նովայի տաղերի հարուստ բառապաշարում քիչ չեն նույնանունները: Զանազան փոխառությունները, բարբառային բառերը, բառերի յուրահատուկ գործածությունը աշուղի տաղերում, որ պայմանավորված են բանաստեղծական և գեղարվեստական ոճի պահանջներով, առաջացրել են նույնանունների շարքեր:
Ներկա հոդվածում հեղինակը ներկայացնում Սայաթ-Նովայի տաղերում առկա նույնանունները: Ներկայացված նույնանուն կառույցներն ունեն խոսքիմասային, իմաստային, բառաքերականական և ծագումնաբանական բազմազանություն: Ըստ այդմ, առանձնացվել են երկանդամ, եռանդամ, քառանդամ և հնգադնամ նույնանունական կառույցներ:
Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 1999, էջ 114
Ջահուկյան Գ., Խլղաթյան Ֆ., Հայոց լեզու, Երևան, 1976, էջ 85
Խլղաթյան Ֆ., Ոճաբանական բառարան, էջ 88
Աղայան Է., Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, ԵՊՀ, Երևան, 1984, էջ 66
Ղազարյան Ռ., Լեզվաբանական ուսումնասիրություններ, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2010, էջ 157
Շալունց Ռ., Արդի հայերենի համանունների դպրոցական բառարան, Երևան, 1980
«Սայաթ-Նովա, Խաղեր», Երևան, 1987, ժողովածու
Մի շարք բառերի բացատրություններն ըստ Արմենակ Քոչոյանի «Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի բառարանի» և Մորուս Հասրաթյանի «Սայաթ-Նովայի խաղերի ժողովածուի» (1959)
Մինասյան Ս., Արդի հայոց լեզու, էջ 55
Խլղաթյան Ֆ., Ժամանակակից հայոց լեզու, էջ 147
Սարգսյան Ա., Հայոց լեզվի և գրականության համառոտ ուղեցույց, էջ 22
Քոչոյան Ա., Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի բառարան, էջ 67
Հասրաթյան Մ., Սայաթ-Նովայի խաղերի ժողովածու, 1959, էջ 68
Մուշեղ Նարյան, Բանասիրական մանրապատումներ, «Սովետական Հայաստան», 28 մարտի 1963, թ․, N 74 (128090)
Ցանկացած թարգմանության մեջ անխուսափելի են զանազան փոխակերպումները: Դրանք կարող են պայմանավորված լինել լեզվական և արտալեզվական գործոններով: Այդ փոխակերպումները լեզվաբանները պայմանականորեն բաժանում են խմբերի՝ հաշվի առնելով դասակարգման տարբեր սկզբունքներ: Լայն առումով դրանք ներկայացվում են բառային և քերականական մակարդակներում: Քերականական փոխակերպումների մեջ մեծ տեղ են զբաղեցնում խոսքիմասային փոխարինումները: Թարգմանության գործընթացում բնագրի լեզվի որևէ խոսքի մասի փոխարինումը այլ խոսքի մասով հիմնականում պայմանավորված է թարգմանության լեզվի օրինաչափություններով, քերականական, նաև ոճական առանձնահատկություններով:
Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու. շարահյուսություն, Երևանի համալսարանի հրատ., Եր., 1987, 368 էջ:
Բարսեղյան Հ., Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, ԵՊՀ հրատ., Եր., 1980, 528 էջ:
Հարությունյան Հ., Կառավարումը ժամանակակից հայերենում, Երևանի համալսարանի հրատ., Եր., 1983, 336 էջ:
Պիկուլ Վ., Ֆավորիտ, Եր., «Հայաստան» հրատ., հ. 1, 2, 1990:
Քամալյան Ա., Թարգմանության տեսության հիմունքներ, Եր., ԵՊՀ հրատ., 2020, 162 էջ:
Бархударов Л. С., Язык и перевод: Вопросы общей и частной теории перевода, Москва, «Международные отношения» из., 1975, 240 с.
Валгина Н. С., Современный русский язык: Синтаксис, 4-е изд., испр., «Высшая школа», Москва, 2003, 416 с.
Пикуль В. С., Фаворит, Ленинград, из. Лениздат, т. 1, 2, 1984.
Рецкер Я. И., Теория перевода и переводческая практика, Москва, «Международные отношение» из., 1974, 216 с.