Հտ․ 19 No. 1 (2023)

Articles

• Articles

  Սարգիս Ա Սևանցի կաթողիկոսի հոգևոր-քաղաքական գործունեությունը

  Վարդան Ալեքսանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածում քննության է ենթարկվում հայոց կաթողիկոս Սարգիս Ա Սևանցու (992-1019) հոգևոր-քաղաքական գործունեությունը Գագիկ Ա-ի (990-1018) գահակալության շրջանում, երբ Բագրատունյաց թագավորությունը գտնվում էր հզորության և բարգավաճման բարձրագույն շրջափուլում: Հայոց եկեղեցին ու վեհապետը կարևոր դեր են կատարում երկրի քաղաքական միասնության ապահովման, ավատական իշխանությունների հակամարտությունների լուծման ու պետականության շուրջ ժողովրդին միավորելու հարցում: Սևանցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ 992 թ. երկրի հոգևոր կենտրոնը տեղափոխվում է Արգինայից Անի, որը թելադրված էր եկեղեցական ու քաղաքական ռեսուրսների մեկտեղմամբ միավորիչ առաքելության իրականացման անհրաժեշտությունից: Գագիկ Ա Բագրատունու մահից (1018 թ.) հետո երկրի խորացող ներքաղաքական լարվածության պայմաններում առաջացած տարիք ունեցող հայրապետը պարտադրված հրաժարվեց կաթողիկոսի պաշտոնից և 1019 թ. իր ձեռքով Պետրոս Գետադարձին (1019-1054) ձեռնադրեց նոր եկեղեցապետ: Հայ եկեղեցու նվիրապետական կարգի ամբողջությունն ու միասնությունն ամրապնդելու նրա կարևոր ձեռնարկներից էր 1006 թ. Սյունյաց բարձրապատիվ աթոռի մետրոպոլիտական առանձնաշնորհումների վերահաստատումը:

  XI դարասկզբին նա հետևողական պայքար տարավ Հայաստանում նոր ուժով բորբոքված Թոնդրակյան շարժման դեմ, որի գաղափարախոսությունը խարխլում էր հայոց եկեղեցու նվիրապետական և վարդապետական հիմքերը: Հայոց հայրապետն անողոք պայքար է մղել Ապահունիք, Մանանաղի, Հարք գավառներում ուժեղացած թոնդրակեցիների դեմ: Սարգիս Սևանցին ընդդիմացել է բյուզանդական եկեղեցու ոտնձգություններին, պաշտպանել հայ եկեղեցու նվիրապետական և դավանաբանական ինքնուրույնությունը:

  Սարգիս Սևանցու գործունեության շնորհիվ բարձրացավ կաթողիկոսական իշխանության հեղինակությունը, ամրապնդվեց եկեղեցու նվիրապետական կառույցը:

  Հղումներ

  Ալեքսանյան Վ. 2020, Խաչիկ Ա Արշարունի կաթողիկոսի աթոռակալությունը և հայ-բյուզանդական եկեղեցական հակամարտությունը X դարի վերջին քառորդին, Վէմ համահայկական հանդես, Nº3, էջ 70-91:

  Ալեքսանյան Վ. 2020, Սյունյաց աթոռի մետրոպոլիտական աստիճանի վերահաստատումը, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», Nº2, էջ 69-88:

  Ալիշան Ղ. 1890, Այրարատ, Սուրբ Ղազարի տպարան, Վենետիկ, 590 էջ:

  Ալիշան Ղ. 1881, Շիրակ, Սուրբ Ղազարի տպարան, Վենետիկ, 192 էջ:

  Աճառյան Հ. 1948, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Դ, Պետական համալսարանի հրատ., Երևան, 683 էջ:

  Արեւշատեան Ա. 1995, Անիի երաժշտական մշակույթը և նրա հետ կապված շարականագիրները, «Բազմավեպ», Nº1-4 էջ 203-218:

  Բաբայան Լ. 1981, Դրվագներ Հայաստանի զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանի պատմագրության (IX-XIII դարեր), ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 391 էջ:

  Գրիգոր Մագիստրոսի թղթերը (1910), բնագիրն յառաջաբանով և ծանոթագրութիւններով առաջին անգամ ի լոյս ընծայեց Կ. Կոստանեանց, Աղեքսանդրապօլ, տպարան Գէորգ Մաճոյեանցի, 352 էջ:

  Եղիազարյան Ա. 2021, Հայոց Սմբատ Բ թագավորի և Գագիկ Բագրատունու փոխհարաբերությունները, «Հայագիտության հարցեր», Nº3, էջ 23-36:

  Զարբհանալեան. 1897, Հայկական հին դպրութեան պատմութիւն, Մխիթարեան տպ., Վենետիկ, 1897, 822 էջ:

  Էյնաթյան Ջ. 2017, Զատիկ եւ ծռազատիկ (3). ԺԷ դարի տոմարագետ Ավիկի «Սակս ծռազատիկին» մեկնությունը, «Բանբեր Մատենադարանի», 3, էջ 367-389:

  Կանոնագիրք Հայոց. 1971, հատ. Բ, աշխատասիրությամբ՝ Վ. Հակոբյանի, ՀՍՍՀԳԱ հրատ., Երևան, 473 էջ:

  Կիրակոս Գանձակեցի. 1961, Պատմություն Հայոց, աշխատասիրությամբ Կ. Մելիք-Օհանջանյանի, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 426 էջ:

  Հայ ժողովրդի պատմություն. 1976, հ. Գ, Հայաստանը զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանում (IX դ. կեսերից մինչև XIV դ. կեսերը), ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1023 էջ:

  Հայոց պատմություն. 2014, հ. Բ, Միջին դարեր (IV-XVII դարի առաջին կես), Գիրք II, (IX դարի կես- XVII դարի առաջին կես), «Զանգակ-97» հրատ., Երևան, 800 էջ:

  Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ վարդապետի 1862, Սուրբ Ղազարի տպ., Վենետիկ, 184 էջ:

  Հացունի Վ. 1927, Կարեւոր խնդիրներ հայ եկեղեցւոյ պատմութենէն, տպ. Ս. Ղազար, Վենետիկ, 588 էջ:

  Հովհաննիսյան Ա. 1957, Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության, գիրք Ա, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Երևան, 524 էջ:

  Մաթևոսյան Կ. 1992, Ամենայն հայոց կաթողիկոսությունը և քաղաքամայր Անին, Էջմիածին, Ը, էջ 38-45:

  Մաթևոսյան Կ. 2008, Անին մայրաքաղաք և կաթողիկոսանիստ, ՊԲՀ, N-3, էջ 3-30:

  Մաթևոսյան Կ. 2021, Անին և Անեցիները, Մատենադարան, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ, Տիգրան Մեծ տպ., Երևան, 464 էջ:

  Մարգարյան Հ. 2014, Միջնադարեան հայ պատմագրութեան բնութագրական գծերը և պարբերացումը, «Հանդէս ամսօրեայ», Nº1-12, էջ 271-316:

  Մատթէոս Ուռհայեցի 1898, Ժամանակագրութիւն, տպ. Ս. Էջմիածնի, Վաղարշապատ, 448 էջ:

  Մելիք-Թանգեան Ն. 1905, Հայոց եկեղեցական իրավունքը, հ. Բ, Տպ. Բ. Տեր-Սահակյանցի, Շուշի, 279 էջ:

  Մխիթար Անեցի 1983, Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց, աշխատասիրությամբ՝ Հ. Մարգարյանի, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 140 էջ:

  Չամչյան Մ. 1984, Հայոց պատմություն, հ. Բ, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 1060 էջ:

  Պատմութիւն Արիստակիսի Լաստիվերտցւոյ 1963, աշխատասիր. Կ. Յուզբաշյանի, Երևան:

  Սամուէլ Անեցի և շարունակողներ 2014, Ժամանակագրութիւն, Երևան, «Նաիրի» հրատ., 502 էջ:

  Սարգիսեան Բ. 1893, Ուսումնասիրութիւն Մանիքէա-Պաւղիկեան թոնրակեցիներու աղանդին եւ Գր. Նարեկացւոյ թուղթը, տպ. Ս. Ղազար, Վենետիկ, 117 էջ:

  Ստեփանոս Ասողիկ Տարոնեցի 2000, Տիեզերական պատմություն, թարգմ., առաջաբանը և ծանոթագրությունները Վ. Վարդանյանի, ԵՊՀ հրատ., 455 էջ:

  Ստեփանոս Տարաւնեցի Ասողիկ 2010, Պատմութիւն Տիեզերական, Մատենագիրք հայոց, ԺԵ հատոր, Ժ դար, Պատմագրութիւն, գիրք Բ, ԵՊՀ հրատ., Անթիլիաս-Լիբանան, 893 էջ:

  Ստեփաննոսի Սիւնեաց Եպիսկոպոսի 1861, Պատմութիւն Տանն Սիսական, ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ Էմին, տպ. Լազարեան ճեմարանի, Մոսկվա, 386 էջ:

  Վարդազարյան Օ. 2020, «Տէլէտ(իս) / Տելետ(իս)». մակդիրի իմաստաբանությունը: Սեն Արևշատյանի ծննդյան 90-ամյակին նվիրված հայագիտական միջազգային գիտաժողովի նյութեր (22-23 մայիս, 2019), Երևան էջ 150-156:

  Տարեգիրք Սմբատայ Սպարապետի 1859, Տպ. Է. Թունոյի, Փարիզ, 180 էջ:

  Տեառն Անանիայի Հայոց կաթողիկոսի 1897, Յաղագս ապստամբութեան տանն Աղուանից, Արարատ, թիվ Գ, էջ 129-141:

  Տեր-Մինասյան Ե. 1968, Միջնադարյան աղանդների ծագման և զարգացման պատմությունից, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 239 էջ:

  Տեր-Պետրոսյան Լ. 2007, Խաչակիրները և հայերը, հ. Բ, Գ. Կիւլպէնկեան հիմնարկություն, Երևան, 672 էջ:

  Քիւրտեան Յ. 1967, Յովհաննէս վարդապետ Կոզեռն, «Հանդես ամսօրեայ», Nº 1-3, էջ 1-14:

  Քրիստոնյա Հայաստան. 2002, Հանրագիտարան, Հայկ. հանրագիտարանի գլխ. խմբագր., Երևան, 1070 էջ:

  Օրմանյան Մ. 2001, Ազգապատում, հ. Ա, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 1870 էջ:

  Юзбашян К. 1988, Армянские государства в эпоху Багратидов и Византия IX-XI вв., Издательство Наука, Москва, 300 էջ:

  Юзбашян К. 1973, К хронологии правления Гагика I Багратуни, Античная древность и средние века, вып. 10, էջ 195-197:

  Margaryan H. 2013, Characteristic Features and Periodic Classification of the Medieval Armenian Historiography, «Բանբեր հայագիտության», Nº1, էջ 34-60:

• Articles

  Պատերազմ և հեղափոխություն Ուրուգվայի արևելյան պետության ստեղծման ակունքներում (1810-1830 թթ.)

  Անա Ֆրեգա

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածում լայնորեն ներկայացված է անկախության համար հեղափոխությունը Իսպանիայի և Պորտուգալիայի սահմանային տարածքում՝ Ուրուգվայ գետի արևելյան հատվածում: Այն կենտրոնանում է Խոսե Արտիգասի գաղափարների, Ռիո դե լա Պլատայի հեղափոխության արմատական ​​արտահայտման, Իսպանիայից անկախանալու նրա վաղ առաջարկների, ժողովուրդների ինքնիշխանության և հավասար պայմաններով քաղաքական միավոր ստեղծելու նրանց իրավունքների ճանաչման և «ամենադժբախտներին» պաշտպանության հիման վրա։ Հեղափոխության որոշ ասպեկտներ ստորև ներկայացված են աֆրիկացի և բնիկ ժողովուրդների տեսակետից: Վերջապես հոդվածում քննվում է Արտիգուիզմի ռազմական պարտությունը և Մեծ Բրիտանիայի միջնորդությամբ անկախության ձեռքբերման իրականացումը, ինչը հանգեցրեց Ուրուգվայի արևելյան պետության ձևավորմանը։

  Հղումներ

  Archives

  (N.A.-F.O.) The National Archives, London, Foreign Office Records.

  (AGN-EGH) Archivo General de la Nación (General Archive of the Nation), Uruguay, Escribanía de Gobierno y Hacienda Collection.

  Actas de la Sala de Representantes de la Provincia Oriental, 1825 1975, Montevideo, Biblioteca del Palacio Legislativo, 133 pages.

  Antonio Annino, A., Guerra, F. X., eds. 2003, Inventando la nación. Iberoamérica siglo XIX, Mexico, Fondo de Cultura Económica, 687 pages.

  Barrán, J. P. 1986, La independencia y el miedo a la revolución social en 1825, Revista de la Biblioteca Nacional, Montevideo, N. 24, pp. 65-77. https://anaforas.fic.edu.uy/jspui/handle/123456789/4179?mode=full

  Cáceres, R. de 1959, Escritos históricos, Montevideo, Monteverde, 302 pages. Introduction and notes by Capillas de Castellanos, A.

  Chust, M., Frasquet, I. (eds.) 2009, Los colores de las independencias iberoamericanas. Liberalismo, etnia y raza, Madrid, CSIC, 291 pages.

  Comisión Nacional Archivo Artigas 1987, Archivo Artigas, Montevideo, Monteverde, v. 21, 513 pages. http://bibliotecadigital.bibna.gub.uy:8080/jspui/handle/123456789/1034

  Comisión Nacional Archivo Artigas 1997, Archivo Artigas, Montevideo, Monteverde, v. 29, 504 pages. http://bibliotecadigital.bibna.gub.uy:8080/jspui/handle/123456789/1041

  Constitución de la República Oriental del Uruguay, c. 1872, Montevideo, n.p., 60 pages. http://bibliotecadigital.bibna.gub.uy:8080/jspui/handle/123456789/47442

  De la Torre, N., Rodríguez, J. C., Sala de Touron, L. 1969, La Revolución agraria artiguista: 1815-1816, Montevideo, Ediciones Pueblos Unidos, 438 pages.

  Duffau, N., Frega, A. 2023, in press, Artigas and the formation of Uruguay. A transnational look, edited by Cameselle-Pesce, P, Sharnak, D., Transnational Uruguay, Routledge.

  Fernández Sebastián, J. 2020, Discussing democracy in Spain and in Latin America during the age of revolutions commonalities and differences, Journal of Iberian and Latin American Studies, V. 26, N. 2, pp. 113-126.

  Fernández Sebastián, J. 2021, Historia conceptual en el Atlántico ibérico: lenguajes, tiempos, revoluciones, Madrid, Fondo de Cultura Económica, 571 pages.

  Frega, A. 2007, Pueblos y soberanía en la revolución artiguista, Montevideo, Ediciones de la Banda Oriental, 397 pages.

  Frega, A. 2008, Los “infelices” y el carácter popular de la revolución artiguista, edited by Fradkin, R. ¿Y el pueblo dónde está? Contribuciones para una historia popular de la revolución de independencia en el Río de la Plata, Buenos Aires, Prometeo, pp. 151-175.

  Frega, A. (ed.) 2009, Historia regional e independencia del Uruguay, Montevideo, Ediciones de la Banda Oriental, 270 pages.

  Frega, A. 2015, Proyectos políticos y faccionalismo militar. Ecos de la crisis de la monarquía portuguesa en Montevideo, 1820-1824, Illes I Imperis, [online], 1, n. 17, pp. 57-90, https://raco.cat/index.php/IllesImperis/article/view/299453

  González Bernaldo de Quirós, P. (dir.), 2015, Independencias iberoamericanas: nuevos problemas y aproximaciones, Ciudad Autónoma de Buenos Aires, Fondo de Cultura Económica, 384 pages.

  Graham, G. S., Humphreys, R. A. (eds.) 1962, The Navy and South America, 1807-1823. Correspondence of the Commanders-in-Chief on the South American Station. London, The Navy Records Society, 394 pages.

  Hobsbawm, E. 1962, The Age of Revolution: Europe, 1789–1848, London, Weidenfeld & Nicolson, 366 pages.

  Mallo, S., Telesca, I. (eds.) 2010, Negros de la patria. Los afrodescendientes en las luchas por la independencia en el antiguo virreinato del Río de la Plata, Buenos Aires, Editorial SB, 278 pages.

  Passos, C. 1943, Un juego de naipes de la época de Artigas, Revista Histórica, Montevideo, Museo Histórico Nacional, v. XIV, n. 40-42, pp. 283-301. http://www.museohistorico.gub.uy/innovaportal/file/127264/1/39-tomo-xiv---nos.-40---42.pdf

  Sabato, H. 2018, Republics of the New World: The Revolutionary Political Experiment in 19th Century Latin America. Princeton, Princeton University Press, 220 pages.

  Saint-Hilaire, A. de 2005, Al sur del Brasil, al norte del Río de la Plata, Montevideo, Universidad de la República, AUGM, 273 pages.

• Articles

  Պատերազմներ և ցեղասպանություն

  Թեսսա Հոֆման

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հայերի բնակեցման պատմական տարածքը, Հայկական լեռնաշխարհը, ինչպես նաև Հարավային Կովկասը հնագույն ժամանակներից եղել են աշխարհի ամենավիճելի տարածքներից։ Սա լուրջ բացասական հետևանքներ ունեցավ տարածաշրջանում ապրող մարդկանց համար՝ կենտրոնձիգ պետության կամ փոքր տարածքի վրա պետականության ստեղծման առումով, հանգեցնելով տարածաշրջանում մրցակից հեգեմոն ուժերից մեծ կախվածության, օտարերկրյա գերիշխանության, միգրացիայի կամ զանգվածային արտահոսքի և նույնիսկ ցեղասպանության:

  Ցեղասպանությունն այն հանցագործություններից է, որը կատարվել է պատերազմների և քաղաքացիական պատերազմների, ինչպես նաև տարատեսակ փոխակերպումների, միակուսակցական ռեժիմների և խորհրդարանական կառավարման կասեցման ժամանակաշրջանների հետևանքով։ Քսաներորդ դարում ցեղասպանությունները պատահական չեն եղել երկու համաշխարհային պատերազմների ժամանակ։ Այս պատերազմները ծառայում էին որպես քող, որի հետևում պետությունները կարող էին իրականացնել բնաջնջում, ինչը սովորաբար ծրագրվում էր մինչև պատերազմի սկիզբը:

  Այնուամենայնիվ, երեք միլիոն բնիկ քրիստոնյաների օսմանյան ցեղասպանության փաստացի սկզբնակետը ոչ թե Առաջին համաշխարհային պատերազմն էր, այլ 1912 և 1913 թթ. Բալկանյան պատերազմները, որոնք փորձնական եղան Օսմանյան Էդիրնե (Ադրիանոպոլիս) նահանգում բռնագաղթումների կազմակերպման տեսանկյունից և իրականացվեցին մահվան երթերի տեսքով։ Երիտթուրքերի կառավարիչներն այդպիսով հասկացան, որ երկրից վտարվածները վերադարձել են, իսկ ներքին տեղահանվածների մի զգալի մասը մահացել է։

  Հղումներ

  Angelomatis, Ch. 1963, Chronikon Megalis Tragodias. Athens, Bookshop of Estia, n.d. http://www2.fhw.gr/chronos/13/en/foreign_policy/sources/14.html

  Bergmann, Martin S. 1995, Wiederkehrende Probleme in der Behandlung Überlebender und ihrer Kinder, In: Kinder der Opfer, Kinder der Täter: Psychoanalyse und Holocaust. Hg. Martin S. Bergmann, Milton E. Jucory, Judith S. Kestenberg. Frankfurt am Main: S. Fischer․

  Bierstadt, Edward Hale 1924, The Great Betrayal: A Survey of the Near East Problem. New York (Bloomingdale, Il., 2008)․

  Edip, Halide Adıvar: Memoirs. London 1926 (Reprint: Gorgias Press, Piscataway/NJ, 2005)

  Horton, George 1926, The Blight of Asia: An Account of the Systematic Extermination of Christian Populations by Mohammedans and of the Culpability of Certain Great Powers; with the True Story of the Burning of Smyrna. Indianopolis: Bobbs-Merrill Com., http://www.hri.org/docs/Horton/HortonBook.htm

  Housepian Dobkin, Marjorie 1998, Smyrna 1922. The Destruction of a City. New York: Newmark Press, p. 172f.

