Թեշքիլաթ-ը մախսուսա կազմակերպության Էրզրումի մասնաճյուղը
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.089Բանալի բառեր-:
Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Կովկասյան ռազմաճակատ, Բեհաէդդին Շաքիր, Հատուկ կազմակերպություն,Ամփոփում
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ռուս-թուրքական [Կովկասյան ռազմաճակատ կամ Արևելյան ճակատ] սահմանը ձգվում էր Սև ծովից մինչև Իրանի հյուսիս: Կովկասյան ճակատի պաշտպանությունը դրված էր Օսմանյան III բանակի վրա, որի հրամանատարն էր Մահմուդ Քյամիլ փաշան։ Կովկասի նկատմամբ Օսմանյան կայսրությունն ուներ երկարաժամկետ միջոցի համար մշակված ռազմավարություն․ ռուսական իշխանության հնարավոր հաստատման պարագայում պահպանել ազդեցությունն այստեղ, իսկ աշխարհաքաղաքական իրավիճակի փոփոխման դեպքում անկախ Հյուսիսային Կովկասն օգտագործել իբրև պատնեշ։ Այս նպատակին ընդառաջ՝ 1914 թ․ օգոստոսից մինչև հոկտեմբերն ընկած ժամանակահատվածում ռուս-թուրքական սահմանի երկայնքով ձևավորվում են Օսմանյան բանակին օժանդակող գնդեր, որոնք համակարգվում էին Թեշքիլաթ-ը մախսուսա կազմակերպության Ստամբուլի կենտրոնի կողմից։ Կազմավորվում է երեք շտաբ՝ Էրզրումում, Վանում ու Տրապիզոնում։
Հոդվածի շրջանակում փորձել ենք քննել Թուրքիայում մեծ թափ ստացած Թեշքիլաթ-ը մախսուսա անունով կազմակերպության վերաբերյալ նոր հրատարակությունները և դրանց լույսի ներքո անդրադառնալ Էրզրումի մասնաճյուղի գործունեությանը՝ անկյունաքարային մանրամասներ ներկայացնելով Արիֆ Ջեմիլի ու [Դենքեր] Էբուլհինդլի Ջաֆեր բեյի հուշերից։
Հղումներ
Atnur, I. E, [2016], Yeşil Ordu Müfrezesi Kumandanı Ebulhindili Cafer Bey'in Sivas, Tokat ve Yozgat İsyanları Esnasmdaki Faaliyet ve Gozlemleri, Çayeli'nden Erzrum'a Yrd. Doç. Dr. Cemil Kutlu, Armağan Kitabı, Ed. Selami Kılıç, Erzrum, 2016. ss. 249-264.
Atnur, İ., E., [2014], Ebulhindili Cafer Bey'in Kaleminden Teşkilat-ı Mahsusa'nın Türkiye'nin Doğusunda Yapılanması ve I. Dünya Savaşı Günlerindeki Faaliyetleri, 691-709, Ebulhindili Cafer Bey'in Kaleminden Teşkilat-ı Mahsusa'nın Türkiye'nin Doğusunda Yapılanması ve I. Dünya Savaşı Günlerindeki Faaliyetleri, 691-709, 100. Yılında Birinci Dünya Savaşı Uluslararası Sempozyumu, 03-05 Kasım, Budapeşte/ Macaristan, ss. 691-708.
Bilgin, M., [2017], Teşkilât-ı Mahsusa’nın Kafkasya Misyonu ve Operasyonları, İstanbul, 616 էջ։
Cemil, Â, [1997], Birinci Dünyâ Savaşı’nda Teşkilât-ı Mahsusa, Birinci baskı, İst. 1997, 409 s.
Dadrian, V. N., [2004], Ermeni Soykırımında Kurumsal Roller, çev. Attila Tuygan, Istanbul, 334 էջ։
Keleşyılmaz, V., 2000, Kafkas Harekatının Perde Arkası, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi OTAM, 11.11, İstanbul, ss. 277-304.
Levent Z., [2019], Teşkilat-ı Mahsusa’dan Kuva-yı Milliye’ye Gayrinizami Harp [1913-1922], Doktora tezi, Ankara, 474 s.
