Էջեր նարեկացիագիտության պատմությունից

Հեղինակներ

DOI-:

https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.018

Բանալի բառեր-:

նարեկացիագիտություն, «Արևելյան Վերածննություն», նուցուբիձեա-կոնրադյան-չալոյանական տեսություններ, հումանիզմ, միստիցիզմ, թոնդրակյան շարժում, սրբադասում

Ամփոփում

Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու՝ Տիեզերական վարդապետի, մեծ բանաստեղծի ու մտածողի կյանքն ու ստեղծագործությունը վաղուց ի վեր հայ և եվրոպական ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում են, ձևավորվել է հայագիտության ու միջնադարագիտության, հիրավի, ուրույն ու բազմաշերտ մի ոլորտ՝ հարուստ աստվածաբանական, փիլիսոփայական, բանասիրական, պատմագիտական, երաժշտագիտական գոհարներով, սակայն նարեկացիագիտությունը զարգացել է առավելապես «դասական» շրջանակներում․ Հայ Առաքելական եկեղեցու սրբի և մեր միջնադարյան գրականության հսկայի ու համաշխարհային գրականության դասականների (Ֆ․ Մ․ Դոստոևսկու, Ջելալ Էդդին Ռումիի և այլ սուֆի հեղինակների) ստեղծագործությունների համեմատական համակողմանի ու հիմնարար քննությունը մեկնարկում է 20-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Հոդվածում ներկայացվում է անցյալ դարում ծավալված նարեկացիագիտական ամենասուր բանավեճը՝ Նարեկացու՝ հոգևոր ու գեղարվեստական ժառանգության՝ Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու և Տիեզերական քրիստոնեական եկեղեցու գաղափարաբանական շրջանակներին համապատասխանության-անհամապատասխանության (թոնդրակյան շարժման հետ հնարավոր-անհնար աղերսների, միստիցիզմի և հումանիզմի փոխկապակցվածության) մասին, լուսաբանվում են մի կողմից «Արևելյան Վերածնության» բանավեճերի՝ նարեկացիագիտության զարգացման խթան հանդիսանալու հանգամանքը, մյուս կողմից՝ նուցուբիձեա-կոնրադյան-չալոյանական տեսությունների (որպես խորհրդային դարաշրջանի գիտաբանական կաղապարների) հերքման ուրույն էջերը, համեմատական նարեկացիագիտության ակունքներում կանգնած և հայ գրականության թարգմանության ու մշակույթի պրոպագանդման գործում պրոֆ. Լևոն Մկրտչյանի, միջնադարյան հայ ձեռագրերի ականավոր հետազոտող պրոֆ․ Պողոս Խաչատրյանի բացառիկ վաստակը։

Հղումներ

Averintsev S. 1988, Roskosh' uzora i glubina serdtsa: poeziya Grigora Narekatsi – Grigor Narekatsi, Kniga skorbnykh pesnopeniy, Moskva, Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury, 409 s.

Bakhtin M. 1990, Tvorchestvo Fransua Rable i narodnaya kul'tura srednevekov'ya i Renessansa, Moskva, Khudozh. lit., 543 s.

Konrad N. 1972, Zapad i Vostok, Moskva, Nauka, 498 s.

Nutsubidze S. 1967, Rustaveli i Vostochnyy Renessans/ pod red. SH. Khidosheli/, Tbilisi, Literatura da khelovneba, 390 s.

Safaryan A. 1990, O gumanizme Grigora Narekatsi i poetov sufiyev, Lraber hasarakakan gitutʻyunneri, tʻiv 7, ēǰ 62–68։

Safaryan A., Sargsyan A. 2013, Obraz Makhmuda Gaznavi v «Masnavi i Maanavi» Mevlyany Dzhelaledina Rumi, Turkmenskaya literatura epokhi Gaznavidov i dukhovnaya kul'tura mira. Tezisy mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii, ss. 428–429.

Toporov V. 1989, Dva dnevnika/ Andrey Turgenev i Isikava Takuboku/: v kn.: Vostok-Zapad/ Issledovaniya, perevody, publikatsii/, Vypusk chetvertyy, Moskva, GRVL, 304 s.

Russell J. 1981, Introduction-Grigor Narekatsi, Date Ean Oghbercut’ean (Book of Lamentations), Delmar, New York, 322 p.

Safaryan A., Meliqyan G. 2000, Apology of Sufism in Divan by Yunus Emre, XXVI International Congress of Assian and North African Studies, Book of Abstracts of ICANAS –2000, Montreal, Canada, p. 60.