  Kieser, Hans-Lukas: Armeniermord: Von der Lästigkeit vertuschter Geschichte. „Traverse: Zeitschrift für Geschichte“, 2002, 2, p. 131-142

  Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes (PA/AA), Der Geschäftsträger der Botschaft Konstantinopel (Radowitz) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg), Bericht, 4. Oktober 1916. - http://www.armenocide.net/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs/1916-10-04-DE-002

  Schwartz, Michael: Die Balkankriege 1912/13: Kriege und Vertreibungen in Südosteuropa. „Militärgeschichte – Zeitschrift für historische Bildung“. 2008, Ausg. 2

  Ureneck, Lou: Smyrna September 1922, The American Mission to Rescue Victims of the 20th Century’s First Genocide. New York: HarperCollins․ 2016

  Walker, Christopher J. 1983, The Survival of a Nation. London: Croom Helm․

  Zavriev, D.S. 1947, K novejšej istorii severno-vostočnych vilaetov Turcii (On the recent history of the northeastern vilayets of Turkey; Russian) Tbilisi․

  Zimmerer, Jürgen: Doch kein Völkermord? Warum der Genozid an den Nama und Herero nicht für journalistische Spiele taugt. – „IPG“, 18.07.2016, https://www.ipg-journal.de/kommentar/artikel/doch-kein-voelkermord-1536/

• Articles

  1920 թվականի դասերը և դրանց յուրացման հրամայականը

  Աշոտ Հայրունի

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածում լուսաբանվում են 1920 թ. Հայաստանի առաջին հանրապետության ռազմաքաղաքական ղեկավարության թույլ տված մի շարք սխալները, որոնք ունեցան աղետալի հետևանքներ։ 1920 թ․ ապրիլից, երբ Խորհրդային Ռուսաստանը վերստին մուտք էր գործում տարածաշրջան, Հայաստանի համար ի հայտ էին գալիս նոր հնարավորություններ, որոնց օգտագործումը կարող էր իրական ձեռքբերումներ ապահովել։ Ցավոք, ՀՀ կառավարությունն անկարող եղավ՝ ընկալելու և գնահատելու Ռուսաստանի մուտքով պայմանավորված տարածաշրջանային նոր աշխարհաքաղաքական զարգացումները, չնայած Ռուսաստանն իր հերթին խորապես շահագրգռված էր Հայաստանի հետ համագործակցելու հարցում։ ՀՀ կառավարության՝ Ռուսաստանի հետ համագործակցությունից հրաժարվելու և Անտանտի դաշնակիցներին, մասնավորապես Անգլիային ապավինելու քաղաքականությունը մեծապես օգնեցին Մ․ Քեմալին Հայաստանի զավթման իր ծրագիրն իրականացնելու հարցում։ Հոդվածում պարզաբանվում են նաև թուրքական ներխուժման օրերին Կարսի նահանգում տիրող իրադրությունը և այն գործոնները, որոնք նշանակալից դեր ունեցան պատերազմի ընթացքի և Կարսի ճակատում հայկական բանակի խայտառակ պարտությունների հարցում։ Այդ պարտությունների բուն պատճառը հայկական զորքերի բարոյալքվածությունն էր, ինչն իր հերթին պայմանավորված էր Կարսի ռազմական բարձրագույն հրամանատարության, մասնավորապես գեներալներ Հովսեփյանի և Բեկ-Փիրումյանի ապիկար գործունեությամբ, որոնք, չնայած նրանց անօրինականությունների վերաբերյալ Կարսի նահանգապետի՝ Երևան ուղարկած զեկուցագրերին, վայելում էին ռազմական նախարար Ռ․ Տեր-Մինասյանի հովանավորությունը և այդպիսով մնալով անպատիժ՝ ձախողեցին դիմադրության կազմակերպումը։

  Հղումներ

  ՀԱԱ, ֆ․ 200, ց․ 1, գ․ 581, թ․ 203։

  ՀԱԱ, ֆ․ 200, ց․ 1, գ․ 604, թ․ 13, 18։

  ՀԱԱ, ֆ․ 200, ց․ 1, գ․ 604, թ․ 16, 19։

  Ալիխանյան Ս․ 1966, Ռուսաստանի դերը հայ ժողովրդի ազատագրման գործում (1917-1921 թթ․), Երևան, 413 էջ։

  Արզումանյան Մ․ Վ․ 1973, Արհավիրքից վերածնունդ, Երևան, 1973, 581 էջ:

  Բաբալեան Ա․ 1923, Կարսի անկումը, «Հայրենիք» ամսագիր, Բոստոն, թիվ 12, էջ 60։

  «Բանբեր Հայաստանի արխիվների» (1967), թիվ 3, էջ 67-68, 85-91։

  Գալոյան Գ․ 1999, Հայաստանը և մեծ տերությունները 1917-1923 թթ․, Երևան, 539 էջ։

  Զոհրաբյան Է․ 1979, Սովետական Ռուսաստանը և հայ-թուրքական հարաբերությունները 1920-1922 թթ․, Երևան, 344 էջ։

  Զոհրաբյան Է․ 1997, 1920 թ․ թուրք-հայկական պատերազմը և տերությունները, Երևան, 363 էջ։

  Լազեան Գ․ 1991, Հայաստան եւ հայ դատը հայ և ռուս յարաբերութիւններու լոյսին տակ, Երևան, 435 էջ։

  Խատիսյան Ա․ 2018, Հայաստանի հանրապետության ծագումն ու զարգացումը, Երևան, 479 էջ։

  Խուրշուդյան Լ․ 2017, Հայաստանի բաժանումը 1920 թվականին, Երևան, 350 էջ։

  Կարապետյան Մ․, Գևորգյան Է․ 2017, Խորհրդային Հայաստանը 1920-1991 թվականներին, ուսումնական ձեռնարկ բուհերի համար, Երևան, 441 էջ։

  Կարինյան Ա․ 1926, Դաշնակցությունը փաստերի դեմ, Թիֆլիս, 88 էջ։

  Կարինյան Ա․ 1934, Յերկերի ժողովածու, հատոր առաջին, Երևան, 452 էջ։

  Կարսի մարզը Հայաստանի հանրապետության կազմում (1919 ապրիլ-1920 հոկտեմբեր) 2018, Կարսի նահանգապետ Ստեփան Ղորղանյանի յուշերը, աշխատասիրությամբ՝ Վլադիմիր Հարությունյանի, Երևան, 641 էջ։

  Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923), պրոֆ․ Ջոն Կիրակոսյանի խմբագրությամբ 1972, Երևան, 810 էջ։

  Հայաստանի աշխատավորուհի (1991), Երևան, թիվ 3, էջ 2։

  Հայաստանի Հանրապետութիւն (1991), մարտի 16։

  Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ․, (Քաղաքական պատմություն), փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու 2000, Երևան, 455 էջ։

  Հովհաննիսյան Ռ․ 2016, Հայաստանի Հանրապետություն, հատոր IV, Երևան, 546 էջ։

  Մշակ (1920), նոյեմբերի 11։

  Չալխուշեան Գ․ 1923, Ի՞նչ էր եւ ի՞նչ պիտի լինի մեր ուղին, Վիեննա, 45 էջ։

  Սասունի Կ․ 1969, Հայ-թրքական պատերազմը (1920-ին), Պէյրութ, 215 էջ։

  Վրացյան Ս․ 1993, Հայաստանի Հանրապետություն, Երևան, 704 էջ։

  Վրացեան Ս․ 2007, Կեանքի ուղիներով, դէպքեր, դէմքեր, ապրումներ, Դ․ հատոր, Պէյրութ, 299 էջ։

  Տեր Յակոբեան Յ․ 1921, Հայաստանի վերջին աղէտը, Կ․ Պոլիս, 125 էջ։

  Տէրտէրեան Հ․ 1954, Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Խորհրդային Ռուսաստանի բանակցութիւնները, Լեւոն Շանթի պատուիրակութիւնը, մաս առաջին, «Հայրենիք» ամսագիր, Բոստոն, թիվ 2(336), էջ 14, 19։

• Articles

  1920 թ. թուրք–հայկական պատերազմի լուսաբանումը Ալեքսանդրիայի «Արեւ» օրաթերթում

  Տիգրան Ղանալանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Սևրի պայմանագրի սոտարգրումը, թուրք–հայկական պատերազմը, Հայաստանի խորհրդայնացումը և զուգահեռ այլ իրադարձություններ լայն արձագանք գտան սփյուռքահայ մամուլում։ 1920 թ. այն տեղեկատվություն ստանալու անփոխարինելի սկզբնաղբյուր էր` այդ թվում բազմահազար եգիպտահայերի համար։

  Ալեքսանդրիայում հրատարակվող «Արեւ» օրաթերթում լույս են տեսել բազմաթիվ հոդվածներ, վերլուծություններ, հեռագրական հաղորդումներ, արտատպություններ, որոնք առնչվում են թուրք–հայկական պատերազմին, երկու պետությունների միջև հարաբերություններին` այդ թվում Սևրի պայմանագրին, սահմանի որոշման խնդրին և այլն։

  Ակնհայտ է, որ հայկական շրջանակներում կար չհիմնավորված լավատեսություն, իրականության սխալ գնահատական, ինչի հետևանքով ակնկալվում էր, որ Թուրքիայի դեմ պատերազմ սկսելու դեպքում Հայաստանի Հանրապետությունը կկարողանա ազատագրել Արևմտյան Հայաստանի նահանգները։

  Այս տրամադրությունները շարունակվում էին նաև պատերազմի առաջին շաբաթներին, երբ տիրապետող էին լավատեսական լուրերը, այնինչ իրականությունը ամբողջությամբ հակառակն էր։ Հետաքրքրական է Կարսի անկման պարագան, ու հատկապես դրա վերագրավման մասին ասեկոսեները։

  Պատերազմի վերջին փուլում ու դրանից հետո սկսվում է պարտության մեջ մեղավորներ գտնելու փնտրտուքը, որտեղ կուսակցական հակասությունները կարևոր նշանակություն ունեին։

  1920 թ. պատերազմի ընկալումն ու մեկնաբանումը որոշակի զուգահեռներ ունեն 2020 թ. Արցախյան պատերազմի հետ (սեփական ուժերի անհիմն գերագնահատում ու հակառակորդի զորքերի թերագնահատում, դավաճանների ու մեղավորների փնտրտուք և այլն)։

  Հղումներ

  Ազատեան Թ. Ս., Թուրք բարաբարոսութեան մէկ նոր գիւտը. Գավառի հայութեան վիճակը, Արեւ, 13.8.1920, 3։

  Ազգ. գիտակցութեան զարթնումը Մուշեղ արք.ի բանախօսութիւնը ի Գահիրէ, Արեւ, 24.1.1921, 2։

  Ազգ. դաշնակցութեան դիմում, Արեւ, 31.12.1920, 3։

  Ազգ. պատուիրակութեան մէկ զեկոյցը, Արեւ, 16.8.1920, 3։

  Ազգային ժողով Պ. Գ. Ասլանեանի կարեւոր հարցումը Կարսի եւ Աղեքսանդրաբօլի անկման առթիւ, Արեւ, 3.1.1921, 2։

  Անգեղաց Արգամ, Հայեւթուրք պատերազմին շուրջը. Յայտարարութիւններ, մանրամասնութիւններ, Արեւ, 31.12.1920, 2։

  Անճարակ ճարտարութիւն մը, Արեւ, 21.2.1921, 1:

  Անուղղելի են, Արեւ, 26.11.1920, 1-2։

  Ասպետ Յովհաննէս, Ազգային անցուդարձ. Աղէտք եւ փլուզում, Արեւ, 5.1.1921, 2։

  Արամեան Հայկազուն, Պ. Ահարոնեան յիշատակագիր մը կը յանձնէ Բարիզի ամերիկեան դեսպանին (սեփական թղթակցութիւն), Արեւ, 13.9.1920, 3։

  Արեւ, 23.8.1920։

  Արեւ, 13.10.1920։

  Արեւ, 18.10.1920։

  Արեւ, 29.11.1920։

  Արշաւանք Հայաստանի վրայ, Արեւ, 25.10.1920, 3։

  Գուրեան Խ. Ս., Համազգային ժողով, Արեւ, 21.1.1921, 1։

  Գուրեան Խ. Ս., Հայաստանի վերջին պատեհութիւնը, Արեւ, 2.2.1921, 1:

  Գուրեան Խ. Ս., Հայաստանի վերջին պատեհութիւնը, Բ., Արեւ, 4.2.1921, 1:

  Դահլիճի փոփոխութիւն Հայաստանի մէջ, Արեւ, 15.12.1920, 1։

  Դաշնակցականները կը խոստովանին, Արեւ, 12.1.1921, 2։

  Դրօյի սպանութեան զրոյցը, Արեւ, 12.1.1921, 3։

  «Եղբայրները» գործում են, Արեւ, 15.11.1920, 2-3։

  Զանգեզուր եւ Նախիջեւան, Արեւ, 24.12.1920, 2։

  Զանգեզուրի գրաւումը, Արեւ, 23.8.1920, 3։

  Զինադադարը, Արեւ, 12.11.1920, 3։

  Զինադադարին պայմանները, Արեւ, 15.11.1920, 3։

  Զօր. Անդրանիկ կը բացատրէ Հայաստանի պարտութեան պատճառները (սեփական թղթակցութիւն), Արեւ, 7.1.1921, 1։

  Զօր. Սեպուհի հեռագիրը Կարսէն «Մեր գործը լաւ է», Արեւ, 27.10.1920, 1։

  Զօրակոչի օրէնք Հայաստանի մէջ, Արեւ, 5.11.1920, 2։

  Էջմիածնի մասին, Արեւ, 8.12.1920, 3։

  Թղթակից, Հրապարակային ժողով Բարիզի մէջ Պ. Պապաջանեան եւ Սաֆրաստեան կը քննադատեն Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը ի ներկայութիւն դաշնակցականներու, Արեւ, 20.12.1920, 1։

  Թրքական դաշնագրին ստորագրումը, Արեւ, 13.8.1920, 1։

  Թրքահայաստանի դատը պէտք է պաշտպանուի թրքահայերու ձեռքով, Արեւ, 16.2.1921, 1:

  Թոփուզյան Հ. 1978, Եգիպտոսի հայկական գաղութի պատմություն (1805-1952), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ, 359 էջ:

  Թուրք դաշնագիրը վերջապէս ստորագրուեցաւ, Արեւ, 11.8.1920, 3։

  Ի՞նչ կը խորհին Մոսկվայի մէջ Հայաստանի մասին, Արեւ, 17.12.1920, 3։

  Ինչպէս ինկաւ Կարսը (անկումէն առաջ եւ վերջը), Արեւ, 24.11.1920, 2։

  Իրազեկ, Պ. Ահարոնեանի ստապատում յայտարարութիւնները «քօալիսիօն»ի խնդրոյն շուրջ, Արեւ, 23.2.1921, 1։

  Լ., Ալէքսանդրօպոլի հաշտութիւնը, Արեւ, 23.2.1921, 2:

  Լ., Ալէքսանդրօպոլի հաշտութիւնը, Արեւ, 25.2.1921, 2:

  Լութֆի Ֆիքրիի նոր ձեռնարկը, Արեւ, 25.10.1920, 3։

  Խատիսեանի մասին, Արեւ, 5.1.1921, 3։

  Կ., Եւրոպան կզբաղի մեզմով, Բ., Արեւ, 24.11.1920, 1։

  Կ., Եւրոպան կզբաղի մեզմով, Դ., Արեւ, 29.11.1920, 1։

  Կ. Պոլսոյ համագումար ժողովին մէջ Պ. Խօճասարեանի խօսած ճառը, Արեւ, 11.2.1921, 1-2։

  Կալխաս, Կովկասահայ ընդդիմադիր մամուլը. Րոպէի պահանջը, Արեւ, 3.12.1920, 2։

  Կարս վերագրաւուած հայերու կողմէ, Արեւ, 29.11.1920, 3։

  Կարսը վերագրաւուած, Արեւ, 26.11.1920, 3։

  Կարսի Հ. Սպայակոյտի զեկոյցը Հոկտ. 2 թիւով, Արեւ, 27.10.1920, 1-2։

  Կարսի վերագաւումը պաշտօնապէս կ’ստուգուի, Արեւ, 3.12.1920, 3։

  Կացութիւնը Հայաստանի մէջ, Արեւ, 29.12.1920, 1-2։

  Կացութիւնը Հայաստանի մէջ, Արեւ, 7.1.1921, 3։

  Կացութիւնը Հայաստանի սահմաններուն մէջ, Արեւ, 31.12.1920, 3։

  Կացութիւնը Նախիջեւանի մէջ, Արեւ, 23.8.1920, 3։

  Կացութիւնը ռազմաճակատներու վրայ Մեծ Սպայակոյտին պաշտօնական Զեկոյցները, Արեւ, 27.10.1920, 2։

  Կէվրէկեան Բերկրուհի Յ., Հայաստանի վրայ Տօքթ. Մէքալըմ իր ականատեսի տպաւորութիւնները կը պատմէ, Արեւ, 8.9.1920, 2։

  Կոչ, Արեւ, 4.10.1920, 3։

  Կովկասեան հարցը, Արեւ, 20.12.1920, 3։

  Կռիւներ հայկական ճակատին վրայ, Արեւ, 20.10.1920, 2։

  Հ.Հ. Պաշտօնական զեկոյցը, Արեւ, 3.11.1920, 3։

  Համաձայնութիւն Հայերու եւ Քէմալականներու միջեւ, Արեւ, 13.12.1920, 3։

  Հայ ժողովուրդը կը պատժէ դասալիքները, Արեւ, 5.1.1921, 3։

  Հայ եւ Թրքական առեղծուածը, Արեւ, 6.12.1920, 3։

  Հայ եւ Թուրք նոր զինակցութիւն մը, Արեւ, 3.12.1920, 3։

  Հայաստ.ի խորհրդարանին օգոստոս 2ի նիստը Վարչապետ Պ. Օհանջանեանի ճառը, Արեւ, 13.9.1920, 1-2։

  Հայաստ.ի խորհրդարանին օգոստոս 2ի նիստը Վարչապետ Պ. Օհանջանեանի ճառը, Արեւ, 15.9.1920, 2։

  Հայաստան եւ սօվէթները, Արեւ, 16.8.1920, 3։

  Հայաստան իրաւունք ուներ Պօլշեւիք ըլլալու (Խմբ. գիտ. «Էճիբշըն Կազէթ»ի Դեկտ 27ի թիւնին), Արեւ, 31.12.1920, 3։

  Հայաստան (խմբագրական «Իճիբշըն Կազէթ», 27 նոյ.), Արեւ, 10.12.1920, 2-3։

  Հայաստան կարմիր րեժիմին ներքեւ, Արեւ, 17.12.1920, 3։

  Հայաստան Սովիէթ Հանրապետություն, Արեւ, 17.12.1920, 3։

  Հայաստան վերջնագիր կուտայ Վրաստանի եւ Գարապէքիրի. Ամենավէրջին դահլիճին կազմը, Արեւ, 27.12.1920, 3։

