«Կաճառ» գիտական կենտրոնի դերը Արցախում հայագիտության զարգացման գործում
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.si1.143Բանալի բառեր-:
Արցախ, Շուշի, Կաճառ, հայագիտություն, մշակույթ, մտավոր ժառանգություն, արխիվ, տարեգիրք, հրատարակչություն, գիտաժողովԱմփոփում
Անկախության հռչակումից հետո Արցախի Հանրապետությունում առաջընթաց նկատվեց պետականաշինության և հոգևոր-մշակութային ու գիտակրթական ոլորտներում: Դրանց նպաստելու կոչված հանրային նախաձեռնությունները իրագործելու նպատակով 2006 թվականին Շուշիում հիմնադրվեց «Կաճառ» գիտական կենտրոնը, որը նշանակալի դեր խաղաց հատկապես հայագիտության զարգացման և Արցախի պատմության ուսումնասիրության գործում։ Ստեղծված մասնագիտական գրադարանում ու Արցախի պատմության արխիվում պահպանվում էին եզակի նյութեր Արցախյան շարժման, 1991-1994 թթ. հայրենական պատերազմի և Արցախում լույս տեսած պարբերական մամուլի վերաբերյալ։
Հայագիտության հրատապ հարցերը արծարծելու և անտիպ վավերագրերը գիտական շրջանառության մեջ դնելու նպատակով Կենտրոնը հրատարակեց «Կաճառ» տեղեկագիրը, այնուհետև՝ տարեգիրքը, ուսումնամեթոդական աշխատանքներ, փաստաթղթերի ժողովածուներ և Արցախի լրագրության պատմության մասին ուսումնասիրություններ։ 2008 թվականին, Շուշիի պատմության թանգարանի հետ համատեղ, իրականացվել են նորահայտ հուշարձանների ուսումնասիրություններ։ 2011 թվականին Կենտրոնը հաջողությամբ իրականացրեց հայագիտության զարգացմանն ուղղված դրամաշնորհային ծրագիր՝ ներգրավելով երիտասարդ մասնագետների։
Կենտրոնի առանցքային գործունեությունից է ռազմավարական նշանակություն ունեցող թեմաներին նվիրված միջազգային գիտաժողովների կազմակերպումը և դրանցում ներկայացված նյութերի տպագրումը, ինչը յուրահատուկ լիցք հաղորդեց Արցախում հայագիտության զարգացմանը։
2020 թ. նոյեմբերին Շուշիի քաղաքը բռնազավթվեց, ինչի պատճառով հայ ժողովրդի մտավոր ժառանգության մի կարևոր մասը, որը խնամքով հավաքվել ու պահվում էր Կենտրոնում, ցավոք, կորուսվեց: Սակայն հայագիտության արցախյան դպրոցի զարգացման հասարակական նախաձեռնությունները շարունակվեցին Ստեփանակերտում, իսկ 2023 թվականին՝ Արցախը ամբողջովին բռնազավթվելուց հետո, Կենտրոնը տեղափոխվեց Երևան, որտեղ կատարվում են հայագիտական հետազոտությունները։ Կենտրոնի հրատարակությունները թվայնացվել են և հասանելի են Հայաստանի ազգային գրադարանի կայքում։
Հղումներ
Azg, 2. 32, 2006, ej 2: (in Armenian)
Azat Arts’akh, 7. 89, 2006, ej 6: (in Armenian)
Abrahamyan 2010 - Abrahamyan H., Ogtakar usumnamet’vodakan dzerrnark, «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Gk’. 4(47-58), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2010, ej 335-339: (in Armenian)
Adrbejani ts’eghaspanakan vark’y 2021 - Adrbejani ts’eghaspanakan vark’y. patmut’yun yev ardiakanut’yun (iravak’aghak’akan gnahatakanits’ minch’ev mijazgayin dataran): Mijazgayin arrts’ants’ gitazhoghov, nvirvats Shushii hay bnakch’ut’yan ts’eghaspanut’yan 100-rd tarelits’in (Shushi, 2020 t’. hulisi 15-16), zekuts’umneri zhoghovatsu, kaz. yev khmb., M. A. Harut’yunyan, Yerevan, «Edit print» hrat., 2021, 552 ej + 32 ej nerdir: (in Armenian)
Ahyan 2015 - Ahyan M., «Klor seghan», nvirvats Shushii martyan voghbergut’yan 91-rd tarelits’in, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 7 (83-94), 2013, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2015, ej 219-222: (in Armenian)
Avanesov H.- Avanesov H., Grk’i shnorhandes Shushii «Kacharr» gitakan kentronum, Nor Shahumyan, 17-18, 2015, ej 6: (in Armenian)
Avanesov 2016 - Avanesov H., Arts’akhyan azatamarti taregrut’yan steghtsman chanaparhin. «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Gk’. 3. Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, 272 ej, «Mesrop Mashtots’» Hamalsarani Lratu (gitakan hodvatsneri parberakan zhoghovatsu), Yerevan, Limush, 2016, ej 461-464: (https://arar.sci.am/dlibra/publication/389026/edition/359814?language=en) (in Armenian)
Avanesov H.- Avanesov H., Arts’akhyan azatamarti taregrut’yan steghtsman chanaparhin. «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Girk’ 3. Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, 272 ej, Martik, 7. 27-28 2016, ej 6: (in Armenian)