Levent, Z., [2019], Teşkilat-ı Mahsusa’dan Kuva-yı Mıllıye’ye Gayrınızamı Harp [1913-1922], Doktora tezi, Ankara, 474 էջ։
Özel, O., [2020], The Role of Teşkilat-ı Mahsusa [Special Organization] in the Armenian Genocide, Christin Pschichholz [ed.]․ The First World War as a Caesura? Demographic Concepts, Population Policy, and Genocide in the Late Ottoman, Russian, and Habsburg Spheres [Gewaltpolitik und Menschenrechte [GM], Band 3, pp. 85-108.
Safi, P., [2006], The Ottoman Special Organization-Teşkilat-ı Mahsusa: A Historical Assessment with Particular Reference to its Operations Against British Occupied Egypt [1914-1916], a Master’s Thesis.
Safi, P., [2012], The Ottoman Special Organization -Teşkilât-ı Mahsusa: An Inquiry into its Operational and Administrative Characteristics, Unpublished PhD dissertation, Bilkent Üniversitesi, Ankara, 346 p.
Safi, P., [2023], Milli İstihbarat Teşkilatı 1826-2023, İlk Defa Yayımlanan MİT Arşiv Belgeleriyle, İstanbul, 528 p.
Safi, P., [2023], Milli İstihbarat Teşkilatı 1826-2023, İlk Defa Yayımlanan MİT Arşiv Belgeleriyle, İst.
Sanders, L. v. [1927], Five Years in Turkey, Naval Institute, 327 p.
Stanford Shaw, [2014], Birinci Dünya Savaşında Osmanlı İmparatorluğu Savaşa Giriş, Ankara.
Stoddart, Ph., [1963], The Ottoman Government, and the Arabs, 1911 to 1918: A Preliminary Study of the Teskildt-i Mahsusa, Ph.D. dissertation, University of Michigan, 245 p.
Taner, A․, [2019] When Was the Decision to Annihilate the Armenians Taken?, Journal of Genocide Research, 21:4, 457-480, DOI: 10.1080/14623528.2019.1630893։
Teşkilat-ı Mahsusa, Philip H. Stodard, Arba Yayınları, Çev: Tansel Demirel, 1993, İstanbul, 204 p.
Tetik, A. Ata, F., [2023], Hüsameddin Ertürk, Millî Mücadele Senelerinde Teşkilat-ı Mahsusa, Konya, 500 p.
Tetik, A., [2014], Teşkilat-ı Mahsusa [Umûr-ı Şarkiyye Dairesi] Tarihi, Cilt I, 1914–1916, İstanbul, 500 p.
Tetik, A., [2021], Teşkilat-ı Mahsusa [Umûr-ı Şarkiyye Dairesi] Tarihi, Cilt III–I: 1918, İstanbul, 463 p.
Yüksel, Ç., [2020], Teşkilat-ı Mahsusa ve Birinci Dünya Savaşı’ndaki Faaliyetleri, Ankara, 292 p.
Korsun, N., [1937], Sarykamyshskaya operatsiya na Kavkazskom fronte Mirovoy Voyny v 1914- 1915 Godu, Moskva, 161, [3] s., 5 otd. l. skhem., kart. ; 23kh15 sm.:
Avagyan, A․, [2011], Hyusiskovkasyan k’aghak’akan vtarandiut’yuny T’urk’iayi artak’in k’aghak’akanut’yan hamatek’stum [1920-1971 t’t’․], Yerevan, 344 ej.
G.K.V․ [Grigor vardapet Kerkeryan], [1965], «T’eshk’ilat’i mahsuse», «Yusaber», bats’arrik t’iw, nuiruats ap¬rilean Yegherrni yisnameakin, 1915-1965, Gahire, ej 5-35:
M․ Ali, «I՛nch’pes kazmakerpuyets’aw 1915-i dawadrut’iwny, T’eshk’ilat’y makhsuse, «It’t’ihatakani my yushery irents’ gaghtni kazmakerput’ean masin», «Yarraj», 1933-1934 t’t’․
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Vera Sahakyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