  Հայաստան պատերազմ կը հայտարարէ թուրք ազգայնականներուն դէմ, Արեւ, 13.10.1920, 3։

  Հայաստանը մէկ ամսուան մէջ Պիտի բնաջնջեն եղեր Թուրք եւ Պօլշեւիկ ծրագիրներ, Արեւ, 1.11.1920, 3։

  Հայաստանէն լուրեր. Ինչպէս հայ զօրքը նահանջեց Ալէքսանդրապօլի յանձնումը. Թուրքահայ կամաւորներ. Ո՞վ կրկնար փրկել կացութիւնը, Արեւ, 21.1.1921, 2։

  Հայաստանէն նամակ մը. Հայրենիքի վիճակի մասին անկողմնակալ տեղեկություններ, Արեւ, 1.12.1920, 3։

  Հայաստանէն նոր լուրեր. Հայ եւ Թուրք նոր պատերազմի մը վախը. Թուրքերը կը մերժեն պարպել Ալեքսանդրապօլը. Սովը կ՛սպառնայ դարձեալ հայ ժողովուրդին, Արեւ, 4.2.1921, 3:

  Հայաստանի եւ Միլլիճիներու միջեւ կնքուած հաշտութեան ամօթալի դաշնագրին պատճենը. Նոր մանրամասնութիւններ, Արեւ, 16.1.1921, 2։

  Հայաստանի խղճալի կացութիւնը, Արեւ, 22.11.1920, 3։

  Հայաստանի կացութիւնը, Արեւ, 12.1.1921, 3։

  Հայաստանի կացութիւնը յուսալից. Հայ բանակին գրաւումները, Արեւ, 27.10.1920, 2։

  Հայաստանի սահմանագծումը, Արեւ, 14.1.1921, 3։

  Հայաստանի վիճակը վերջին աղէտի նախօրեակին, Արեւ, 10.1.1921, 2։

  Հայեւթուրք պատերազմ, Արեւ, 3.11.1920, 3։

  Հայեւթուրք պատերազմ, Արեւ, 5.11.1920, 3։

  Հայեւթուրք պատերազմ, Արեւ, 10.11.1920, 3։

  Հայեւթուրք պատերազմ, Արեւ, 10.12.1920, 3։

  Հայեւռուս համաձայնութիւնը խզուած Հայաստանը կը բողոքէ, Արեւ, 13.9.1920, 3։

  Հայկական բանակը միշտ բարձր կը մնայ իր դիրքին մէջ, Արեւ, 13.8.1920, 2։

  Հայկական զինուց նոր յաղթանակը, Արեւ, 8.10.1920, 3։

  Հայկական ճակատը, Արեւ, 10.11.1920, 2։

  Հայկական ճակատը, Արեւ, 12.11.1920, 2։

  Հայկական ճակատին վրայ, Արեւ, 1.9.1920, 3։

  Հայկական յաղթանակ թուրքերու եւ ռուսներու դէմ, Արեւ, 11.10.1920, 3։

  Հայկական յաղթանակներ Հայկ. բանակը յարձակման կ’սկսի Արեւ, 8.11.1920, 3։

  Հայկական յարձակողականը, Արեւ, 29.10.1920, 3։

  Հայկական պատրանքներ թուրքերու իրական զօրութեան մասին, Արեւ, 10.12.1920, 2։

  Հայկական սաւառնակներ Նօվօ Սելիմի վրայ, Արեւ, 25.10.1920, 2։

  Հայկական փոխառութիւնը. Չորս քաղաքական կուսակցութեանց կոչը թուրքահայերուն, Արեւ, 17.9.1920, 1։

  Հեռագրալուրեր, Արեւ, 26.11.1920, 3։

  Հեռագրալուրեր, Արեւ, 1.12.1920, 3։

  Ղարաբաղի լեռնային մասը, Արեւ, 24.12.1920, 2։

  Մ. Ս. Կ., Ազգ. պատուիրակութեան բողոքը վեհաժողովին, Արեւ, 8.9.1920, 1։

  Մ. Ս. Կ., Ազգ. պատուիրակութեան բողոքը վեհաժողովին, Արեւ, 10.9.1920, 1։

  Մ. Ս. Կ., Ռազմաճակատը եւ թիկունքը, Արեւ, 3.9.1920, 1։

  Մ. Ս. Կ., Սկիզբն է փրկութեան, Արեւ, 8.10.1920, 1։

  Մ. Ս. Կ., Քննութիւն աշխարհի առջեւ, Արեւ, 27.9.1920, 1։

  Մ. Քէմալի կողմէ Հայաստանի առաջարկուած եօթը պայմանները որոնք տեղի տուին կռիւներու վերսկսման, Արեւ, 29.11.1920, 3։

  Մեծ դաւադրութիւնը, Արեւ, 5.11.1920, 1։

  Միլլիճիները յարձակողականի կ’սկսին Հայաստանի դէմ, Արեւ, 15.10.1920, 2։

  Մին առնուլ եւ միւսը չթողուլ, Արեւ, 16.2.1921, 1:

  Միտք բերենք թէ Հայաստան պատերազմի մէջ է, Արեւ, 12.11.1920, 1-2։

  Մկրտիչեան Լեւոն, Հայկական հարցի արդի կացութիւնը եւ մեր հակառակորդները, Ա., Արեւ, 23.2.1921, 1։

  Մկրտիչեան Լեւոն, Հայկական հարցի արդի կացութիւնը եւ մեր հակառակորդները Բ., Արեւ, 25.2.1921, 1։

  Մկրտիչեան Լեւոն, Ցաւալի թիւրիմացութիւն մը, Արեւ, 11.4.1919, 1։

  Մուշեղ արքեպիսկոպոս, Ազգին փրկիչները, Արեւ, 16.1.1921, 1։

  Մուսթաֆա Քէմալ եւ Պօլշէվիքները, Արեւ, 8.11.1920, 3։

  Յարաբերութիւնները կը ցրտանան Պօլշէվիկներու եւ Տաճիկներու միջեւ, Արեւ, 26.11.1920, 3։

  Յիշատակագիր մատուցուած Ազգերու դաշնակցութեան համաժողովին Հայ սահմ. ռամկավար կուսակցութեան կողմէ, Արեւ, 31.12.1920, 1-2։

  Յովհանջանեան Ռ., Ի՞նչ կըսէ կովկասահայ ընդդիմադիր մամուլը օրէցօր, Արեւ, 1.12.1920, 2։

  Ն. Յ., Զինադադարը, Արեւ, 15.11.1920, 1։

  Նազարէթեան Ա., Վտանգից առաջ, Արեւ, 13.12.1920, 2-3։

  Նալբանդեան Յ., Պոլշէվիքները եւ Հայաստանը, Արեւ, 1.12.1920, 1։

  Նալբանդեան Յ., Պոլշէվիքները եւ Հայաստանը, Բ., Արեւ, 3.12.1920, 1։

  Նալբանդեան Յ., Պոլշէվիքները եւ Հայաստանը, Գ., Արեւ, 8.12.1920, 1։

  Նալբանդեան Յ., Պոլշէվիքները եւ Հայաստանը, Դ., Արեւ, 10.12.1920, 1։

  Նալբանդեան Յ., Պոլշէվիքները եւ Հայաստանը, Ե., Արեւ, 13.12.1920, 1։

  Նալբանդեան Յ., Վտանգին առջև, Արեւ, 12.11.1920, 1։

  Նախագահ Ուիլսըն եւ Հայաստան, Արեւ, 24.11.1920, 3։

  Նախընթաց բանակցութիւնները, Արեւ, 23.8.1920, 3։

  Նախիջեւանի գրաւումը, Արեւ, 23.8.1920, 3:

  Նոր զինակոչ Հայաստանի մէջ, Արեւ, 3.9.1920, 3։

  Շավարշ (Ա. Ալպօյաճեան), Պոլսական նամականի (սեփական թղթակցութիւն «Արեւ»ի), Արեւ, 31.1.1921, 1։

  Շավարշ, Պոլսական նամականի (սեփական թղթակցութիւ), Արեւ, 17.12.1920, 1-2։

  Շավարշ, Պոլսական նամականի (սեփական թղթակցութիւն), Արեւ, 5.1.1921, 2։

  Ոգեւորութիւնը Հայաստանի մէջ, Արեւ, 23.8.1920, 3։

  Ոգեւորութիւնը Հայաստանի մէջ, Արեւ, 25.10.1920, 2։

  Չթենց, Անկախութեան փոխառութիւնը եւ Հայաստանի մամուլը, Արեւ, 22.9.1920, 1։

  Պ. Աղեքս. Խատիսեանի ճառը, Արեւ, 20.8.1920, 2-3։

  Պ. Լեւոն Մկրտիչեանի ճառը Բարիզի հայ ռամկավար ակումբին մէջ, Արեւ, 26.1.1921, 1-2։

  Պ. Խատիսեանի խիստ կարեւոր յայտարարութիւնները Հայկական խորհրդարանի մէջ, Արեւ, 24.12.1920, 2։

  Պ. Քաջազնունի կը կազմէ Խառն դահլիճը, Արեւ, 6.12.1920, 3։

  Պաշարման վիճակ Հայաստանի մէջ, Արեւ, 25.10.1920, 3։

  Պատասխանատուութիւնները չփնտռենք (Խմբագրական «Ժող. Ձայն»ի), Արեւ, 14.1.1921, 2։

  Պատմական տօքիւման մը, Արեւ, 10.12.1920, 2։

  Պոլսահայ թերթերէն. Կացութիւնը Հայաստանի ճակատին վրայ, Արեւ, 1.11.1920, 2։

  Պոնդ, Այժմէական նօթեր «Միակամ միատարր դահլիճ», Արեւ, 24.1.1921, 1-2։

  Պօղոս Փաշա Նուպարի անուան տօնը Կ. Պոլսոյ մէջ, Արեւ, 31.1.1921, 2-3։

  Պօղոսեան Յովհ., Թրքական նոր յարձակումներուն առթիւ Հայկական կառավարութեան բողոքը Դաշնակից պետութեանց, Արեւ, 29.10.1920, 2։

  Պօղոսեան Յովհ., Թրքական նոր յարձակումներուն առթիւ Հայկական կառավարութեան բողոքը Դաշնակից պետութեանց (շար. նախորդ թիւէն եւ վերջ) Քօալիսիօնի խնդիրը, Արեւ, 1.11.1920, 2։

  Ռամկավար օդային տորմիղը, Արեւ, 17.9.1920, 3։

  Ս. Կաթողիկոսին կոնդակը Պօղոս Նուպար Փաշայի ազգ. պատուիրակութեան նախագահին ճառը, Արեւ, 24.1.1921, 1։

  Սարըղամիշի գրաւումը, Արեւ, 8.11.1920, 3։

  Սեւակ, Պ. Ալ. Խատիսեան Գահիրէի մէջ Պատմական միթինկ Ամերիկեան Քօզմօկրաֆի մէջ, Արեւ, 3.9.1920, 1։

  Սէվռի Դաշնագրին շուրջ. Տեսակցութիւն մը Թուրքիոյ գահաժառանգին հետ, Արեւ, 17.12.1920, 3։

  Սօվիէթները, Կովկասը եւ թուրք ազգայնականները, Արեւ, 13.8.1920, 3։

  Վանատուր, Ի՞նչ կխորհին մեր ամերիկացի բարեկամները. Ս. Կաթողիկոսը իր վստահութիւնը կը կրկնէ Պ. Պօղոս Նուպարի. Տիրայր եպսկ.ի ծանրակշիռ յայտարարութիւնները (մեր մասնաւոր թղթակցէն), Արեւ, 26.1.1921, 1։

  Վերջին դէպքերը Հայաստանի մէջ, Արեւ, 3.1.1921, 3։

  Ուրիշ յաջողութիւններ, Արեւ, 23.8.1920, 3։

  Փափազեան Գ., Նորէն դիմենք ժողովուրդին բայց նախ հաշիւ տանք, Արեւ, 26.1.1921, 2։

  Փլէթֆորմ Ազգային Ռամկավարական կուսակցութեան Ամերիկայի շրջանակին ընդունած երկրորդ պատգամաւորական ժողովին մէջ եւ հաղորդուած ընդհանուր պատգամաւորական ժողովին, Արեւ, 26.11.1920, 2։

  Փորձագետ, Խորհրդածութիւններ Հայաստանի աղէտին վրայ, Արեւ, 7.2.1921, 1։

  Փորձագետ, Խորհրդածութիւններ Հայաստանի աղէտին վրայ, Արեւ, 9.2.1921, 1։

  Քաղաքական կացութիւնը, Ա., Արեւ, 12.1.1921, 1։

  Քաղաքական կացութիւնը, Բ., Արեւ, 14.1.1921, 1-2։

  Քէմալական գործողութիւնները Հայաստանի դէմ, Արեւ, 13.10.1920, 3։

  Քէմալական զեկոյց մը ի՜նչ կըսէ, Արեւ, 29.11.1920, 3։

  Օլթիի վերագաւումը, Արեւ, 25.10.1920, 3։

  ,000է աւելի կամաւորներ, Արեւ, 10.11.1920, 3։

  В ожидании бури 2018 - В ожидании бури: Южный Кавказ, под ред.: К. В. Макиенко, Москва, 200 c.

• Articles

  Սառը պատերազմյան տարիների խորհրդա-թուրքական փոխհարաբերությունների շուրջ

  Քրիստինե Մելքոնյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Աշխարհաքաղաքական արդի զարգացումների բնույթն ըմբռնելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել XX դարի երկրորդ կեսին ընթացող գործընթացները, քանզի «սառը պատերազմը» և ներկայիս զարգացումներն ունեն որոշակի ընդհանրություններ, որոնց համեմատությունն ու  վերլուծությունը կարող են նպաստել քաղաքական հեռանկարների վերաբերյալ հիմնավորված կանխատեսումներ կատարելուն: Հատկապես կարևոր է սառը պատերազմի տարիների խորհրդա-թուրքական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը, ինչը ոչ միայն հնարավորություն է տալիս միջազգային ռազմաքաղաքական առճակատման ձևավորման համատեքստում հասկանալու ԽՍՀՄ-ի և Թուրքիայի արտաքին քաղաքական ռազմավարության ձևավորման և փոխակերպումների դրդապատճառները, այլև վերհանելու այն խորքային գործընթացները, որոնք ազդել են այդ տարիների երկու երկրների հարաբերությունների բնույթի և զարգացման վրա:

  Հոդվածում փորձ է արվում դիտարկելու սառը պատերազմի տարիներին խորհրդա-թուրքական հարաբերությունների և զարգացման փուլերը առանձնահատկությունները: Հատկապես անդրադարձ է կատարվում անցյալ դարի 1960-1970-ականները` ներկայացնելով այն միջազգային գործընթացները, որոնք նպաստել են խորհրդա-թուրքական հարաբերությունների բարելավմանը:

  Հղումներ

  «Մարմարա», 21․04.1967.

  Մելքոնյան Ք. 2013, ԽՍՀՄ-Թուրքիա հարաբերությունները. Հայկական հարցը, սևծովյան նեղուցների խնդիրը և դաշնակից պետությունները (1945-1947թթ.), Երևան, 249 էջ:

  К Советско-турецким отношениям, «Правда», 19.07.1953.

  Советско-турецкие переговоры, «Правда», 28.11.1964.

  Советско-турецкие переговоры в Анкаре, «Правда», 09.01.1965.

  Визит министра иностранных дел СССР А. Громыко в Турцию, «Правда», 23. 05.1965.

  Визит премьер-министра Турции в СССР. «Правда», 17.08.1965.

  СССР и Турция 1917-1979 1981, М., Наука, 320 с.

  Чуфрин Г. 2010, Россия в Центральной Азии, Алматы: КИСИ, 220 с.

  Altan M. 1986, Süperler ve Türkiye, İstanbul, Afa Yayıncılık, 238 s.

  Türk Sovyet ticari ilişkileri geliştirilecek. Türk-Rus Bildirisi, «Milliyet», 7.11.1964.

  Bölükbaşır Sovyetlerle münasebette Hükümetin davranışını lenkid etti, «Milliyet», 11. 01. 1965.

  Kuzey Atlantik Antlașması ve Türkiye, «Milliyet», 15.01.1965.

  Ürgüplü: Ruslar bir baraj ile 9 fabrika kuracak, «Milliyet», 20.08.1965.

  Türk Dış Politikası - Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler 2001, Cilt I (1919-1980), Baskın Oran (ed.), İstanbul, İletişim Yayınları, 900 s.

• Articles

  Ճապոնիայի քաղաքակությունը Հարավային Կովկասում (1992-2022 թթ.)