Avanesov 2017 - Avanesov H., «Kacharr» gitakan kentrony yev Arts’akhyan azgayin azatagrakan payk’ari taregrut’yuny, khmb., «Kovkasy` mer yndhanur tun» mijazgayin gitazhoghovi hodvatsneri zhoghovatsu, Step’anakert, Dizak plyus, ej 21-26: (in Armenian)
Gabriyelyan A., Shushii anmegh zoheri hishatakin, Azat Arts’akh, 3. 35. 2006, ej 7: (in Armenian)
Gabriyelyan K., Verakangnel mer divanagitakan hmayk’y[Klor seghan Step’anakertum], Azg, 8.148, 2006, ej 3: (in Armenian)
Grigoryan L., Hanrahavak’ Shushium, Azat Arts’akh, 9. 122. 2008, ej 2: (in Armenian)
Lragroghakan hanragitak 2012 (https://shushiikachargitkentron.blogspot.com/p/blog-page.html): (in Armenian)
Khach’atryan 2017 - Khach’atryan S., Ants’yali dasery mez het yen, Kacharr taregirk’, Gk’. 8 (95-106), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2017, ej 217-220: (in Armenian)
«Kacharr» gk’. 4 - Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 4, Adrbejani petakan ahabekch’ut’yuny yev et’nikakan ztumneri k’aghak’akanut’yuny Lerrnayin Gharabaghi dem, khmb., Harut’yunyan M., Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2010, 348 ej: (in Armenian)
«Kacharr» gk’. 6 - Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 6(71-82), 2012, Shushin` haykakan mshakuyt’i ojakh (Haykakan gratput’yan 500-amyakin nvirvats mijazgayin gitakan konferansi zekuts’umner), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, 240 ej + 16 ej nk.: (in Armenian)
KGK - «Kacharr» gitakan kentroni arkhiv, f. 333, g. 8, t’. 9-23 (in Armenian)
KGA - «Kacharr» gitakan kentroni arkhiv, f. 333, g. 21, t’. 2: (in Armenian)
Hayrenik’, 3. 6. 2006, ej 3: (in Armenian)
Hayats’k’ Yerevanits’ 2019 - Mher Harut’yunyan, Arts’akhyan sharzhman patmagrut’yan himnaharts’ery (Mas I) Dektemberi 13 https://acnis.am/hy/book-review/43-2019 (in Armenian)
Harut’yunyan A., Adrbejan-LGHH hakamartut’yan k’aghak’akan yent’akhork’ery, Martik, 8. 31. 2006, ej 5: (in Armenian)
Harut’yunyan 2008 – Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentroni gortsuneut’yuny (2006 t’. p’etrvari 20 – 2007 t’. dektemberi 20), Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 1: Khmb.` M. A. Harut’yunyani, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2008, ej 5-29: (in Armenian)
Harut’yunyan 2010 – Harut’yunyan M., Arts’akhi parberakan mamuli patmut’yunits’: Arts’akhi parberakan mamuli matenagtut’yun (1874-2009t’t’.), Patmak’nnakan neratsut’yamb, tsanot’agrut’yunnerov, meknabanut’yunnerov, Step’anakert, «Dizak plyus», 2010, 240 ej (https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arcaxi_parberakan_mamuli_patm_2010.pdf) (in Armenian)
Harut’yunyan 2012 - Harut’yunyan M. Shushin` vorpes hay mamuli kentron https://shushiikachargitkentron.blogspot.com/p/aouaae-u-aoe-iuiau-naoauaoyuy.html (in Armenian)
Harut’yunyan 2014 - Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan 2009 t’. gortsuneut’yan masin, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 3(35-46), 2009, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, ej 3-15: (in Armenian)
Harut’yunyan 2015 - Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan gortsuneut’yuny 2010-2013 t’vakannerin, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 7 (83-94), 2013, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2015, ej 3-18: (in Armenian)
Harut’yunyan 2017 - Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan 2014-2015 t’t’. gortsuneut’yan masin, Kacharr taregirk’, Gk’. 9 (107-118), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., ej 3-36: (in Armenian)
Harut’yunyan 2022 - Harut’yunyan M., Arts’akhi Hanrapetut’yunum ugheghayin kentroni ardi khndirneri u arrajnahert’ut’yunneri masin, Gitut’yan yev krt’ut’yan dery petut’yan zargats’man gortsum, «Mesrop Mashtots’» Hamalsarani 25-amyakin nvirvats mijazgayin gitazhoghov (29 hoktemberi, Step’anakert, 2022 t’.), ej 115-133 (https://hal.science/hal-04025391v2/document) (in Armenian)
Harut’yunyan V., Gitakan kentrony gortsum e, Kacharr, 6. 4. 2006, ej 1: (in Armenian)
