Հայ քաղաքական մտքի դրսևորման ժողովրդագրական միջավայրը XVIII դարի երկրորդ կեսին (տեսական դասակարգման փորձ)
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2024.21.2.029Բանալի բառեր-:
Ժողովրդագրական միջավայր, վաղ նոր շրջանի Հայաստան, Սիմեոն Ա Երևանցի, քաղաքական միտք, Հնդկաստան, Մադրասի խմբակ, Շահամիր Շահամիրյան, Հովսեփ Էմին, Ռուսական կայսրություն, Մովսես Սարաֆյան, Հովսեփ արքեպիսկոպոս Արղության, Հովհաննես ԼազարյանԱմփոփում
XVI դարի սկզբից Հայաստանը գտնվում էր Օսմանյան կայսրության և Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Հայերը սեփական հայրենիքում կորցրել էին ոչ միայն պետականություն վերականգնելու հնարավորությունից, այլև ստիպված էին առերեսվել հասարակական հարաբերություններում մուսուլման նվաճողների հետ ոչ իրավահավասար կարգավիճակի պայմաններին։ Հայաստանում կատարվող փոփոխությունները չեն շրջանցում այնպիսի մի նուրբ ոլորտ, ինչպիսին ժողովրդագրական միջավայրն է, որը մեծապես ազդվում էր օտար էթնիկ տարրի ներթափանցումներից՝ նոր իրողություններ ստեղծելով հայերի համար։ XVIII դարի երկրորդ կեսն աչքի է ընկել նոր իրողությունների հստակ ամրագրմամբ, որոնք ազդել են նաև քաղաքական միջավայրի և գաղափարների ձևավորման ու տարածման վրա, մասնավորապես՝ հայ մելիքական շրջանակը վերջնականապես պարտվում է օտար տիրապետողներին, իսկ արտաքին քաղաքական աջակցության փնտրտուքը ձեռք է բերում հստակ ուղղություն՝ Ռուսական կայսրության տեսքով, սակայն ազատագրական պայքարի հայաստանյան (Սբ. Էջմիածին և Արցախ), հնդկահայ (Մադրաս) և ռուսահայ (Սանկտ-Պետերբուրգ և Աստրախան) կենտրոններով, որոնցից յուրաքանչյուրի պատկերացումները և վերջիններիս շարժառիթները տարբեր էին։ Մեր աշխատանքի նպատակն է ներկայացնել ազատագրական շարժման կենտրոնների պատկերացումների տարբերությունները՝ հիմքում ունենալով դրանց ժողովրդագրական միջավայրի առանձնահատկությունները։
Հղումներ
Աբրահամ Կրետացի 1973, Պատմություն, աշխ.՝ Ն. Ղորղանյանի, Ե., 314 էջ։
Բադալյան Գ. 2003, Սևանա, Շղվագա, Մաքենյաց և Հութա վանքերի թեմերը (քարտեզ), մասշտաբ՝ 1:400 000, Սիմեոն Կաթողիկոս Երևանցի, Ջամբռ, Ե., առդիր 1:
Բարխուդարյան Վ. 1967, Նոր Նախիջևանի հայ գաղութի պատմություն (1779-1861 թթ.), Ե., 498 էջ։
Բարխուդարյան Վ. 1985, Նոր Նախիջևանի հայ գաղութի պատմություն (1861-1917 թթ.), Ե., 390 էջ։
Գրիգորյան Վ. 1958, Երևանի խանությունը 18-րդ դարի վերջում (1780-1800), Ե., 228 էջ։
«Դիւան Հայոց Պատմութեան» 1899, Գիրք Դ., հրատարակեց Գիւտ Աւագ Քահանայ Աղանեանց, Թիֆլիս, սյ. 731-734։
Էմին Հ. 2018, Հովսեփ Էմինի կյանքն ու արկածները, նախաբանը՝ Էմի Աբգարի, անգլերենից թարգմ.՝ Գ. Մուրադյան և Ա. Թոփչյան, Ե., 526 էջ։
Թելունց Մ. 1995, Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը XVIII դարի երկրորդ կեսին և իրավաքաղաքական միտքը, Ե., 311 էջ։
Թելունց Մ. 2001, Հայկական առաջին սահմանադրությունը. «Որոգայթ փառաց»-ը և ՀՀ 1995 թ. Սահմանադրությունը, Ե., 226 էջ։
Թորոսյան Վ. 2021, Իրավաքաղաքական մտքի պատմություն, Ե., 247 էջ։
Կարապետյան Մ. 1987, Բնակչության էթնիկ կազմը և էթնիկ պրոցեսները Երևանում 1724-1800 թթ., «ՊԲՀ», թիվ 3, էջ 95-103:
Հակոբյան Վ. 2021, Երևանի Խանության ԺԸ դարի երկրորդ կեսի պատմության հարցերն ըստ Մատենադարանի պարսկերեն վավերագրական նյութերի, Ե., 200 էջ։
«Հայ սփյուռք» հանրագիտարան 2003, Ե., 732 էջ։
«Հայոց պատմություն» 2010, Հ. 3, Գիրք 1, Նոր ժամանակաշրջան (XVII դարի երկրորդ կես – XIX դարի վերջ), Ե., 704 էջ։
Մալխասեանց Ստ. 1944, Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 2, Ե., 512 էջ:
Մաղաքիա արքեպս. Օրմանեան 2001, Ազգապատում, հ. 2, Ս. Էջմիածին, 3894 սյ.:
Մանուչարյան Հ. 2021, Արարատիզմ։ Հայոց ազգայնականությունը պատմության շրջադարձային հանգրվաններում, Ե., 272 էջ։
Մանուչարյան Հ., Դավթյան Մ. 2015, Մովսես Բաղրամյան. Հայ քաղաքական հրապարակախոսության սկզբնավորումը, Ե., 136 էջ։
Մարտիրոսյան Վ. 1978, 1783 թ. Գեորգիևսկի դաշնագիրը և հայերը, «ԼՀԳ», թիվ 9, էջ 92-100։
Մինասյան Է., Մայիլյան Բ., Մխոյան Հ. 2018, Հյուսիսային Կովկասի հայկական համայնքները 20-րդ դարում. պատմություն և մարտահրավերներ, Ե., 2018, 152 էջ։
Միրումյան Կ. 2013, Դրվագներ հայ քաղաքական մտքի պատմությունից, Ե., 158 էջ։
«Որոգայթ փառաց» (18-րդ դ. հայ իրականության մեջ պետական իրավունքի նորմերի համակարգ) 2002, խմբ.՝ Գ. Սաֆարյան և Ա. Կարապետյան, գրաբարից թարգմ. և ծանոթագր.՝ Պ. Խաչատրյան, Ե., 298 էջ։
«Նշավակ» 1783, Մադրաս:
Չոբանյան Պ. 1981, Վրացական ուղեգրությունները և նրանց տեղեկությունները հայերի մասին (XVIII դ. – XIX դ. 1-ին քառորդ), Ե., 199 էջ։
Չոբանյան Պ. 2001, Քարվաճառի էթնիկ դիմագծի հարցի շուրջ, «Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ», հատ. 20, Ե., էջ 204-232:
Չոբանյան Պ. 2006, Հայ-ռուս-վրացական փոխհարաբերությունները ԺԸ դարի երկրորդ կեսին, «Պատմա-բանասիրական ուսումնասիրություններ», գիրք Ա, Ս. Էջմիածին, 559 էջ։
Սիմեոն Երևանցի 2022, Ջամբռ, աշխ.՝ Հ. Օհանյանի, Ե., 463 էջ։
Սիմեոն Կաթողիկոս Երևանցի 2003, Ջամբռ, աշխ.՝ Վ. Համբարձումյանի, պատմաաշխ. ծանոթագր.՝ Գ. Բադալյանի, Ե., 640 էջ:
Иоаннисян А. 1989, Иосиф Эмин, Ер., 292 с.
Иоаннисян А. 1990, Россия и армянское освободительное движение в 80-х годах XVIII столетия, Ер., 196 с.
«История взаимоотношений России и Грузии в X – первой половине XIX вв.» 2023, ответственный редактор – И. Крючков, Ставрополь, 400 с.
Сахаров А., Боханов А., Шестаков В. 2010, История России: с древнейших времен до наших дней, Т. 1, М., 2010, 544 с.
Тунян В. 2022, Католикосат Всех Армян в 1799-1809 гг., Св. Эчмиадзин, 216 с.
Шопен И. 1852, Историческiй памятникъ состоянiя Армянской области въ эпоху ея присоединенiя к Россiйской имперiи, СПб., 1232 с.
Aslanian S. 2011, From the Indian Ocean to the Mediterranean: The global trade networks of Armenian merchants from New Julfa, Berkeley: University of California Press, 363 p.
Aslanian S. 2023, Early modernity and mobility: port cities and printers across the Armenian diaspora, 1512-1800, New Haven: Yale University Press, 557 p.
Chaudhury S., Kevonian K. 2014, Armenians in Asian Trade in The Early Modern Era, Manohar Publishers, 418 p.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Arnak Sargsyan, Mikayel Malkhasyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