  Եվա Հարությունյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հարավային Կովկասն իր աշխարհագրական դիրքով և էներգակիրների առկայությամբ ունի կարևոր ռազմավարական նշանակություն՝ գտնվելով Եվրասիա մայրցամաքի կենտրոնում և հանդիսանալով Ասիան Եվրոպային կապող կարևորագույն առանցք։ Ճապոնիան Հարավային Կովկասի նկատմամբ իր արտաքին քաղաքականությունը ձևավորելիս դիտարկում է այն՝ որպես Կենտրոնական Եվրասիայի մասնիկ և մեծապես շահագրգռված է տարածաշրջանում շուտափույթ խաղաղության և կայունության հաստատման հարցում։ Ունենալով արևմտյան երկրների դիրքորոշմանը համահունչ դիրքորոշում Հարավային Կովկասում առկա հակամարտությունների նկատմամբ, մասնավորապես՝ Արցախի հիմնախնդրի լուծման հարցում կարևոր տեղ է տալիս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործունեությանը և կողմնակից է հակամարտության շուտափույթ խաղաղ կարգավորմանը, մինչդեռ Աբխազիայի և Հարավային Օսեթիայի հիմնախնդիրներում կողմակից է Վրաստանի տարածքային ամբողջականության պահպանմանը։  

  Հոդվածում ուսումնասիրության առարկա է դարձել Ճապոնիայի արտաքին քաղաքականության զարգացման միտումները Հարավային Կովկասում՝ որպես Կենտրոնական Եվրասիայի մասնիկ, որոնք ներկայացվել են զարգացման չորս փուլով՝

  1. 1991-1996 թթ. ծանոթացման և դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման փուլ,
  2. 1997-2003 թթ. «Եվրասիական» կամ «Ճապոնական Մետաքսի ճանապարհ» հայեցակարգային քաղաքականություն,
  3. 2004-2018 թթ. «Կենտրոնական Ասիա գումարած Ճապոնիա» երկխոսության հայեցակարգային քաղաքականություն,
  4. 2018 թվականից մինչ օրս՝ «Ճապոնիայի Կովկասյան նախաձեռնություն» քաղաքականություն:

  Ճապոնիան իր տնտեսական քաղաքականությունը Հարավային Կովկասի երեք պետությունների նկատմամբ իրականացնում է ՊԶԱ ծրագրի միջոցով՝ տրամադրելով երկկողմ և բազմակողմ աջակցություն, որը միտված է երեք հանրապետություններում առկա թիրախային ոլորտների զարգացմանը։ 

  Հղումներ

  «Երևանի ՋԷԿ» ՓԲԸ, Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ ենթակառուցվածքների և բնական պաշարների նախարարության կայքէջ, http://www.minenergy.am/page/531 «Հայաստանի Հանրապետությունում սողանքային աղետի կառավարման ուսումնասիրություն» ծրագրի շրջանակներում Ճապոնիայի կառավարության Միջազգային Համագործակցության Գործակալության և Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարության միջև ստորագրված համաձայնագրով նախատեսված միջոցառումները նախապատրաստելու և իրականացնելու մասին, 29.03.2004, http://www.irtek.am/views/act.aspx?aid=24469

  Իջևան քաղաքում թափոնների կառավարման կարողությունները բարձրացնելու համար աղբահավաք մեքենայի և աղբամանների տրամադրման դրամաշնորհային ծրագրի պայմանագրի ստորագրման արարողություն, https://www.am.emb-japan.go.jp/files/100144363.pdf?fbclid=IwAR1CP17DsZkXTeODfiDllC5iwHOONRoTEwueuFGi_V2WE7uR6Rq3nlK6U8U

  Հայաստանում Ճապոնիայի դեսպանը կոչ է արել ապահովել Լաչինի միջանցքի երկայնքով տեղաշարժի ազատությունն ու անվտանգությունը, 10.01.2023, https://galatv.am/hy/3172835/?fbclid=IwAR0YsSU036xkwhGyLqQarEYWprGY1Wabmh_kpxUIhyTPJnCbLGIdoX-fhU0

  Հարությունյան Ե. 2021, Ճապոնիայի տնտեսական քաղաքականությունը Հայաստանում (1992-2021թթ.), Բանբեր Արևելագիտության ինստիտուտ, Հատոր I (34), համար 2, էջ 165-184:

  Հարությունյան Ե. 2022, Ճապոնիայի դերը հայերին աջակցելու և Հայաստանի տնտեսության մի շարք ոլորտների զարգացման հարցում, Պատմություն և մշակույթ հայագիտական հանդես, հ. 17, հ. 1, Երևան, էջ 101-117, https://doi.org/10.46991/hc.2022.17.1.101

  Հովհաննիսյան Ն., Ամիրխանյան Մ., Կարապետյան Ռ. 2005, Հայաստան-Ճապոնիա. Քաղաքական, Տնտեսական, Մշակութային և գիտական հարաբերություններ, Երևան, Զանգակ-97, էջ 180+144 (ճապ.):

  Ճապոնիայի և Հայաստանի Հանրապետության զարգացմանն ուղղված համագործակցություն, ՀՀ Ճապոնիայի դեսպանությունը, 2017, https://www.mofa.go.jp/files/000365207.pdf

  Ճապոնիայի կառավարության «Սակավապահով ֆերմերների համար դրամաշնորհային աջակցություն» 10-րդ դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետություն ներկրված գյուղատնտեսական տեխնիկան տնօրինելու մասին, ՀՀ կառավարություն որոշում, 17. 02.2011թ., https://www.e-gov.am/gov-decrees/item/19075/

  Միայն հնագույն պատմություն ունեցող ժողովուրդը կարող է այսպես գնահատել մեկ այլ հնագույն ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգությունը, ՀՀ Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի կայքէջ, https://escs.am/am/news/9318?fbclid=IwAR3o48AtmNrAKN-LQrxdgjc3oEiwG9jJRSfe5_GJ6quy3Kcir TCXjhA5vB8

  Ստորագրվեց Հայաստանի և Ճապոնիայի միջև ներդրումների խրախուսման և պաշտպանության մասին համաձայնագիրը, 14.02.2018, https://www.mfa.am/hy/press-releases/2018/02/14/fm-japan-agreement/7946

  Казухито Т., Евразийская дипломатия Японии (1997-2001 гг.), 28.07.2014, https://www.nippon.com/ru/features/c00205/?pnum=3

  Sep 1922: The Brave Stance of the Japanese, https://www.greek-genocide.net/index.php/bibliography/newspapers/17-sep-1922-the-brave-stance-of-the-japanese-embros

  Activities in Armenia, JICA's Projects in Armenia, Website of Japan International Cooperation Agency, https://www.jica.go.jp/armenia/english/activities/index.html

  Agreement between Japan and the Republic of Armenia for the Liberalization, Promotion and Protection of Investment, https://www.mofa.go.jp/files/000386842.pdf

  Agreement on Technical Cooperation between the Government of Japan and the Government of the Republic of Armenia, Website of Japan International Cooperation Agency, 08.06.2005,https://www.jica.go.jp/joureikun/act/actdata/110000118/current/FormEtc/13000018001000000002.pdf

  Armenia and ADB, Website of Asian Development Bank, https://www.adb.org/countries/armenia/overview

  Assistance by the United Nations Trust Fund for Human Security to the Project “Sustainable Livelihood for Socially Vulnerable Refugees, Internally Displaced and Local Families” in Armenia, Website of Ministry of Foreign Affairs of Japan, 02.03.2009, https://www.mofa.go.jp/announce/announce/2009/3/1188760_1130.html

  Babkenian V. 2010, Cuba, China, Korea, Hawaii and the Armenian Genocide, https://armenianweekly.com/2010/11/10/cuba-china-korea-hawaii-and-the-armenian-genocide/

  Country Assistance Policy for Respective Countries, Georgia, https://www.mofa.go.jp/policy/oda/assistance/country2.html#section3

  DAC in Dates, The History of OECD’s Development Assistance Committee, 2006, https://www.oecd.org/dac/1896808.pdf

  Dadabaev T. 2013, Japan’s search for its Central Asian policy, Asian Survey, Vol. 53, No. 3, pp. 506-532.

  Diplomatic Bluebook, 2002, pp. 177-180, https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2002/chap3-e.pdf

  Diplomatic Bluebook, 2004, https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2004/chap2-e.pdf

  Diplomatic Bluebook, 2005, https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2

  Diplomatic Bluebook, 2006, https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/07.pdf

  Diplomatic Bluebook, 2019, https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2019/html/chapter2/c020502.html

  Entry into Force of the Japan-Georgia Investment Agreement, https://www.mofa.go.jp/press/release/press4e_003014.html

  Ex-Post Evaluation of Japanese ODA Grant Aid Project “The Project for Improvement of Fire Fighting Equipment in Yerevan City”, Webiste of Japan International Cooperation Agency, https://www2.jica.go.jp/en/evaluation/pdf/2013_0867940_4_f.pdf

  First Power Project Applying Preferential Interest Rate for Special Environmental Projects, 27.02.1998, https://www2.jica.go.jp/yen_loan/pdf/en/4627/19980227-ea.pdf

  Foreign Minister for Foreign Affairs Mr. Taro Kono's visit to Armenia, https://www.am.emb-japan.go.jp/itpr_ja/b_000424.html

  Foreign Minister Kono Visits Armenia, Georgia, Azerbaijan and Germany (September 2-7, 2018), 06.09.2018, https://www.mofa.go.jp/erp/ca_c/page24e_000239.html

  Grant Agreement Signed between JICA and the Government of the Republic of Armenia, Website of Japan International Cooperation Agency, 16.02.2018, https://www.jica.go.jp/uzbekistan/english/office/topics/press180216.html

  Grant Assistance for Grassroots Human Security Projects (GGP), Website of Embassy of Japan in Armenia, 11.08.2021, https://www.am.emb-japan.go.jp/itpr_en/b_000195.html

  Harutyunyan Y. 2022, JICA's activities in Armenia and Azerbaijan (comparative analysis), Eastern Asian studies, N 5, pp. 88-107, https://arar.sci.am/dlibra/publication/353365/edition/325579/content

  Hosoya Y., Japan in search of a New International identity, Nippon communications foundation, October 3, 2011, https://www.nippon.com/en/features/c00201/

  Japan Bank for International Cooperation Provides the First ODA Loan, 14.10.1999, https://www2.jica.go.jp/yen_loan/pdf/en/4857/19991014.pdf

  Japan International Cooperation Agency (JICA) Signed on Grant Agreement with Armenia: The Archive of the Public Television will be Digitized, Webiste of Japan International Cooperation Agency, 30.03.2017, https://www.jica.go.jp/uzbekistan/english/office/topics/170330.html

  Japan International Cooperation Agency, Azerbaijan, https://www.jica.go.jp/azerbaijan/english/index.html

  Japan International Cooperation Agency, Georgia, https://www.jica.go.jp/georgia/english/index.html

  Japan’s Development Cooperation with the Republic of Armenia, Website of Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2019, https://www.mofa.go.jp/files/000476406.pdf

  Japan’s JICA notes prospects of cooperation with Armenia in ICT, https://armenpress.am/eng/news/1061097/

  Japanese ODA Loan Agreement with Azerbaijan, Water Supply and Sewer System Improvements for Core Cities, 01.06.2009, https://www2.jica.go.jp/yen_loan/pdf/en/5898/20090601.pdf

  JBIC Signs ODA Loan Agreement with Azerbaijan Government: Supporting Construction of Gas Combined-Cycle Power Plant Will Serve to Strengthen the Base of Economic Development, 13.05.2005, https://www2.jica.go.jp/yen_loan/pdf/en/5427/20050513.pdf

  JICA's Grant Aid Projects in Azerbaijan, https://www.jica.go.jp/azerbaijan/english/activities/activity01.html

  Joint Statement on Friendship and Partnership between Japan and the Republic of Armenia, Website of Ministry of Foreign Affairs of Japan, 19.12.2001, https://www.mofa.go.jp/region/europe/armenia/joint0111.html

  Len Ch., «Understanding Japan’s Central Asian Engagement», in Japan’s Silk Road diplomacy: Paving the road Ahead, Washington D.C., Central Asia-Caucasus Institute and Silk road studies program, 2008, https://www.silkroadstudies.org/resources/pdf/Monographs/2008_12_BOOK_Len-Tomohiko-Tetsuya_Japan-Silk-Road-Diplomacy.pdf

  Nazarmuhamedov B. 2018, Japan’s ODA Policy towards Central Asia and the Caucasus, Journal of International and Advanced Japanese studies, vol. 10, pp. 169-184.

  New JICA, https://www.jica.go.jp/english/publications/jica_ archive/brochures/pdf/newjica2009.pdf

  ODA by Region Central Asia and the Caucasus, Website of Ministry of Foreign Affairs of Japan, 16.08.2021, https://www.mofa.go.jp/policy/oda/page_000010.html#armenia

  On the "Arc of Freedom and Prosperity". An Address by H.E. Mr. Taro Aso, Minister for Foreign Affairs on the Occasion of the 20th Anniversary of the Founding of the Japan Forum on International Relations, Inc., 12.03.2017, https://www.mofa.go.jp/policy/pillar/address0703.html

  Opening Ceremony of the grant project on “Introduction of Clean Energy by Solar Electricity Generation System”, https://www.ge.emb-japan.go.jp/files/opening%20ceremony/solar%20_eng.pdf

  Signing of a loan Agreement for Garadagh Solar Power Project in Azerbaijan (Private Sector Investment Finance): Contributing to achievement of the Paris Agreement goals and promotion of renewable energy in the oil-producing country, 03.08.2022, https://www.jica.go.jp/english/news/press/2022/20220803_30.html

  Signing of a loan agreement to support micro, small and medium-sized enterprises (MSMEs) in Georgia (Private Sector Investment and Finance), 10.12.2021, https://www.jica.go.jp/english/news/press/2021/20211210_10e.html

  Signing of Japanese ODA Loan Agreement with Georgia: Strengthening competitiveness as a regional logistics hub by improving an international corridor, 08.03. 2016, https://www2.jica.go.jp/yen_loan/pdf/en/6671/20160308.pdf

  Signing of the Tax Convention between Japan and Azerbaijan, 27 December, 2022, https://www.mofa.go.jp/press/release/press4e_003203.html

  Statement by Mr. Masahiko Koumura, Minister for Foreign Affairs, on the Situation in Georgia and South Ossetia, 09.09.2008, https://www.mofa.go.jp/announce/announce/2008/9/1183269_1050.html

  Statement of the Embassy of Japan in Georgia on the so-called "parliamentary elections" in Abkhazia, 29.03.2022, https://www.ge.emb-japan.go.jp/itpr_ja/11_000001_00282.html

  The Armed Confrontation along the contact line of Nagorno-Karabakh (Statement by Press Secretary Yoshida Tomoyuki), 28.09.2020, https://www.mofa.go.jp/press/release/press4e_002916.html

  Yuasa T. 2007, Japan’s Multilateral Approach toward Central Asia, pp. 65-84, https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no16_1_ses/04_yuasa.pdf

• Articles

  Իսրայելը և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հիմնահարցը

  Էդիկ Մինասյան, Ալիկ Ղարիբյան, Գայանե Գալստյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Այս հոդվածը նպատակ ունի հնարավորինս վերագնահատել և վերարժևորել Իսրայելի քաղաքականության  սկզբունքները Հայոց ցեղասպանության ճանաչման, դրա հետևանքների և ճանաչմանը խոչընդոտող գործոնների վերաբերյալ։ Առանձնահատուկ շեշտադրում է արվում տնտեսական և տեխնոլոգիական համագործակցության ոլորտում հայ-իսրայելական հարաբերությունների զարգացման վրա։ Վերջին տարիներին տեղի ունեցած աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների համատեքստում ընդգծվում է տարածաշրջանում այդ հարաբերությունների վերաիմաստավորման անհրաժեշտությունը՝ մեծացնելով երրորդ երկրների դերն ու ազդեցությունը։ Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը բարոյական, քաղաքական և քաղաքակրթական նշանակություն ունի երկու ժողովուրդների միջև հարաբերությունների զարգացման և արդարության հաստատման տեսանկյունից։

  Հղումներ

  Auron Ya., Israyeli dirk’voroshumy Hayots’ ts’eghaspanut’yan harts’um. merzhum yev chanach’um: 21-RD DAR teghekatvakan-verlutsakan handes, 2 (30), Yerevan, 2010, ej 9-30:

  Arutyunyan V.A. Otritsaniye genotsida armyan kak odin iz aspektov blizhnevostochnoy problemy. Skif. Voprosy studencheskoy nauki. Uchrediteli: Pulyak Aleksandr. Vypusk №1 (29), 2019, s. 92-96.

  Veliyev A. Treugol'nik Izrail'–Turtsiya–Azerbaydzhan. http://www.ca-c. org/journal/2000/journal_rus/cac08_2000/11.veliev.shtml

  Izrail' i Armeniya – obshchiye svedeniya//MID Gosudarstva Izrail'. http://mfa.gov.il/MFARUS/ForeignRelations/Bilateral%20relations/IsraelFSU/Armenia/Pages/Israel_Armenia_Intro.aspx

  Kisilev V. Politika Izrailya na kavkazskom napravlenii v 2009-2015 gg. Tirosh: Trudy po iudaike. Uchrediteli: Mezhdunarodnaya obshchestvennaya organizatsiya "Tsentr nauchnykh rabotnikov i prepodavateley iudaiki v VUZakh "SEFER"". № 16. Minsk. 2017, s. 263-278.

  Listengort A.A. Genotsid kak razmennaya moneta: Zrelost' mira, istoriya, informatsiya, Izrail' i vzglyad «obyvatelya». Istochnik: Millionshchikov-2019. Izdatel'stvo: Tipografiya Spektr (IP Almatova Z.S.), g. Groznyy, s. 375-379.

  Pakhalyuk K. A. (Ne) Sovmestnyye genotsidy? Rets.: Auron YA. Gosudarstvo Izrail' i pamyat' o genotside armyan: ot ravnodushnogo otritsaniya – k zapozdalomu priznaniyu / pod red. A. D. Epshteyna. M.: ID «Dolukhanov», 2017, 312 s. Istoricheskaya ekspertiza, 2018, № 3, s. 262-271.

  Ruzhanskiy V.G. Perspektivy armyano-izrail'skikh otnosheniy v svete poslednikh geopoliticheskikh peremen. Region i mir. Uchrediteli: Obshchestvennyy institut politicheskikh i sotsial'nykh issledovaniy Chernomorsko-Kaspiyskogo regiona. Tom: 11. №5, Yerevan, 2020, s. 25-29.

  El'kin: my obyazany ofitsial'no priznat' genotsid armyan / IzRus. co.il.http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2012-06-12/18171.html; Gol'denshteyn A. Deputaty Knesseta vystupili za priznaniye genotsida armyan /IzRus.co.il. http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2011-12-26/16565. html

  Genocide, Raphael Lemkin, American Scholar, Volume 15, no. 2 (April 1946)

  «AMBASSADOR MORGENTHAU’S STORY BY HENRY MORGENTHAU, Formerly American Ambassador to Turkey, ILLUSTRATED, Garden City, New York, DOUBLEDAY, PAGE & COMPANY ,1919, p.p. 407.

  Yair Auron, The banality of denial : Israel and the Armenian genocide Publisher:Transaction Publishers, New Brunswick, N.J., 2003, p.p. 338.

  HUFFPOST, Induce Memory to Serve Us By Elie Wiesel, Contributor and Ruben Vardanyan, Author; Nobel Peace Prize laureate Co-Founder, 100 LIVES and the Aurora Prize for Awakening Humanity, Mar 10, 2015.

  Israel’s Failed Response to the Armenian Genocide: Denial, State Deception, Truth versus Politicization of History ISRAEL W. CHARNY, RAGIP ZARAKOLU, RICHARD HOVANNISIAN, MICHAEL BERENBAUM, Pages: 294.

  http://mfa.gov.il/MFARUS/ForeignRelations/Bilateral%20relations/IsraelFSU/Armenia/Pages/Israel_Armenia_Intro.aspxhttps://www.un.org/en/genocideprevention/genocide.shtml

  http://www.preventgenocide.org/lemkin/americanscholar1946.htm

  https://www.gutenberg.org/files/55343/55343-h/55343-h.htm

  https://www.worldcat.org/title/50948549,

  https://www.jstor.org/stable/j.ctv1zjg32k

  https://agmipublications.asnet.am/wp-content/uploads/2022/02/2021.2_138-142.pdf

  https://www.huffpost.com/entry/induce-memory-to-serve-us_b_6840356,

  https://www.britannica.com/biography/Franz-Werfel#ref12414

• Articles

  Թուրքիա. միջնորդ թե՞ խաղացող Ռուսաստանի և Ուկրաինայի դիմակայությունում

  Անուշ Հովհաննիսյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Թուրքիային հաջողվում է միաժամանակ լինել Ուկրաինայի և Ռուսաստանի ռազմավարական գործընկերը՝ չնայած այն հանգամանքին, որ այդ երկրները փաստացի պատերազմական վիճակում են գտնվում միմյանց հետ։ Թուրքիան հետևողականորեն դատապարտում է Ռուսաստանի կողմից Ղրիմի բռնակցումը և աջակցում է ՆԱՏՕ-ի ապագա անդամակցությանը Ուկրաինայի համար: Անկարան բանավոր կերպով դատապարտեց ռուսական ներխուժումը փետրվարի 24-ից գրեթե անմիջապես հետո, սակայն չմիացավ Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներին։ Բայց հենց սկզբից նա ամեն կերպ փորձում էր դառնալ Մոսկվայի և Կիևի միջև խաղաղ բանակցությունների կազմակերպման գլխավոր միջնորդը։

  Անկարան իր համար շահեկան դիրք է գրավում՝ փորձելով օգուտ ստանալ այլոց կոնֆլիկտից։ Միաժամանակ Թուրքիան փորձում է մեծացնել իր քաղաքական ազդեցությունը՝ հանդես գալով բանակցություններում որպես միջնորդ, որպես մեծ «խաղաղարար»։ Թուրքիան իրեն դիրքավորում է որպես իրական տարածաշրջանային առաջնորդ, և թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ Ուկրաինայի հետ հարաբերություններում փորձում է հետևել «բաժանիր և տիրիր» հնագույն սկզբունքին։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ամենուր ձգտում է օգտվել Ռուսաստանի թույլ կողմերից և մեծացնել իր ազդեցությունը, ավելի ճիշտ՝ ներկայիս թուրքական իշխանությունների ընկալմամբ՝ «վերադարձնելու XIX դարի և XX դարի սկզբին իրենց կորցրած այդ ազդեցությունը»:

  Ինչո՞ւ է Անկարան իրեն այդպես պահում, որո՞նք են Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Էրդողանի անձնական շահերն այս պատերազմում՝ նշված հարցերը կվերլուծվեն ներկայացվող հոդվածում։

  Հղումներ

  Հովհաննիսյան Ա. 2014, Թուրքիայի քաղաքականությունը Ղրիմի ճգնաժամի նկատմամբ, Ժամանակակից Եվրասիա, հրատ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ, հ.3, No.2, էջ 16-31։

  Akpınar P. 2016, An emerging mediator on the periphery: Turkey's mediations in the Syrian-Israeli talks and in Somalia.Doctoral thesis, Keele University.322p. https://eprints.keele.ac.uk/id/eprint/2498/1/AkpinarPhD2016.pdf.