Harut’yunyan V., «Gharabaghi chakatagiry» grk’i shnorhandesy Shushium, Azat Arts’akh, 9. 101. 2007, ej 7: (in Armenian)
Hovhannisyan 2008 - Hovhannisyan L., Himnakazm gitakan gradarani steghtsman chanaparhin, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 1(10-22): Khmb.` M. A. Harut’yunyani, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat.n, 2008, ej 227-230: (in Armenian)
Hovsep’yan N., Yeritasard serundy datapartum e, Martik, 3-4.12. 2006, ej 7: (in Armenian)
Minasyan, Vardanyan 2017 - Minasyan E., Vardanyan A., Patmagitakan ushagrav ashkhatut’yun, Patmut’yun yev mshakuyt’, ej 507-512 (http://publications.ysu.am/wp-content/uploads/2017/09/Graxosutyun.pdf): (in Armenian)
Petrosyan A., Shushii grahratarkch’ut’yan 190-amyakin nvirvats klor seghan 13.07. 2018, ej 1 http://berdpress.com/news/842--190- (in Armenian)
Petrosyan A., Grk’i shnorhandes Arts’akhi zhurrnalistneri miut’yunum, Berd, 2020, ej 1 http://berdpress.com/news/1168-2020-02-22-09-11-53 (in Armenian)
Petrosyan A., Mher Harut’yunyan. Shushium mtavor vit’khari harstut’yan korsti darry dasy sovorets’rets’ iratesoren gnahatel steghtsvats iravichaky. A1+ 2024, https://www.aravot.am/2024/07/14/1432627/
Sarukhanyan V., Nor girk’` Arts’akhi parberakan mamuli masin, Hetk’, 2010 https://hetq.am/hy/article/13583 (in Armenian)
Suk’iasyan G., Nshvets’ Shushii gratput’yan 190-amyaky, Mankavarzhakan hamalsaran, 9. 11. 2018, ej 5 (https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Mankavarjakanhamalsaran2003/11.pdf) (in Armenian)
Suk’iasyan 2020 - Suk’iasyan G., Girk’y yev gradaranayin-teghekatvakan mshakuyt’y Arts’akhum: Usumnakan dzerrnark, Yerevan, Hegh. hrat., 108 ej: (in Armenian)
Suk’iasyan G., Azgayin lezvov arrajin tpagrut’yunn irakanats’noghnery hayern ein, Hayastani Hanrapetut’yun, 2021 (https://hhpress.am/aylq/2021/7098/) (in Armenian)
Vahanyan I., Shushium steghtsvets’ gitakan kentron (Teghekatvakan haghordagrut’yun «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan himnadir hamazhoghovi masin), Kacharr, 3. 1. 2006, 1, 4: Vardanyan 2015- Vardanyan A., M. A. Harut’yunyan․ Ants’yaly mez het e. veragnahatumner, khorhrdatsut’yunner, SH., «Kacharr» gitakan kentron, 2015, 96 ej: Mesrop Mashtots’ hamalsarani Lratu, ej 474-476: https://arar.sci.am/dlibra/publication/388926/edition/359714/content (in Armenian)
Vardanyan 2016 - Vardanyan A., «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Girk’ 6, Shushin` haykakan mshakuyt’i ojakh (Mijazgayin gitakan konferansi zekuts’umner), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hratarakch’ut’yun, 2014, 240 ej: Mesrop Mashtots’ hamalsarani Lratu (gitakan hodvatsneri parberakan zhoghovatsu), 2016, Yerevan, Limush, ej 467-469: https://arar.sci.am/dlibra/publication/389028/edition/359816/content (in Armenian)
K’. Yu., Himnarar gitakan gradaran. khndirner u zargats’man herrankarner, Kacharr, 11. 9.2006, ej 1: (in Armenian)
Ohanjanyan N., Miats’man amenakarch chanaparhy` ankakhut’yunn e, Azat Arts’akh, 8. 95. 2006, ej 1-2: (in Armenian)
Arutyunyan M. 2014 - Arutyunyan M., Izdatel'skoye delo i periodika v Shushi kak faktor razvitiya Armyanskoy obshchestvenno-politicheskoy i nauchnoy mysli, Strategicheskiye bezopasnostnyye issledovaniya (nauchno-ekspertnaya seriya), T. 4, Nauch. ruk.: G. S. Kotandzhyan, Yerevan, Institut natsional'nykh strategicheskikh issledovaniy imeni D. Kanayana Ministerstva Oborony Respubliki Armeniya, 2014, s. 376-386. (in Russian)
Arutyunyan YU. 2014 - Arutyunyan YU., Inoyazychnyye periodicheskiye izdaniya Shushi kak svidetel'stva dominirovaniya Armyanskoy kul'tury do 20-ykh gg. XX veka, Strategicheskiye bezopasnostnyye issledovaniya (nauchno-ekspertnaya seriya), T. 4, Nauch. ruk.: G. S. Kotandzhyan, Yerevan, Institut natsional'nykh strategicheskikh issledovaniy imeni D. Kanayana Ministerstva Oborony Respubliki Armeniya, 2014, s. 394-400. (in Russian)
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Մհեր Հարությունյան, Հովիկ Ավանեսով
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