  Arlı K. 2014, “Türkiye son 6 yılda Rusya’ya 3 defa mağlup oldu”, Zaman, 8 Haziran 2014 http://www.zaman.com.tr/pazar_turkiye-son-6-yilda-rusyaya-3-defamaglup-oldu_2222897.html.

  Daniel R., Lindenstrauss G. 2022, Walking a Fine Line: Turkey’s Mediation between Russia and Ukraine, and Relations with the West, No. 1586, April 7, 2022 https://www.inss.org.il/publication/turkey-russia-ukraine/

  Davutoğlu A. 2013, Turkey’s Mediation: Critical Reflections from the Field, Middle East Policy, Vol. XX, No. 1, Spring 2013, pp. 83-90

  Eralp D.U. editor, contributor) et al. 2016, Turkey as a Mediator: Stories of Success and Failure, Lanham, Maryland: Lexington Books, 158 p.

  Erdogan: Black Sea grain deal result of Türkiye's mediation 2022, https://www.trtworld.com/turkey/erdogan-black-sea-grain-deal-result-of-t%C3%BCrkiye-s-mediation-63879

  Hacıoğlu N. 2014, Ukrayna parçalanırsa, Türkiye’nin Kırım hakkı doğar, Hürriyet: 29 Ocak 2014, http://www.hurriyet.com.tr/dunya/25693129.asp.

  Keating J. 2022, How Turkey is turning the war in Ukraine to its own advantage https://www.grid.news/story/global/2022/06/08/how-turkey-is-turning-the-war-in-ukraine-to-its-own-advantage/.

  Kiraz S. 2023, 3 SORUDA - 2022'de Türkiye'nin arabulucu rolü https://www.aa.com.tr/tr/analiz/3-soruda-2022de-turkiyenin-arabulucu-rolu/2781143.

  Mitchell G. 2015, Turkey: the almost mediator state, Turkish Policy Quarterly, Spring 2015, vol.14, Number 1, pp. 169-177.

  Nesuk M., Ksiondzyk N. 1996, Ukraine in Turkish foreign policy, Chapter 6 (pp. 207-218) in Ukrainian Statehood in the Twentieth Century: Historical and Political Analysis. Kyiv: “Political Thought”, 1996, 448 p.

  Secrieru S., Saari S., Bechev D. 2021, Fire and ice: The Russian-Turkish partnership, Chaillot Paper, No. 168, June 2021, European Union Institute for Security Studies (EUISS), 65 p.

  Türkiye dünyaya örnek 2022, https://www.yenisafak.com/gundem/turkiye-dunyaya-ornek-3894973.

  Wilks A. 2022, Turkey hopes to extend mediation role in Ukraine war after grain deal success https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/turkey-hopes-extend-mediation-role-ukraine-war-after-grain-deal-success#ixzz7rMEgvy1y.

  Yalçın H.B. 2012, The concept of “middle power” and the recent Turkish foreign policy activism, Afro Eurasian Studies, Vol. 1, Issue 1, Spring 2012, pp.195-213, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/700486.

  Арешев А. 2022, Турция как фактор украинского кризиса https://www.fondsk.ru/news/2022/04/07/turcia-kak-faktor-ukrainskogo-krizisa-55932.html.

  Белов А. 2022, В вопросе Украины Эрдоган ходит по тонкой грани – POLITICO, 20.08.2022, http://www.noravank.am/rus/articles/detail.php?ELEMENT_ID=21734.

  Блашке С. 2014, Опасный альянс униженных лидеров, https://www.inopressa.ru/article/17dec2014/welt/autokraten.html.

  Веселов А. 2022, Турция и события на Украине, Интернет-журнал «Военно-политическая аналитика», 18.05.2022 https://vpoanalytics.com/2022/05/18/turtsiya-i-sobytiya-na-ukraine/.

  Гостев А. 2022, Игры Эрдогана с Украиной, Россией и войной. Чего хочет Турция, 22 апреля 2022, https://www.svoboda.org/a/igry-erdogana-s-ukrainoi-rossiei-i-voinoi-chego-hochet-turcia/31815185.html.

  Данилов С. 2022, Сирийский шантаж Эрдогана: зачем Турция идет на новый конфликт с союзниками https://ghall.com.ua/2022/06/08/sirijskij-shantazh-erdogana-zachem-turtsiya-idet-na-novyj-konflikt-s-soyuznikami/.

  Державные амбиции Турции и главный интерес России: война и мир на Кавказе – мнение 2022, 16 июня https://eadaily.com/ru/news/2022/06/16/derzhavnye-ambicii-turcii-i-glavnyy-interes-rossii-voyna-i-mir-na-kavkaze-mnenie.

  Канарова В. 2020, Сравнительный анализ украинско-турецких отношений, Постсоветский материк, 3(27)/2020, с. 33-41.

  Канарова В. 2019, Украинско-турецкие отношения в 2014–2019 гг.: динамика, тенденции, перспективы, Постсоветские исследования, т. 2, № 7, с. 1536–1542.

  Коноплянко П. 2022, Оценена выгода Турции от зерновой сделки https://www.mk.ru/economics/2022/11/01/ocenena-vygoda-turcii-ot-zernovoy-sdelki.html

  Лукьянов Ф. 2022, Естественный медиатор Турция, Россия в глобальной политике, 15.06.2022, https://globalaffairs.ru/articles/estestvennyj-mediator-turcziya/.

  Лукьянов: Находившиеся на вторых ролях державы становятся более напористыми https://rg.ru/2020/09/29/lukianov-nahodivshiesia-na-vtoryh-roliah-derzhavy-stanoviatsia-bolee-naporistymi.html.

  Македонцев П. 2021, Украина под турецким крылом: исторические причины

  https://eadaily.com/ru/news/2021/04/22/ukraina-pod-tureckim-krylom-istoricheskie-prichiny.

  Миргород Д. 2022, Турция – на пределе «жёсткой» силы, Россия в глобальной политике, 04.04.2022, https://globalaffairs.ru/articles/turcziya-na-predele/.

  Россия давит на Турцию там, где может, и чего хочет Эрдоган – Евгения Габер, UKRLIFE.TV https://www.youtube.com/watch?v=1i5L4FNNAws.

  Тарасов С. 2023, Турцию хотят превратить в «Украину-2», 20.01.2023, https://regnum.ru/news/world/3772512.html.

  Турецко-украинские отношения имеют 100-летнюю историю https://www.aa.com.tr/ru/%D1%82%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%8E%D1%82-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8E%D1%8E-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8E/2152111.

• Articles

  Ցայտենվենդեի կուլիսներում․ Հարավային Կովկասում Գերմանիայի ռազմական դիրքորոշման վերաբերյալ այլընտրանքային տեսակետ

  Յուրգեն Գիսպերտ

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածում ներկայացված է Ուկրաինայում ընթացող պատերազմի համար միայն Ռուսաստանին մեղադրելու տարածված կարծիքի այլընտրանքը։ Կանցլեր Օլաֆ Շոլցի «շրջադարձային կետի» հայեցակարգի ներկայացումը քննադատվում է որպես արտաքին կողմ, և ուշադրություն է հրավիրվում Հայաստանի և նրա իրավիճակի վրա։ Իրականում «շրջադարձային կետ» եզրույթը, ի թիվս այլ բաների, ծառայում է որպես արևելյան նվաճողական քաղաքականություն վարելու գործիք։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է 2020 թվականին Ղարաբաղի շուրջ պատերազմի և 2022 թվականին Ադրբեջանի կողմից Հայաստան ներխուժման վերաբերյալ հրապարակումների վերլուծության վրա։ Մեթոդաբանորեն օգտագործվել է նաև Լևոն Աբրահամյանի (2005 թ.) ուսումնասիրությունը։ Բացի այդ, վերլուծվել են Գերմանիայի և Ադրբեջանի միջև վերջին տասնամյակների քաղաքական և մշակութային հարաբերությունները։ Գերմանիայի գաղափարախոսությունը ներդրված է նրա անդրատլանտյան հարաբերությունների մեջ, որոնք կենտրոնացած են Միացյալ Նահանգների վրա: Դիտելով Գերմանիայի և Ադրբեջանի փոխազդեցությունները քաղաքական և գիտական ոլորտներում՝ պարզվում է, որ Գերմանիան դրանք օգտագործում է որպես Հարավային Կովկասում սեփական հավակնությունները հաստատելու գործիք։ Սակայն որքան նա ցանկանում է պարտադրել դրանք, այնքանով, այն շահարկվում է Ադրբեջանի կողմից։ Սա նկարագրված է քաղաքական ոլորտում (այսպես կոչված՝ գերմանա-ադրբեջանական կապ), գիտական ոլորտում (Ալիևի կողմից ֆինանսավորվող Բեռլինի Հումբոլդտի համալսարանի Ադրբեջանի պատմության ամբիոնը) և մշակութային ոլորտում (Բաքվի ռազմավարի պուրակ)։

  Հղումներ

  REFERENCES

  Agha J. 2022, Opinion on the apologists of Baku’s Military Trophy Park, https://oc-media.org/opinions/opinion-on-the-apologists-of-bakus-military-trophy-park/ (accessed 22.8.22)

  Aliyev can not find Azerbaijan on an old map, https://www.youtube.com/watch?v=JThawljnm0Y (accessed 26.10.2020)

  Arendt H. 1989, Zur Zeit - Politische Essays, München, dtv, S. 29 (in German) Baerbock über Sanktionspaket: „Das wird Russland ruinieren“, https://www.rnd.de/politik/ukraine-krieg-baerbock-ueber-sanktionen-das-wird-russland-ruinieren-RZDYS2DEPRK5OST7ZGGRZ6UN4I.html (accessed 18.1.2023) (in German)

  Berger J. 2022, Baerbocks Grundsatzrede – Die Größenwahnsinnige, https://www.nachdenkseiten.de/?p=86554&fbclid=IwAR270EGpQuXm630_em61uZIxrtkBC7E4H2a2y2iUZTFQT185LiHvbXeK-Ek (accessed 4.08.2022) (in German)

  Bünder H. 2022, Energieversorgung: Habecks Diener in Qatar war doch nicht ganz umsonst, https://www.msn.com/de-de/finanzen/top-stories/energieversorgung-habecks-diener-in-qatar-war-doch-nicht-ganz-umsonst/ar-AA14FKNR?li=BBqgbZL (accessed 29.11.22) (in German)

  Charms D, 2005, Über die Zeit, über den Raum, über die Existenz, Frankfurt/Main, Suhrkamp, in: Groys/Hansen-Löve, 641-650 (in German)

  Daniel I. 2022, Holodomor: Eine menschengemachte Katastrophe – und ein Genozid?, ZEIT ONLINE, 30.11-2022, https://www.zeit.de/politik/2022-11/bundestag-abstimmung-holodomor-genozid-faq?utm_referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F (accessed 23.1.2023) (in German)

  Deutschland will den Krieg – warum eigentlich? https://de.gegenstandpunkt.com/artikel/deutschland-will-den-krieg-warum-eigentlich (in German)

  Gispert J, Kolter Ch., 2012, Offener Brief, https://www.aga-online.org/wp-content/uploads/Offener-Brief_CDU-PP_Karabach-Konflikt.pdf (accessed 8.02,23)

  Hellmann G., Jacobi D. & Urrestarazu U. 2015, Einleitung: „Neue“ deutsche Außenpolitik?, in: Z Außen Sicherheitspolit 8 (Suppl 1), 5–13, https://doi.org/10.1007/s12399-014-0442-8 (accessed 20.01.2023) (in German)

  Groys B., Hansen-Löve A. (ed.). 2005, Am Nullpunkt. Positionen der russischen Avantgarde, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 2005, 777 s. (in German) Kantian R. (2022), Was hat Urartu mit Aserbaidschan zu tun?, https://www.deutscharmenischegesellschaft.de/2022/09/09/was-hat-urartu-mit-aserbaidschan-zu-tun/ (accessed 9.9.2022)

  Nach scharfer Kritik an Baerbock: Bismarck-Zimmer befindet sich jetzt in Bonn, 2022, https://www.tagesspiegel.de/politik/nach-scharfer-kritik-an-baerbock-bismarck-zimmer-befindet-sich-jetzt-in-bonn-9083350.html (accessed 17.1.2023) (in German)

  Nutt David, Report shows near-total erasure of Armenian heritage sites, https://news.cornell.edu/stories/2022/09/report-shows-near-total-erasure-armenian-heritage-sites (accessed 11.1.2023)

  Petrosyan T. 2022, Propaganda in Aserbaidschan: Ausgestellter Hass, https://taz.de/Propaganda-in-Aserbaidschan/!5768210/ (accessed 22.8.22) (in German) Plenarprotokoll 19/123 vom 06.11.2019., Fragen von Andrej Hunko an die Bundesregierung. Mündliche Frage zur Definition des Begriffs der regelbasierten Ordnung durch die Bundesregierung, https://www.andrej-hunko.de/bt/fragen/4736-muendliche-frage-zur-definition-des-begriffs-der-regelbasierten-ordnung-durch-die-bundesregierung (accessed 4.1.2023) (in German)

  Ringvorlesung „Fake News“, Institut für Geschichtswissenschaften, 2018, https://www.geschichte.hu-berlin.de/de/bereiche-und-lehrstuehle/zeitgeschichte/medien/veranstaltungen/18_fakenewsprogramm.pdf (accessed 12.9.2022) (in German)

  Scholz O. 2023, The Global Zeitenwende. How to Avoid a New Cold War in a Multipolar Era,

  https://www.foreignaffairs.com/germany/olaf-scholz-global-zeitenwende-how-avoid-new-cold-war (accessed 13.1.2023) (in German)

  Weber M. 1919, Politik als Beruf („Gesinnungsethik“ versus „Verantwortungsethik“), https://www.textlog.de/2296.html (accessed 21.1.2023) (in German)

  Z Außen Sicherheitspolitik 8, 2015, Springer-Verlag GmbH, Heidelberg (in German)

  Zukunftsregion Kaspisches Meer 2018, http://www.gernot-erler.de /cms/upload/Texte/Zukunftsregion_Kaspisches_Meer.pdf (accessed 17.06.2001) (in German)

• Articles

  Հայաստանի պաշտպանական համակարգի զարգացումը բրոնզ-երկաթեդարյան ժամանակաշրջանում

  Հայկ Ավետիսյան, Արտակ Գնունի, Արսեն Բոբոխյան, Գագիկ Սարգսյան, Լևոն Մկրտչյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Սկսած Ք.ա. II հազ. կեսից կապված սոցիալ-մշակութային ինտեգրման գործընթացների հետ, Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորվում է բնական սահմաններով տարանջատվող առանձին շրջանների մի համակարգ: Նման համակարգի գոյությունը ենթադրում է պաշտպանական կուռ համակարգի առկայություն, որն ընդգրկում է ինչպես կենտրոնական պարսպապատ բնակավայրերը, այնպես էլ դրանց մատույցները, շրջակա բաց բնակավայրերը և տարածաշրջանային սահմանները պաշտպանող ամրոցների համակարգ [Ավետիսյան 2014, 65]: Այսպիսով ձևավորվում է յուրատեսակ պաշտպանական շրջան:

  Հղումներ

  Առաքելյան Բ. 1981, Արտաշատի 1979-1980 թթ. Պեղումների հիմնական արդյունքները, ՀՍՍՀ-ում 1979-1980 թթ. Դաշտային հնագիտական աշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան, Երևան ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 19-20։

  Ավետիսյան Հ., Ավետիսյան Պ. 2006, Արարատյան դաշտի մշակույթը մ.թ.ա. XI-VI դդ., Երևան, Երևանի համալսարանի հրատ. 395 էջ։

  Ավետիսյան Հ., Բոբոխյան Ա. 2010, Ուրարտուի հնագիտություն, Երևան, Բավիղ, 233էջ

  Ավետիսյան Հ., Բոբոխյան Ա., Գնունի Ա., 2020, Նախիջևանի պատմամշակութային զարգացումը բրոնզի և երկաթի դարաշրջաններում, Բանբեր Հայագիտության 2020, 1, 117-137:

  Ավետիսյան Պ. 2014, Հայկական լեռնաշխարհը մ.թ.ա. XXIV-IX դդ. (սոցիալ-մշակութային ձևափոխումների դինամիկան ըստ հնաիտական տվյալների), պ.գ.դ. … գիտ. զեկուցում, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ին-տ, 92 էջ:

  Արեշյան Գ., Ղաֆադարյան Կ., Սիմոնյան Հ., Տիրացյան Գ., Քալանթարյան Ա. 1977, Հնագիտական հետազոտություններ ՀՍՍՀ Աշտարակի և Նաիրիի շրջաններում, ԼՀԳ, 2, 77-93:

  Արեշյան Գ., Ասատրյան Ե. 1985, Հայագիտական կենտրոնի 1979-1983 թթ. դաշտային հնագիտական աշխատանքները, Բանբեր Երևանի Համալսարանի, N 3, 202-210:

  Բարխուդարյան Ս. 1973, Դիվան հայ վիմագրության IV. Գեղարքունիք–Կամոյի, Մարտունու և Վարդենիսի շրջաններ, Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 526 էջ:

  Բոբոխյան Ա., Կունցե Ռ. 2022, Սոթքի ոսկեբեր հովտի պատմամշակութային նշանակությունը, Բոբոխյան Ա. և այլք (խմբ.), Սոթք. Հողի մշակութային հիշողությունը, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ ՀԱԻ հրատ, 5-33:

  Դանիելյան Հ. 2022, Արեգունու և Սևանիլեռնաշղթաների արևելյան ու արևմտյան լանջերի բրոնզ-երկաթեդարյան ամրաշինական համակարգը, Մ. Բադալյան և այլք (խմբ.), Ծովային Հայաստան, Ուդուրի-Էթիունի երկրի հնագիտական ժառանգությունը, Երևան, ՀԱԻ հրատ., 224-237:

  Եղիշե 1989, Վասն Վարդանայ և Հայոցպատերազմին, աշխ.Ե. Տեր-Մինասյանի, Երևան ԵՊՀ հրատ, 447 էջ:

  Զարդարյան Մ., Մանուկյան Հ., Տոնիկյան Ա. 1991, Նոր հուշարձան հին Արտաշատի տարածքում, ՀՍՍՀ-ում 1989-1990 թթ. Դաշտային հնագիտական աշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան,, Երևան, ՀՀ ԳԱ հրատ., 54-56։

  Խաչատրյան Ժ. 1989, Արտաշատի պեղումները, ՀՍՍՀ-ում 1987-1988 թթ. Դաշտային հնագիտական աշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան,,. Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ, 53-56։

  Հակոբյան Թ., Մելիք-Բախշյան Ստ., Բարսեղյան Հ. 2001, Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5, Երևան ԵՊՀ հրատ., 528 էջ։

  Հակոբյան Հ. 2010, Ծիծեռնակաբերդի 1998, 2007 թթ. հնագիտական ուսումնասիրությունների հիմնական արդյունքները, Հուշարձան Տարեգիրք, Զ., 21-33:

  Հիւբշման Հ. 1907, Հին Հայոց տեղւոյ անուններ, Ազգային Մատենադարան, ԾԳ, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 448 էջ:

  Միքայելյան Գ. 1968, Սևանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցները, Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները, պր. I, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 65 էջ, 80 աղ.:

  Մխիթարեանց Ա., 1904, Դեպի Արարատ, Թիֆլիս, տպարան Հերմէս, 194 էջ:

  Մովսես Խորենացի 1968, Պատմություն Հայոց, թարգմ. Ս. Մալխասյանցի Երևան, :Հայաստան 420 էջ:

  Յակոբեան Ա. 1998, Հակարիի վերնահովտի նորայայտ վիմագրերը, Հանդես Ամսօրեայ, I-XII, 269-324:

  Ղաֆադարյան Կ. 1975, Երևանի միջնադարյան հուշարձանները, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 250 էջ:

  Մանանդյան Հ. 1936, Հին Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները, Երևան, Մելքոնյան ֆոնդ, 278 էջ:

  Մանուկյան Հ. 1981, Արտաշատից հայտնաբերված ուրարտական և ասորեստանյան կնիքները, 1979-1980 դաշտային հնագիտական աշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան, , Երևան ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 23-25։

  Մկրտչյան Լ. 2018, Նորահայտ աշտարակատիպ կառույցներ Արագածոտննի մարզում, Հ. Ավետիսյան (խմբ.), Արագածի թիկունքում, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 69-77:

  Պարրոտ Ֆ. 1990, Դորպատից՝ Արարատ, Երևան, Նաիրի, 90 էջ:

  Սանամյան Հ. 2002, Սևանի ավազանի ամրաշինության առանձնահատկությունները, Մ. Բադալյան և այլք (խմբ.), Ծովային Հայաստան, Ուդուրի-Էթիունի երկրի հնագիտական ժառանգությունը, Երևան, ՀԱԻ հրատ., 214-223:

  Սարգսյան Գ., Գնունի Ա., Հակոբյան Ա. 2014, Սյունիքի արևելյան սահմանների պաշտպանական համակարգի ձևավորումը մ.թ.ա. II-I հազ., Վեմ, N 1, 147-171:

  Սարգսյան Գ., Գնունի Ա., Մկրտչյան Լ. 2022, Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի ամրոցները, Երևան, Նռանէ, 235 էջ:

  Սեբէոս 1939, Սէբէոսի եպիսկոպոսի պատմութիւն, աշխ. Ստ. Մալխասեանց, Երևան, ԱրմՖԱՆ, 216 էջ:

  Սիմոնյան Հ., Գաշ Հ., Ժամկոչյան Ա., Վարդանյան Ռ., Հմայակյան Ս., Կարապետյան Ի., Ավետիսյան Պ. 1996, Հայ-բելգիական համատեղ պեղումներ Ոսկեվազում, ՀՀ-ում 1993-1995 թթ. հնագիտական հետազոտությունների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան (զեկուցումների թեզեր), Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտույան և ազգագրության ինստիտուտ, 68-70:

  Եսայան Ս. 1972, Երևան քաղաքի պատմության թանգարանի հնագիտական իրերի կատալոգ, պր. III, Երևան, Երևանի պատմության թանգարան, 173 էջ:

  Քալանթար Ա. 2007, Հայաստանը քարե դարից միջնադար, Երևան ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն», հրատ., 408 էջ:

  Алекперов А. 1937, Крашенная керамика Нахичеванского края и Ванское царство, Советская археология IV, 249-263.

  Арутюнян Н. 1964, Земледелие и скотоводство Урарту, Ереван, изд-во АН Арм ССР, 226 с.

  Асатрян Е. 1989, Раннесредневековые крепости поселения Армении (по материалам памятников Арагацотна) автореферат дис.. канд. ист. наук. Ереван, ин-т археологии и этнографии АН Арм. ССР, 21 с.

  Бадалян Р., Смит А. 2008, Поселение Гехарот: основные результаты раскопок 2005-2006 гг., Հին Հայաստանի մշակույթը, XIV, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 45-68.

  Байбуртян Е. 2011, Последовательность развития древнейших культур Армении., Ереван, Музей истории Армении, 110 с.

  Виттфогель К. б. д. Деспотизм Востока. Сравнительное исследование тотальной власти http://samlib.ru/s/strahow_a_a/wittfogel-oriental-despotism.shtml#2.

  Есаян Г. 1992, Материальная культура реки Агстев в развитом средневековье, Ереван, изд-во ЕрГУ, 160 с.

  Есаян С. 1969, Ереван (археологический очерк), Ереван, Айастан, 112 с., 42 таб.

  Есаян С. 1976, Древняя культура племен Северо-восточной Армении, Ереван, изд-во АН Арм.ССР, 270 с.

  Ивановский А. 1911, По Закавказью, Материалы по археологии Кавказа, вып. VIII, 220 с.

  Кареев Н. 2011, Историология, Москва, Книжный дом, 320 с.

  Манандян Я. 1954, О торговле и городах Армении, Ереван.изд-во Ереванского Университета, 344 с.

  Мартиросян А. 1961, Город Тейшебаини, Ереван изд-во АН Арм.ССР, 158 с., 19 таб.

  Мечников Л. 1898, Цивилизация и великие исторические реки, Санкт-Петербург, изд-во журнала жизнь, 200 с.

  Никольский М. 1896, Клинообразные надписи Закавказья, МАК, вып V, Москва, тип. О. Гербека. 136 с.

  Оганян О. 1990, Культура античных поселений Армении (по материалам раскопок поселений Арагацотна), автореферат дис.. канд. ист. наук. Ереван, ин-т археологии и этнографии АН Арм. ССР, 24 с.

  Пиотровский Б. 1950, Кармир Блур I, Ереван, изд-во АН Арм.ССР, 100 с., 16 таб.

  Пиотровский Б. 1959, Ванское царство, Москва, Издательство восточной литературы, 341 с.

  Пицхелаури K. 2018, Древнегородские памятники конца II начала I тыс. до н. э. на Иорской возвышенности, Հ. Ավետիսյան (խմբ.), Արագածի թիկունքում, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 53-59:

  Шопен И. 1852, Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения Российской империи, Санкт Петербург, Типография императорской Академии Наук, 1232 с.

  Badalyan R., Avetisyan P. 2007, Bronze and Early Iron Age Archaeological Sites in Armenia, Mt. Aragats and its Surrounding Region, Oxford, Bar International Series 1697, 320 p.

  Biscione R., Hmayakyan S., Parmegiani N. 2002, The North-Eastern Frontier: Urartians and Non-Urartians in the Sevan Lake Basin, I, The Southern Shores, Documenta Asiana, VII, Roma, 540 p.

  Bahşaliyev V. 1997, Archaeology of Nakhichevan, Istanbul, Arkeoloji ve sanat yayınları, 128 s., 29 tab .

  Dan R., Petrosyan A., Vitolo P., Gasparyan B. 2022. From the Ararat Depression to Lake Sevan. An analysis of the Urartian Military Roads in the Territpry og modern-day Armenia (Late 9-th to Mid 8-th centuries B.C.), Մ. Բադալյան և այլք (խմբ.), Ծովային Հայաստան, Ուդուրի-Էթիունի երկրի հնագիտական ժառանգությունը, Երևան, ՀԱԻ հրատ., 224-237:

  Hmayakyan S., Igumnov V., Karagyozyan H. 1996, Urartian cunieform Inscription from Ojasar-Ilandagh, Nakhichevan, Studio Micenai ed Egeo-Anatolici, fasc. XXXVIII, Roma, 140-151.

  Jakubiak K. 2003, The Development of Defence system of Eastern Anatolia (Armenian Upland), Warszawa, Instytut arheologii, 80 p. 18 ill.

  Melkonyan H., Karapetyan I., Yengibaryan N. 2010, The Excavations of the newly found Fortress in Getap, Aramazd, Armenian Journal of NEAR Eastern Studies, V/2, 90-97.

  Özfirat A. 2017, Eriqua and Minuahinili: An Early Iron Age Nairi Kingdom and Urartian Province of the Nothern Slope of Mt. Ağri, Tub-Ar, 21, 63-93.

  Rubruk W. 1900, The Journey of William Rubruk to the Eastern Part of the World (1253 1255), London. Printed foe Hukluyt Society, 304 p.

  Smith A., Badalyan R., Avetisyan P. 2009, The Foundation of Research and Regional Survey in the Tsaghkahovit Palin, Armenia, Chicago, Oriental Institute Publications, 134, 541 p.

• Articles

  Տղամարդու տարազը և զենքը որպես առնականության դրսևորում հայկական մշակույթում

  Լուսինե Ղուշչյան , Ելիզավետա Ներատովա

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածում քննարկվում են առնականության գեղագիտուական ներկայացման ուղիները հայկական երկու պատմամշակութային արեալներում 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին։ Աշխարհի խոշորագույն ազգագրական թանգարաններից մեկում՝ Սանկտ Պետերբուրգի Ռուսաստանյան ազգագրության թանգարանում պահվող առարկաների վերլուծության հիման վրա, բացահայտվում են տարազների երկու հիմնական տեսակի՝ արևմտյան (Վան) ձևավորման տարբերությունների չափանիշները. տղամարդկանց տարազ) և արևելյան («համակովկասյան» տղամարդկանց տարազ) առանձնահատկությունները։ Առանձնացվում է տարբերությունների հիմնական չափանիշը՝ գոտին և դրա հետ կապված սառը զենքի տեսակները։ Թանգարանի հավաքածուում ներկայացված դաշույնները, սրերը և շաշկան դիտարկվում են հայկական մշակույթի մեջ դրանց ընդգրկման տեսանկյունից։ Հոդվածում մանրամասնորեն քննարկվում են հինգ առարկաներ, որոնք պատրաստվել են հայ արհեստավորների կողմից կամ այս կամ այն չափով գոյություն են ունեցել հայկական միջավայրում։ Մի շարք առարկաներ ունեն արձանագրություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս ճշտել դրանց ծագումը։ Նյութի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս նախ և առաջ բացահայտել հայ զինագործների դերը կովկասյան տարածաշրջանում և նրա սահմաններից շատ հեռու, ինչպես նաև որոշել զենքի տեղը հայ տղամարդու կերպարում։

  Հղումներ

  Astvacʿaturian E.G. 2004, Weapons of the peoples of the Caucasus, St. Petersburg, Publishing House “Atlant”, 520 p.

  Lisicʿian, S. D. 1955, Essays on the Ethnography of Pre-revolutionary Armenia. Edited by M.O. Kosven. Caucasian Ethnographic Collection, vol. I, Moscow, publishing house of the Academy of Sciences of the USSR, p. 182–264.

  Malozemova E.I. 2020, Edged Weapons and Ritualized Theatrical Performances in Iran, Journal of Historical Weapon Studies, No. 8, p. 151-189.

  Аstvacaturjan E.G. 2004, Oruzhije narodov Kavkaza, Sankt-Pjetjerburg, izdatjelstvo “Atlant”. (in Russian).

  Lisician S. D. 1955, Ochjerki etnografii dorevoljucionnoj Armenii. Kavkazskij etnograficheskij sbornik, t. I, Moskva, izdatelstvo AN SSSR. (in Russian)

  Malozjomova Je. I. 2020, Kholodnoje oruzhije I ritualno-tjeotrelnyje predsatavljenija d Irane, «Istoricheskoje oruzhijevjedjenije», № 8, p. 151-189(in Russian)

• Articles

  Ինչպե՞ս հաղթել։ Կռվի թեման և ռազմիկի կերպարն Արցախի խաչքարային պատկերաքանդակում

  Hamlet Petrosyan

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Մահկանացուներին պատկերող արցախյան խաչքարային քանդակները, որոնք սկսում են տարածվել XII դարից, մի առանձնահատուկ երևույթ են հայ մշակույթում: Դրանք ներկայացնում են ոչ միայն առանձին կերպարներ, այլև, որպես կանոն, թեմաներ կամ տեսարաններ, որոնք սովորաբար ընդհանուր եզր չունեն պաշտոնական քրիստոնեության հետ, չնայած տեղադրված են խաչի հարևանությամբ և ուղեկցվում են վերջին օրերին ուղղված կանոնիկ արձանագրություններով։ Քանդակները ներկայացնում են ռազմիկների, իշխանների ու արհեստավորների, կանանց ու երեխաների։ Դրանք ներկայացնում են հանգուցյալի իդեալականացված կերպարն իրական կյանքում և անմահության ակնկալիքները մահվանից հետո։ Պատկերաքանդակային հորինվածքներում կարելի է առանձնացնել կռվի, որսի, խնջույքի, անմխիթար սգի, «ընտանեկան դիմանկարի», «խաչի սպասման» և այլ թեմաներ։ Քանդակներում ամենատարածված պատկերներից են հեծյալ ու հետիոտն ռազմիկները, որոնք պատկերված են զենքերով, ընտանիքի անդամների և սպասավորների հետ, ծիսական գինի ըմպելիս և այլն։

   

  Հղումներ

  Գրիգոր Ականեցի, Պատմութիւն ազգին նետողաց, հայերեն բնագիրը և վրաց. թարգմանությունը Ն. Շոշիանշվիլու, Թբիլիսի։

  ԴՀՎ 5 – Դիվան հայ վիմագրության, պր. 5, Արցախ, կազմեց Ս. Բարխուդարյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.։

  Թորոսյան Խ. 1992, «Թագավորների պատմությունն ու գովաբանությունը» որպես Զաքարյան Հայաստանի ու Զաքարյանների պատմության սկզբնաղբյուր, Երևան:

  Կիրակոս Գանձակեցի 1961, Պատմութիւն Հայոց, աշխատասիրությամբ Կ. Մ. Մելիք-Օհանջանյանի, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.։

  Ձեռագրերի հիշատակարաններ 1984 - Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, կազմեց Ա. Ս. Մաթևոսյան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.։

  Կարախանյան Գ., 1976, Երաժիշտ կատարողների քանդակներ 12-13-րդ դդ. խաչքարերի վրա // ԼՀԳ, թիվ 3, էջ 99-105։

  Կարապետյան 1999, Հայ մշակույթի հուշարձանները խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված տարածքներում, Երևան:

  Մկրտչյան Շ. 1985, Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, «Հայաստան» հրատ.։

  Պետրոսյան Հ. 2001, «Մանուկի» կերպարը ուշմիջնադարյան հայ տապանաքարային քանդակում (15-17-րդ դարեր), Թուխ մանուկ, Երևան, էջ 68-84։

  Պետրոսյան Հ. 2008, Խաչքար. ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Երևան, «Փրինթինֆո»:

  Պետրոսյան Հ., Հովսեփ Օրբելին և Արցախի խաչքարային պատկերաքանդակի հետազոտության խնդիրը, 2014, «Վեմ», թիվ 2, էջ 100-113:

  Պետրոսյան Հ. 2022, Երանյան Ն., Արցախի կոթողային մշակույթը, Երևան, «Անտարես»։

  Ахундов Д. 1986, Архитектура древнего и раннесредневекового Азербайджана, Баку, Азернешр.

  Геюшев Р. 1984, Христианство в Кавказской Албании, Баку, Елм.

  Гусейнов Р., Кого уличают армянские и неармянские ученые в присвоении албанского культурно-исторического наследия? // http://www.rizvanhuseynov.com/2012/03/blog-post_01.html.

  Орбели И. А. 1915, Бытовые рельефы на крестных камнях Хачена 12-13-го веков - Записки Восточного отделения Императорского русского археологического общества, т. 22, вып. 3-4, с. 327-335.

  Орбели И. А. 1963, Бытовые рельефы на крестных камнях Хачена 12-13-го веков Избранные труды, Ереван, с. 196-203:

  Орбели И. А. 1936, Албанские рельефы и бронзовые котлы // Избранные труды, Ереван, с. 347-361.

  Петросян Г. 1991, Новонайденный хачкар из Арачадзора, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», թիվ 4, էջ 147-152.

  Петросян Г. К 1997, интерпретации группы сюжетных рельефов на хачкарах Арцаха - ИФЖ, N 2, с. 164-171.

  Шагинян М. 1931, Нагорный Карабах. Советское Закавказье, М.-Л.

• Articles

  Ամենահաղթ զենքի մասին հայկական պատկերացումները և Արցախի ժամանակակից խաչքարային մշակույթը

  Անուշ Սաֆարյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Քրիստոնեական գաղափարախոսությունը, իր առաջին քայլերից սկսած, խաչելությունը մեկնաբանել է նախևառաջ որպես մահվան հանդեպ հաղթանակ։ Միջնադարյան բազմաթիվ կանոնիկ ու պարականոն պատումներում և պատկերագրական հորինվածքներում խաչը ներկայացվում է որպես ամենահաղթ զենք. Քրիստոսը դրանով կործանում է դժոխքը, սպանում վիշապին, հաղթում է մահվանը, հաղթահարում մեղքը և այլն: Նրան հետևում են խաչ-նիզակներով զինված զանազան սրբերը։

   Այս ամենն իր պատկերագրական և հատկապես արձանագրական արտահայտությունն է գտել նաև խաչքարային մշակույթում: Սակայն միջնադարյան վարպետները խաչքարային արձանագրություններում, խաչը՝ որպես հաղթանակի զենք կամ նշան բնութագրելով, խուսափել են խաչքարային հորինվածքում խաչին զենքի կամ թրի տեսք տալ:

  Արցախյան առաջին պատերազմից հետո խաչի՝ որպես ամենահաղթ զենքի մասին պատկերացումները կրկին արդիական դարձան։ Ստեղծվեցին նոր տիպի հուշարձաններ, որոնք պատկերագրորեն ուղղակի ներկայացնում են խաչը որպես զենք կամ թուր, համադրում այն վահանի և ռազմական այլ տարրերի հետ։ Ամենայուրօրինակ դրսևորումը, որը սկզբունքորեն կապված է Արցախի ազատագրական պայքարի հետ,  խաչքարային մշակույթում բացառիկ ու նոր երևույթն է՝ «թուր-խաչ» կամ «սահմանային խաչ» կոչվող խաչքարը, որը հանդես է գալիս որպես պահապան-խորհրդանիշներ:

  Հղումներ

  Աբրահամյան Լ. 2019, Քրիստոսը որպես վիշապամարտիկ. եկեղեցական ավանդույթը եվ նկարչի հիշողությունը, Վիշապը հեքիաթի և իրականության սահմանին, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հրատարակչություն, Երևան, էջ 361-370:

  Ագաթանգեղոս 1914, Ագաթանգեղայ Պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս:

  Մելքոնյան Հ. 1996, Նորահայտ արձանագրություններ Ցաղաց Քար վանքից, «Հանդէս ամսօրեայ», 62-85:

  Պետրոսյան Հ. 2001, «Մանուկի» կերպարը ուշմիջնադարյան հայ տապանաքարային քանդակում (XV-XVIII դարեր) // Թուխ մանուկ, Երևան:

  Պետրոսյան Հ. 2008, Խաչքար․ ծագումը, գործառույթը, պատկերագրությունը, իմաստաբանությունը, Երևան, «Փրինթինֆո»:

  Սիմոնյան Լ. 2019, Քարացած վիշապները և վիշապասպան սրբերը հայոց մեջ. առասպել և հիշողություն, Վիշապը հեքիաթի և իրականության սահմանին, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հրատարակչություն, Երևան, էջ 414-427:

  Աւգերեն Մ. 1812, Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն սրբոց, Վենետիկ, Վարք սրբոյն Կոստանդիանոսի թագաւորին, և մօրն նորա սուրբ դշխոյին Հեղինեայ, հ. Գ, էջ 239-273:

  Քյոսեյան Հ. 2021, Հայ միջնադարայ արվեստի աստվածաբանություն, Երևան:

  Օրմանեան Մ. 1979, Ծիսական բառարան, Անթիլիաս, http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=80&dt=HY_HY&pageNumber=130:

  Покровский Н. 2001, Евангелие в памятниках иконографии, Москва, Прогресс-Традиция.

  Холл Дж. 1996, Словарь сюжетов и символов в искусстве, пер. с английского А. Е. Майкапара, Москва, «Крон-пресс».

  Евсеева Л., Комашко Н.,и др. 2002, История иконописи, VI-XX века, Москва, “АРТ-БМБ”.

• Articles

  Ակսել Բակունցի «Միրհավ» պատմվածքի ստեղծագործական մշակումների լեզվաոճական վերլուծություն

  Նարինե Ներսիսյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Սույն հոդվածում առաջին անգամ կատարվել է Ա. Բակունցի «Միրհավ» պատմվածքի ստեղծագործական մշակումների լեզվաոճական համակողմանի քննություն։

    Վերջնական տարբերակը մշակելիս խոսքի մեծանուն վարպետը կատարել է խմբագրական տքնաջան աշխատանք՝ հասնելով բառի և պատկերի կատարելության, արձակ խոսքի բանաստեղծականացման, արտակարգ գրավչության և զգացմունքայնության։ Պատկերային համակարգում արված փոփոխությունները զորացրել են պատումի բովանդակային համոզչականությունը, գաղափարական հագեցվածությունը, ինչպես նաև դրանք օգնել են բացահայտելու մարդու հույզերի հարուստ աշխարհը՝ ստեղծելով ներդաշնակություն տեսողական, լսողական իրական պատկերների և դրանց զգայական մտապատրանքների միջև։

  Հղումներ

  Աղայան Էդ. 1976, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, 1-2-րդ հատորներ, Երևան, 1615 էջ։

  Աթաբեկյան Ս. 1996, Ակսել Բակունց. պատմվածքի վիպական աշխարհը, Երևան, 1996, 306 էջ։

  Ակսել Բ. 1927, «Մթնաձոր» ժողովածու, Երևան, 183 էջ։

  Ակսել Բ․ 1933, «Սև ցելերի սերմնացանը», Երևան, 188 էջ։

  Ակսել Բ. 1976, Երկեր չորս հատորով, հ.առաջին, Երևան, 670 էջ։

  Ավետիսյան Զ․ 1973, Թումանյանի ստեղծագործական լաբորատորիան, Երևան, 208 էջ։

  Ավետիսյան Յու. 2012, Արևմտահայ բանաստեղծների ստեղծագործական մշակումների լեզվաոճական վերլուծություններ, Երևան, 115 էջ։

  Իշխանյան Ռ. 1974, Բակունցի կյանքն ու արվեստը, Երևան, 330 էջ։

  Մելքոնյան Ս. 1986, Հովհ. Թումանյանը և արևելահայ գեղարվեստական գրականության լեզուն, Երևան, 319 էջ։

  Ներսիսյան Ն. 2008, Շարահյուսական կառույցները և դրանց ոճական արժեքը Ակսել Բակունցի պատմվածքներում, Երևան, 122 էջ։

  Грифов Б. А. 1988, Психология писателья, Москва, Художественная литература, 1988, 462 ст.

  Երևանի գրականության և արվեստի թանգարան, Ակսել Բակունցի ֆոնդ. թ. 26, ՏՄՕ։

  «Խորհրդային Հայաստան», օրաթերթ, Երևան, 1926, 6 հունվարի, N 132:

• Articles

  Հուշկապարիկի կերպարը հայ մանրանկարչության մեջ

  Անահիտ Ապերյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Միջնադարյան մանրանկարիչները պատահական կերպարներ չեն ստեղծել ձեռագրերը նկարազարդելու համար. նրանցից յուրաքանչյուրն ունեցել է պատկերման իր յուրօրինակ մոտեցումը։ Այդ պատկերված կերպարներից յուրաքանչյուրն ուներ իր ուրույն դերն ու մեկնաբանությունը, և այդ կերպարների թվին են դասվում նաև հուշկապարիկ-սիրենները, որոնց մասին ուսումնասիրությունները սակավ են։ Մեր աշխատանքում  ուսումնասիրել ենք 45 հուշկապարիկի պատկեր (խորաններում, գլխազարդերում, լուսանցազարդերում, տերունական տեսարաններում) և դրանցից մի քանիսը վերլուծելուց հետո հանգել ենք հետևյալ եզրակացություններին: Նախաքրիստոնեական  ժամանակաշրջանում բոլորովին նոր նշանակություն են ձեռք բերել դևերի, հրեշների, չար ոգիների նշանակություն ունեցող հուշկապարիկները, որոնք հիշատակվում են դիցաբանական լեգենդներում։ Հուշկապարիկները հայտնի էին իրենց քաղցր ու դյութիչ ձայնով: Հավանական է, որ եթե մինչ քրիստոնեության ընդունումը նրանք օգտագործում էին իրենց դյութիչ ձայնը մարդկանց բռնելու և սպանելու համար, ապա՝ քրիստոնեական շրջանում, նրանք իրենց դյութիչ ձայնով ազդարարում էին քրիստոնեական իրադարձությունների մասին։ Դրա մասին են վկայում բազմաթիվ մանրանկարչական և այլ օրինակներ։ Քրիստոնեական ժամանակաշրջանում սիրենները ազդարարում էին Քրիստոսի գալուստը և մարդկանց համար ճանապարհ բացում դեպի քրիստոնեական հավատքը: Այսպիսով՝ մենք կարող ենք ասել, որ վերջիններս բացահայտվում են որպես չար ոգիներ, դևեր նախաքրիստոնեական շրջանում, իսկ միջնադարում դառնում են քրիստոնեական իրողությունների ավետաբեր:

  Հղումներ

  Ամիրխանյան Ռ., «Խորան բառի ծագումնաբանական ասպեկտները Եվսեբիոսի համաձայնության աղյուսակների գեղարվեստական հարդարանքի համատեքստում», 157 էջ ։

  Ավետիսյան Ա․ Ն․, 1971, Հայկական մանրանկարչության Գլաձորի դպրոցը, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 87 Էջ ։

  Ավետիսյան Ք., 2007, «Աստվածամոր ննջի» պատկերագրությունը հայ միջնադարյան արվեստում, Ը 49 էջ ։

  Աստուածաշունչ, Աւետարան ըստ Ղուկասու, Գլուխ Գ, Յովհաննեսի քարոզելը և մկրտելը։ Քրիստոսը մկրտվում է։ Նորա ազգաբանութիւնը, 1158 էջ ։

  Դուռնովո Լ․ Ա․, 1969, Հայկական մանրանկարչություն, «Հայաստան» հրատարակչություն, Երևան, էջ 208։

  Թահմիզյան Ն., 1980, Նյութեր հայկական և ռուսական հոգևոր միջնադարյան երգարվեստների համեմատական ուսումնասիրության, «Բանբեր Մատենադարանի», Երևան, 118 էջ ։

  «Հայկական մանրանկարչութիւն», 2000, Մխիրթարեան մատենադարան ձեռագրաց, Բ․, Մխիթարեան հրատարակչություն, Վենետիկ Ս․ Ղազար, 9-10 էջ ։

  «Հայկական մանրանկարչութիւն», 2000, Մխիրթարեան մատենադարան ձեռագրաց, Բ, Մխիթարեան հրատարակչություն, Վենետիկ Ս․ Ղազար, 29 էջ ։

  «Հայկական մանրանկարչություն», 2014, Մատենադարանի հավաքածու, Երևան, «Նաիրի», 66 էջ։

  «Հայկական մանրանկարչություն», 2014, Մատենադարանի հավաքածու, Երևան, «Նաիրի»։

  Հակոբյան Հ., 1989, Արցախ-Ուտիքի մանրանկաչական դպրոցի մի խումբ ձեռագրեր, Երևան, «Խորհրդային գրող», 135 էջ։

  Ճանաշեան Մ., 1966, Հայկական մանրանկարչություն, Մխիթարեան մատենադարան ձեռագրաց Ա, 60-61 էջ։

  Մաթևոսյան Կ., 2010, Մոմիկ, Երևան 64-66 էջ։

  Մալխասեանց Ս., 1944, Հայերէն բացատրական բառարան, Երեւան, Հայկական ՍՍՌ պետական հրատարակչութիւն, 1567 էջ։

  Չուգասզյան Լ․ Բ․, 1986, Գրիգոր ծաղկող, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 114 էջ։

  Չուգասզյան Ս., 2014, Մ․ Մաշտոցի անվան մատենադարանի թիվ 9422 ձեռագրի մանրանկարչությունը Միջերկրական ծովի արվեստի համատեքստում, սեղմագիր, Երևան, 1 էջ։

  Վասպուրականի հայկական մանրանկարչություն, 1978, «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան:

  Գ․ Տաթևացի, 2020, «Գիրք հարցմանց», թարգմանությունը՝ Սուսաննա Գրիգորյանի, «Տիգրան Մեծ» հրատարակչություն, Երևան։

  «Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի», 1970, հատոր Ա, Հայկական գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչություն, Երևան, 627 էջ։

  «Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի», 1970, հատոր Ա, Հայկական գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչություն, Երևան։

  Манукян С., 2008, Рубрикация в системе художествеенного оформления Армянских рукописных Евангелий, Автореферат, Ереван, с. 19-20․

  Khandanian A., 1978, Le theme de la Sirène-oiseau dans l’enluminure des manuscrits arméniens, Atti del Primo Simposio Internazionale di Arte Armena (Bergamo 28-30 guigno 1975), San Lazzaro-Venezia, pp. 377-394.

  ‘’Manuscripts armeniens illustres…’’, p. 110.

  Mathews F., Thomas and Roger S. Wieck (1994), Treasures in Heaven Armenian illuminated Manuscripts, The Pierpont Morgan Library, New York, Princeton University Press, Pierpont Morgan library, pp. 193-194.

• Articles

  Մերձավոր Արևելքի պատերազմները և փախստականների ճգնաժամը Եվրոպայում վերջին տասնամյակում: Իսլամի և հետքրիստոնեական քաղաքակրթության փոխազդեցությունը Արևմուտքում

  Էլիզաբեթ Տայվանե

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Իր հայտնի և լայնորեն քննադատված «Քաղաքակրթությունների բախումը և փոփոխվող համաշխարհային կարգը» գրքում (հրատարակվել է 1996 թվականին) Սամուել Հանթինգթոնը պնդում էր, որ խոշոր քաղաքակրթությունները անհամատեղելի են: Նրա կարծիքով, քանի դեռ իսլամը մնում է իսլամ, իսկ Արևմուտքը մնում է Արևմուտք, երկու մեծ քաղաքակրթությունների միջև հիմնարար հակամարտությունը կշարունակի ապագայում սահմանել նրանց հարաբերությունները: Այժմ, վերջին տասնամյակի պատերազմների իրավիճակում, Մերձավոր Արևելքից հսկայական թվով փախստականներ են ժամանել Եվրոպա՝ իրենց հետ բերելով իսլամը։ Արդյո՞ք Հանթինգթոնը ճիշտ էր, երբ գրում էր Իսլամի և Արևմուտքի բախման մասին, թե՞, ընդհակառակը, արևմտյան քաղաքակրթությունն այժմ վարակված է իսլամով: Ինչո՞ւ Արեւմուտքը չի դիմադրում իսլամական մշակույթին: Նա մի կողմից հեշտությամբ հրաժարվում է քրիստոնեական արժեքներից, իսկ մյուս կողմից՝ բոլորովին չի գրավում իսլամը։ Ինչպիսի՞ն է կրոնական իրավիճակը Եվրոպայում ներկայումս և ո՞րը կարող է լինել փախստականների ճգնաժամի պայմաններում եվրոպական քաղաքակրթության գոյատևման երաշխիքը։ Կա՞ն արդյոք զուգահեռներ Եվրամիությունում և Հայաստանում տիրող իրավիճակի միջև։ Քաղաքակրթությունների փոխազդեցության ժամանակակից դրվագը կուսումնասիրվի կրոնագիտության տեսանկյունից։

  Հղումներ

  Berghuijs Joantine. 2017, Multiple Religious Belonging in the Netherlands: An Empirical Approach to Hybrid Religiosity, “Open Theology” 2017 (3), pp. 19-37.

  Bruce Steve. 2017a, Multiple Religious Belonging: Conceptual Advance or Secularization Denial?, “Open Theology” 2017 (3), pp. 603-612.

  Bruce Steve. 2017b, Secular Beats Spiritual: The Westernization of the Easternization of the West, Oxford: Oxford University Press, 199 pages.

  Europe’s Growing Muslim Population, November 29, 2017, Muslim Population Growth in Europe | Pew Research Center, accessed 19.11.2022.

  Hemēns-Antila Jāko. 2017, Islāma rokasgrāmata, Ingrīdas Peldekses tulk., Rīga: Neputns, 2017, 280 lpp.

  Huntington Samuel P. 1996, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, New York: Simon&Schuster, 194 pages.

  Islāma Terorisms un Postmodernie Rietumi. Saruna ar Māri Kūli raidījumā “Austošā saule”, Feb. 2021, 6. Islāma terorisms un postmodernie Rietumi. Saruna ar Māri Kūli. - Austošā Saule (austsaule.lv), skatīts 19.11.2022.

  Least Religious Countries 2022, Least Religious Countries 2022 (worldpopulationreview.com), accessed 19.11.2022.

  Pew: Romania Is Now Most Religious Country in Europe, 6 Dec 2018, Pew: Romania Is Now Most Religious Country in Europe (breitbart.com), accessed 19.11.2022.

  Jenkins Philip. 2007, God’s Continent: Christianity, Islam, and Europe’s Religious Crisis, Oxford: Oxford University Press, 340 pages.

  Kern Soeren. 2012, “Europeans Increasingly Converting to Islam”, Europeans Increasingly Converting to Islam :: Gatestone Institute, accessed 19.11.2022.

  Refugees in Europe: Where they come from and where they want to go / “DW News”, November 5, 2022, Refugees in Europe: Where they come from and where they want to go | DW News - YouTube , accessed 18.11.2022.

  Syria Refugee Crisis Explained, July 8 2022, Syria Refugee Crisis Explained (unrefugees.org), accessed 12.11.2022.

  Taivāne Elizabete. 2020, Multiple Religious Belonging: Russian Reflections, “Occasional Papers on Religion in Eastern Europe”, vol. 40, Iss. 8. George Fox University, pp. 38-50.

  Tēraudkalns Valdis. 2015, Kam no zaļās krāsas bail? Islamofobija mūsdienu Latvijā, Kam no zaļās krāsas bail? Islamofobija mūsdienu Latvijā | punctum (punctummagazine.lv), accessed 19.11.2022.

  Vilkmanis Ģirts. 2016, “Jauns bīstams fenimens – islama konvertīti”, News.lv: Jauns, bīstams fenomens – islāma konvertīti 03.03.2016 Latvijas Avīze, accessed 19.11.2022.

  Гогитидзе Ксения. 2021, 10 лет войне в Сирии. 10 главных вопросов, 10 лет войне в Сирии. 10 главных вопросов - BBC News Русская служба, accessed 12.11.2022.

  Корчагина А. В. 2018, Психологические мотивы и последствия обращения в ислам: результаты социально-психологического исследования, “Minbar. Islamic Studies”, 11(2), cc. 375-385.

  Трофимова О. Е. 2017, Миграционные процессы в Евросоюзе: Новые вызовы и риски // “Вестник Института экономики Российской Академии Наук”, Nr 5, cc. 132-145.

  Хоружий С. С. 2011, Христианство и другие мировые религии в современном мире: в поисках новых перспектив диалога и взаимопонимания: Раздел коллективной монографии “Мировые религии в контексте современной культуры: новые перспективы диалога и взаимопонимания”, Спб., http://synergia-isa.ru/wp-content/uploads/2012/01/hor_dialog_religiy-2.pdf, accessed 01.08.2014.

  References

  Gogitidze Ksenija. 2021, 10 let vojni v Sirii. 10 glavnih voprosov, 10 лет войне в Сирии. 10 главных вопросов - BBC News Русская служба, accessed 12.11.2022. (In Russian)

  Korchagina A.V. 2018, Psihologicheskije motivi in posledstvija obrash’enija v islam: rezul’taty social’no-psihologicheskogo issledovanija, “Minbar. Islamic Studies”, 11(2), ss. 375-385. (In Russian)

  Trofimova O. Je. 2017, Migracionnije process v Jevrosojuze: Novije vizovy I riski // “Vestnik Instituta ekonomiki Rossijskoj Akademii Nauk”, Nr 5, ss. 132-145. (In Russian)

  Horuzhij S. S. 2011, Hristianstvo i drugije mirovije religii v sovremennom mire: v poiskah novih perspektiv dialoga i vzaimoponimanija: Razdel kollektivnoj monografii “Mirovije religii v kontekste sovremennoj kul’tury: novije perspektivy dialoga i vzaimoponimanija”, Spb., http://synergia-isa.ru/wp-content/uploads/2012/01/hor_dialog_religiy-2.pdf, accessed 01.08.2014. (In Russian)

• Articles

  Հակոբ Գյուրջյանի՝ հայ մտավորականների դիմաքանդակները (1910-ական թթ.)

  Աիդա Հարությունյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հակոբ Գյուրջյանին հայրենիքից բաժանում էր տարածական հեռավորությունը, որը կրճատելու, փարատելու կերպերը արտահայտչականության լայնահուն  մեկնակետում հայտվում են շնորհիվ ստեղծագործական և գեղարվեստական մեկնաբանման։ Հակոբ Գյուրջյանը անդամակցում էր Հայ արվեստագետների միությանը (Թիֆլիս) և Հայ արվեստագետների «Անի» միությանը (Փարիզ). այս «արարքը»՝ որպես հանգամանք, արվեստի միջոցով հասարակական ներգրավվածություն ստեղծելու օրինակ է։ «Հայկական ոճը» ձևակերպող գեղարվեստական համայնքի, ազգային պատկանելիությունը որպես հիմնակետ ունեցող հավաքական մտքի մի մասը լինելով՝ Հ. Գյուրջյանը մոտենում էր նաև իր ինքնությանը:                              Ստեղծագործական կենսընթացում հայ մտավորականներին անդրադառնալիս մեկ այլ էությամբ էր ամրագրվում կյանքի ընթացքը, քանի որ Հակոբ Գյուրջյանն այսպիսով վերագտնում էր Հայաստանը։ Քանդակամտածողությունը նրա արտաքին և ներքին մտահանգումների կիզակետում էր, այս դեպքում՝ որպես լեզու, որն արթնանում է ձևի մեջ, քանի որ այն ուղղությունը, որը կարող էր տանել դեպի փակուղի, ի վերջո հանգեցնում էր ինքնաբացահայտման:                                                                              Այդպիսի դիմաքանդակներից են Ալեքսանդր Շիրվանզադեի, Մարգարիտ Շիրվանզադեի, Արշակ Չոպանյանի և Վահան Տերյանի դիմաքանդակները, որոնց վերլուծությունը միաժամանակ բացահայտում է անձնային կապերը. մասնավորապես` Ալեքսանդր Շիրվանզադեի հետ ստեղծված անձնական կապը բացահայտում է մեկ այլ հայ գործիչ Խաչատուր Աբովյանին նվիրված արձանի` Հակոբ Գյուրջյանի նախագծերը։  

  Հղումներ

  Գաբրիելյան Վ., Արշակ Չոպանյանը սովետահայ գրականության քննադատ //http://www.ysu.am/files/03V_Gabrielyan.pdf, էջ 33, 21.04.2022։

  Իսահակյան Ա., Տերյան Վ. 1985, Բանաստեղծություններ, պոեմներ, լեգենդներ և բալլադներ (Ա. Իսահակյան), բանաստեղծություներ (Վ. Տերյան), «Լույս», 387 էջ:

  Խաչատրյան Շ. 1977, Ինքնահաստատումի խորհուրդը // «Հայրենիքի ձայն», N 28:

  Խաչատրյան Շ., Ֆրանսահայ կերպարվեստ, Երևան, «Անահիտ» հրատ., 1991, էջ 6-7:

  ՀԱՊ հուշաձեռագրային բաժին, ֆ. 48, թպ. 15, ինվ. 6162:

  Հարությունյան Վ. 1956, Հայ կերպարվեստագետների անդրանիկ միավորումը// «Սովետական արվեստ», N 11, էջ 26։

  Հարությունյան Վ. 1975, Արա Սարգսյան, «Հայաստան» հրատ., 22 էջ ։

  Շիրվանզադե Ա. 1910, Աբովեանի մահարձանի առիթով// «Հորիզոն», N 82, էջ 1։

  Շիրվանզադե Ա. 1910, Անպատճառ մրցում // «Հորիզոն», № 229, էջ 2:

  Շիրվանզադե Ա. 1910, Նամակներ Պարիզից (Գեղարվեստական սալոններում)// «Հորիզոն, N 114», էջ 2։

  Չոպանյան Ա. 1929, Ցեղին կոչումը //Անահիտ, № 1, էջ 6։

  Ստեփանյան Ս. 2013, Ֆրիդրիխ Հյոլդեռլին. Բանաստեղծական աշխարհի և ճակատագրի քննության փորձ, «Սարգիս Խաչենց - Փրինթինֆո», 139-140 էջ։

  Վահան Տերյան. Ժամանակագրական կենսագրություն, http://teryan.com/vt_Biography_arm.html, դիտումը՝ 22.04.2022:

  Քոչար Ե. 1959, Մեծ արձանագործի ճակատագիրն ու արվեստը// «Սովետական արվեստ», էջ 24-25։

• Articles

  Քաղաքակրթությունների պատերազմը հայ նկարիչների ստեղծագործություններում

  Հռիփսիմե Վարդանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Դեռ հնագույն քաղաքակրթություններում արվեստի տարբեր ճյուղերում՝ քանդակ, ռելիեֆ, որմնանկար և այլն ստեղծվել են մարտական տեսարաններ։ Հին քաղաքակրթություններում դրանք ծառայել են ոչ միայն իբրև արվեստի նմուշ, այլ, գուցե, ավելի շուտ իբրև քարոզի միջոց։ Իրենց առաջնորդներին պատկերելով որպես հաղթողներ (որոնք կարող է սակայն պարտված լինեին պատերազմում) իշխանությունը նպատակ ուներ բարձր պահելու ռազմիկի՝ հաղթանակողի ոգին։ Բոլոր ժամանակների արվեստը պատմական իրադարձությունների ուղղակի արտացոլանքն է եղել՝ դրանով իսկ հետազոտողների համար հարթակ ստեղծելով, արդեն դարեր, հազարամյակներ անց բացահայելու տվյալ ժամանակաշրջանում կատարված եղելությունները։ Ուստիև արվեստի պատմությունը դա նախ և առաջմարդկության պատմությունն է, քաղաքակրթությունների պատմությունը: Սույն հոդվածում ներկայացնելու ենք XIX-XXI դդ. հայ արվեստում (գեղանկարչություն և գրաֆիկա) տեղ գտած պատերազմական, քաղաքակրթական իրադրություններին ուղղված, նրանցով պայմանավորված ստեղծագործությունները՝ համեմատականներ անցկացնելով ոչ միայն հայ, այլև համաշխարհային արվեստի նմուշների հետ։ Հայ արվեստագետների կերպարումներն ընդգրկում են մեր հերոսական էջերի, նաև՝  մեր պատմության ցավալի էջերի արտացոլումը՝ սկսած 1890-ականներին Արևմտյան Հայաստանի տարբեր շրջաններում սկիզբ առած համատարած կոտորածների, անհավատալի վայրագությունների պատկերումից, մինչ Սումգայիթյան իրադարձությունները։ Այս ամենի ժամանակային վաղեմությունը, բնավ չի սպիացնում վերքերը՝ մատնելով մոռացության, ավելին, արվեստագետների համար նորանոր ստեղծագործությունների հիմք է հանդիսանում՝ կանխելու մարդկային ու մշակութային ցեղասպանությունը, քաղաքակրթական պատերազմները։

  Հղումներ

  Աղասյան Ա. 2015, Համիդյան ջարդերի և Մեծ Եղեռնի արտացոլումը հայ կերպարվեստում (1894-1923թթ.), Պատմաբանասիրական հանդես 2, Երևան, էջ 13-29:

  Աղասյան Ա․ 2018, Հայ կերպարվեստի և կիրառական արվեստի կորուստներն Օսմանյան կայսրության մեջ (համիդյան ջարդերից մինչ մեր օրերը), Երևան։

  Աղասյան Ա. 2019, Կոմիտասը հայ նկարիչների աչքերով, ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն, Երևան, 49 էջ։

  Բլան Ք․ 2002, Ժանսեմ, Երևան։

  Գասպարյան Հ. 2007, Հայոց պատմության էջեր իտալացի նկարիչների գրաֆիկական աշխատանքներում, Տիգրան Մեծ, Երևան, 100 էջ:

  Թերլեմեզյան Փ. 2009, Մի այցելություն հիվանդ Կոմիտասին, Կոմիտասը ժամանակակիցների հուշերում և վկայություններում, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆո, Երևան, էջ 261:

  Ժանսեմ, Հայաստանում արմատս գտա, Գարուն, N 4, 1978թ., էջ 68-77։

  Խանջյան Գ. 2010, Մեր մեծերը, Արարատ հեռուստատեսություն։

  Խաչատրյան Շ. 2010, Ցավի գույնը, Փրինթինֆո, Երևան:

  Հայթայան Պ. 1985, Էդուարդ Իսաբեկյան, Սովետական գրող, Երևան։

  Չուգասզյան Լ․ 1991, Հայկական ջարդերը, ազատամարտը և հայ արվեստագետները, Նորք, N 4, էջ 122-131։

  Չուգասզյան Լ․ 1992, Մեծ Եղեռնը և հայոց հերոսամարտը հայ արվեստում, Ուրբաթ լրագիր, ապրիլի 24։

  Չուգասզյան Լ․ 2011, Արշակ Ֆեթֆաճյան, Փրինթինֆո, Երևան, 188 էջ:

  Քէօսէեան Գ. 1989, Գառզու, Մոգական աշխարհի մը նկարիչը, Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության Ալեք Մանուկյան մշակութային հիմնադրամ, 496 էջ։

  Arshile Gorky 1995, the breakthrough years, Modern Art Museum of Fort Worth.

  Басовская Н. 2014, Война и мир в истории цивилизации (постановка проблемы на материале древней и средневековой истории), Вестник РГГУ․

  Варданян Р. 2022, Живопись Валентина Подпомогова: трагический символизм, метафоричность и таинственность икон, Армянский музей Москвы и культуры наций, Москва.

  Всеобщая история искусств, Искусство, Москва, 1956, (ред. А. Чегодаева), 920 с.

  Степанян Н., Зурабов Б. 1987, Григор Ханджян, Живопись, Графика, Москва, Советский художник․

• Articles

  Թանգարանը և Արցախյան 44-օրյա պատերազմը

  Հայկուհի Մուրադյան, Նժդեհ Երանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածը ներկայացնում է Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրները, մասնավորապես թանգարանների գործունեության, դրանց պահպանության և պաշտպանության հարցերն Արցախյան 44-օրյա պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո։ Առանձնահատուկ քննության են ենթարկվել հատկապես այն թանգարաններն և հավաքածուները, որոնք Արցախյան 44-օրյա պատերազմի արդյունքում անցել են ադրբեջանական վերահսկողության տակ։

  Պատերազմի արդյունքում Արցախի մշակութային կյանքում ամենամեծ վնաս կրած ոլորտներից մեկը թանգարանայինն է։ 17 մանսավոր ու պետական թանգարաններ և հավաքածուներ պատերազմի արդյունքում մնացին Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից օկուպացված տարածքներում։ Այն թանգարանները, որոնց հավաքածուն հնարավոր եղավ տարհանել օկուպացված տարածքներից, կանգնեցին լուրջ խնդիրների առջև։ Այդ խնդիրները հատկապես վերաբերվում են մշակութային արժեքների պահպանությանը և հանրայնացմանը․ որտե՞ղ պետք է պահվեն այդ արժեքները, ի՞նչ սկզբունքով և համատեքստում պետք է ցուցադրվեն, ինչպե՞ս պետք է ներկայացվեն հանրույթին, սեփական համայնքից կտրված լինելու խնդիրը նույնպես արդիական հարց է դառնում։ 

  Հետևաբար հոդվածում քննարկվում է,

  ա. ինչ գործողություններ են իրականացվել Արցախում 44 օրյա պատերազմի ժամանակ մշակութային ժառանգության դեմ,

  բ. միջազգային օրենսդրական ինչ մեխանիզմներ կան, պաշտպանելու այդ ժառանգությունը պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո,

  գ. Ինչպիսին է այն թանգարանների ճակատագիրը, որոնք պատերազմական վտանգից ելնելով տարհանվել են և այն կրող համայնքի հետ միասին դարձել «փախստական»։

  Հետազոտությունը հիմնված է թանգարանների տնօրենների, աշխատակիցների, Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության համապատասխան բաժինների աշխատակիցների հետ ունեցած հարցազրույցների վրա, ինչպես նաև ադրբեջանական տարբեր օգտատերերի կողմից համացանցի տարբեր հարթակներում (տիկ տոկ, թվիթեր, ֆեյսբուք, յութուբ, թելեգրամ) տարածված տեսանյութերի ուսումնասիրության վրա։

  Հետազոտությունը կատարվել է «Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում» (Artsakh Monument Watch) ծրագրի շրջանակներում։

  Հղումներ

  Ադրբեջանը Դադիվանքը հռչակում է ուդիական -

  https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%ab%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%b0%d5%bc%d5%b9%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a7-%d5%b8%d6%82%d5%a4%d5%ab%d5%a1/

  Ադրբեջանցիները ավերել են Շուշիի Կանաչ ժամ՝ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու գմբեթն ու զանգակատունը - https://monumentwatch.org/hy/alerts/%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%a1%d5%be%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ac-%d5%a5%d5%b6-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%a1/

  ԱՀ ՄԻՊ զեկույցը հայկական մշակութային ժառանգությանը սպառնացող վտանգի վերաբերյալ - https://artsakhombuds.am/hy/news/494

  Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկման ահազանգեր -https://monumentwatch.org/hy/%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%a6%d5%a1%d5%b6%d5%a3%d5%a5%d6%80/

  Դանիելյան Ե., Գասպարյան Լ. 2022, Շուշի քաղաքի թանգարանները, Աշխատություններ Հայաստանի պատմության թանգարանի, 2022, 2, Երևան, 189-190:

  Դաշտային օրագիր - Հարցազրույց Հադրութի նախկին բնակիչ, ժամանակավորապես Երևան տեղափոխված Գ․․ Ա․ հետ, 20․02․2021։

  Զինված ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին կոնվենցիա, 1954 - https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=75856

  Թանգարանների և թանգարանային ֆոնդի մասին օրենք - http://www.nankr.am/hy/627):

  Թանգարանների և Հայաստանի Հանրապետության թանգարանային ֆոնդի մասին նախագիծ- http://www.parliament.am/drafts.php?sel=showdraft&DraftID=7558&Reading=0

  Հաագայի 1954 թ. համաձայնագիրը և երկու արձանագրությունները - http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/armed-conflict-and-heritage/convention-and-protocols/first-protocol/

  Միջազգային քրեական դատարանի հռոմեական օրենք- https://legal.un.org/icc/statute/romefra.htm

  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1970 թ. համաձայնագիր - http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=13039&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html

  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1972 թ. համաձայնագիր https://whc.unesco.org/en/conventiontext/):

  Պետրոսյան Հ․ 2022, Արցախի Տիգրանակերտի հնագիտական թանգարանի ոդիսականը, Աշխատություններ Հայաստա,նի պատմության թանգարանի, թիվ 2 (10), էջ 183-189:

  Պետրոսյան Հ․, Մուրադյան Հ․ 2022, Արցախի մշակութային ժառանգությունը հարձակումների թիրախում, Երևան։

  Տիգրանակերտի հնագիտական հանգրվանի ռմբակոծումը - https://www.facebook.com/photo.php?fbid=4628472710557833&set=pb.100001854498958.-2207520000..&type=3

  Monument watch // www.monumnetwatch.org

  Now comes a Karabakh war over cultural heritage - https://eurasianet.org/perspectives-now-comes-a-karabakh-war-over-cultural-heritage

  Petrosyan H. 2019, The Monument and the Society. Tigranakert in Artsakh, Archeologia Pubblica in Italia, Firenze, 2019, p.69-77

  Petrosyan H. 2020, Ethnocide in Artsakh: The Mechanisms Of Azerbaijan’s Usurpation Of Indigenous Armenian Cultural Heritage, CULTURAL HERITAGE Experiences & Perspectives In International Context, PROCEEDINGS OF THE ROCHEMP CENTER INTERNATIONAL CONFERENCE 23rd- 24th Of January, 79-90

• Articles

  Շնորհավորում ենք հոբելյարին. Կլիմով Օլեգ Յուրիի – 70

  Հակոբ Հարությունյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածը նվիրված է հին աշխարհի պատմության Սանկտ-Պետերբուրգի դպրոցի նշանավոր ներկայացուցիչներից պ.գ.դ. պրոֆեսոր, Օ.Յու. Կլիմովին: Նա մեծ դերակատարություն է ունեցել հատկապես հնագույն Փ. Ասիայի տարածաշրջանի պատմության ուսումնասիրության, մասնավորապես Պերգամի թագավորության հետազոտման ասպարեզում: Այս հարցերը մեծապես շաղկապվում են հին Հայաստանի պատմության հանգուցային խնդիրների ուսումնասիրության հետ ևս: Միաժամանակ շատ կարևոր են գերմանացի հայտնի ուսումնասիրող Է. Մեյերին նվիրված նրա գործերը:

  Հղումներ

  Царские должностные лица в полисах Пергамского царства. Вестник Ленинградского университета. Серия История, язык, литература. 1982. Вып. 3, № 14. С. 42-45 .

  Коллегия атталистов в Пергаме. ВДИ. 1986. № 4. С. 102-109.

  Рецензия: Allen R. The Attalid Kingdom: A Constitutional History. Oxford. 1983. ВДИ. 1988. № 4. C. 221-225.

  Престолонаследие в эллинистическом Пергаме. Античное общество и государство. Межвуз. сб. Ленинград: ЛГУ. 1988. С. 116-126 .

  Программа специального курса «Древние цивилизации и современность». Преподавание истории в школе. 1993. № 5. С. 65-69.

  К оценке характера восстания Аристоника в Пергаме. Античный мир: Проблемы истории и культуры. Сб. науч. статей. к 65-летию проф. Э.Д. Фролова. СПб. Изд. СПб. университета. 1998. С. 227-235.

  Программа специального учебного курса «Культура на рубеже эпох и цивилизаций: эллинистический мир». Antiquitas Aeterna. Поволжский антиковед. журнал. 2005. № 1. Вып. 1. Эллинистический мир: единство многообразия. С. 270-279 (соавтор В.И. Кащеев).

  Политическая система эллинистических государств: власть в условиях империализма. Мнемон. Вып. 6. Под ред. проф. Э.Д. Фролова. СПб: СПбГУ, 2007. С. 77-88.

  Проблемы эллинистической истории в научном творчестве К.М. Колобовой. История: мир прошлого в современном освещении. Сборник научных статей к 75-летию со дня рождения профессора Э.Д. Фролова. Под ред. проф. А.Ю. Дворниченко. СПб., 2008. С. 581-595.

  Демократия и полисный строй в городах Малой Азии эпохи эллинизма. Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 2. История. Вып. 1. 2010. С. 39-47.

  Атталиды Пергама и местное малоазийское население. Восток, Европа, Америка в древности. Сб. науч. трудов XVI Сергеевских чтений. М,: Изд. МГУ, 2010. С. 123-130.

  Дискуссии о путях и факторах модернизации древних обществ: Эдуард Мейер о роли индивидуальности в древней истории. Мнемон. Исследования и публ. по истории античного мира. Вып. 11. Под ред. проф. Э.Д. Фролова. СПб: СПбГУ, 2012. С. 383-402.

  Царский пир в эпоху эллинизма. Мнемон. Исследования и публ. по истории античного мира. Вып. 13 (1). Под ред. проф. Э.Д. Фролова. СПб: СПбГУ, 2013. С. 237-250.

  Аристоник. Российская историческая энциклопедия. Гл. ред. А.О. Чубарьян. Т.2. Аристомен - Благоев. М., 2015.

  Эдуард Мейер в годы Первой мировой войны и Веймарской республики. Новый Гермес. Вестник античной истории, археологии и классической филологии. Вып. XIX. 2017. C. 146-158.

  The Greek culture of dialogue and of political decision-making process at Hellenistic Kings’ court. Studia Antiqua et Archaeologica. 2017. 23(2). P. 293–302.

  Эдуард Мейер: становление ученого и его научная карьера. Новый Гермес. Вестник античной истории, археологии и классической филологии. 2018. Т.X. С. 209–219.

  Выдающийся петербургский антиковед Эдуард Давидович Фролов (1933–2018). Вестник СПбГУ. История. 2018. Т. 63. Вып. 4. С. 1256–1276 (в соавторстве с О.В. Кулишовой, А.Д. Пантелеевым, М.М. Холодом).

  Рец.: Казаров С.С. А.Д. Дмитрев и развитие антиковедения на Дону. Ростов-на-Дону, Таганрог. 2018. Новый Гермес. Вестник античной истории, археологии и классической филологии. 2018. Вып. 10. С. 280-288.

  Первый опыт - Our First experience. In the North, The East and West Meet: Festschrift for Jens Petter Nielsen. Myklebost, K. A. & Bones, S. (ред.). Tromso: Orkana Akademisk, 2019. P. 333-348.

  Заметки о начальной истории династии Атталидов (политико-правовой и хронологический аспекты). Восток (Oriens). 2020. № 3. С. 35-50 (в соавторстве с О.Л. Габелко).

  Эдуард Мейер об экономическом развитии древних обществ. Новый Гермес. Вестник античной истории, археологии и классической филологии. 2020. Вып. 12. С. 225-244.

  Эдуард Мейер и Россия. Новый Гермес. Вестник античной истории, археологии и классической филологии. 2021. Вып. 13. № 4. С. 316-337.

  Эдуард Мейер: жизнь, посвященная науке. Эдуард Мейер об истории, рабстве и

  экономике древних обществ. Отв. ред. Климов О.Ю. СПб., 2022. С. 7-88.