Safaryan A., Melkonyan R. 2008, Investigations of Prominent Turkmen Thinker –Sufi Nejmeddin Kubra in Armenia Nejmeddin Kubra and Spiritual – Cultural World of Orient, Asgabat-Dashoguz, pp. 184–185.

Safaryan A., Sahakyan L. 2010, On Adaptation of Traditional Images in the Works of Eastern Christian and Islamic Poets, Abstracts of the World Philosophy Day Congress, Tehran, p. 249.

Abeġyan M. 1968, Erker, h. G, Erevan, «HSSH GA hrat.», 695 ēǰ։

Allahverdyan S․ 2009a, Ink’nachanach’umy Grigor Narekats’u yev Jalal Eddin Rrumii poyeziayum, «Garun», ej 17-21:

Allahverdyan S․ 2009b, Mardu yerkvut’yan t’eman Grigor Narekats’u yev Jalal Eddin Rrumii steghtsagortsut’yan mej, Kant’egh, ej 3-8.

Allahverdyan S․ 2009g, Surbgrayin akunk’neri nert’ap’ants’umy Grigor Narekats’u Matean voghbergut’ean yev Jalal Eddin Rrumii Masnavi manavi steghtsagortsut’yan mej, Merdzavor Arevelk’i Yeritasard arevelagetneri 4-rd mijazgayin gitazhoghov, HH GAA Arevelagitut’yan institut, ej 288-294:

Allahverdyan S․ 2010, K’ristoneakan mistits’izmi azdets’ut’yunnery Grigor Narekats’u poyeziayum (parskeren), IIH P’ilisop’ayut’yan institut, Hamashkharhayin p’ilisop’ayut’yan orvan nvirvats gitazhoghov, ej 471-481.

Avetisyan Z․ 1996, Narekats’in nor zhamanakneri hayats’k’ov, Grakan t’ert’, t’. 12-26 hulis, ej 4-5.

Grigor Narekats’i 1840, Srboy horn meroy Grigor Narekay Vanits’ vanakani matenagrut’iwnk’, Venetik, tp. Srboyn Ghazaru, 428 ej.

Grigor Narekats’i, Tagher yev gandzer 1981, ashkhatasir., K’yoshkeryan A. Yerevan, «HSSH GA hrat.», 310 [2] ej.

Dolukhanyan A. 1996, Narekats’u poyemi mijnadaryan meknut’yunnery, Azg, t’․ 16, ej 2.

Yeghiazaryan V․ 2018, Astghik Ghap’lanyani ashkhatasirut’yamb 2015t’․ hratarakvats «Grigor Narekats’i. Matenagitut’iwn», grk’i masin, Patmabanasirakan handes, №1, ej 273-276.

Yeghiazaryan V․ 2019, Poghos Khach’atryani 90-amyakin, Patma-banasirakan handes, №․ 1, ej 260-264.

Yeghiazaryan V․ 2021, Grakhosut’yun Grigor Narekats’u Matenagitut’yan astvatsahacho grk’i masin, Hayagitakan usumnasirut’yunner, ej 84-104.

Yerg yergots’, handerdz meknut’eamb nakhneats’ 1993, ashkhatasir., T. Mesrop k’ahana Arameani, Yerevan, «Gandzasar» Matenashar, 149 ej.

Zek’iyean L․ 2015, Grigor Narekats’i, Tiyezerakan vardapet, «Banber» Matenadarani, 22, ej 10-23.

Khach’atryan P. 1990, Nareki mijnadaryan lutsmunk’y, hrat. YePH, Yerevan, 210 ej.

Khach’atryan P. 1996, Narekats’in yev hay mijnadary, hrat. Mayr At’vorr S. Ejmiatsin, 396 ej.

Kozmoyan A․ 1987, Haykakan yev parskakan mijnadaryan sirayin k’narergut’yan tipabanakan arrandznahatkut’yunneri masin, Patma-banasirakan handes, №3, ej 153-160.

Kozmoyan A․ 1996, Hayots’ yev parsits’ mijnadaryan k’narergut’yan hamematakan peotikan (hayeren yev k’arryan), Lraber hasarakakan gitut’yunneri, N 3, ej 122-134.

Kozmoyan A. 2001, Mijnadaryan arevelk’i «yeghbayrut’yunneri» tipabanakan khndri shurj, Merdzavor yev Mijin Arevelk’i yerkrner yev zhoghovurdner, h․ 20, ej 290-300.

Kozmoyan A. 2016, Irani mshakuyt’y․ 1 Yndhanur aknark․ 2․ Parsits’ mijnadaryan grakanut’yun, khmb., Safrastyan R., Hayastani harakits’ yerkrneri patmut’yun, h․ 2, Mijin darer, Yerevan, «Zangak» hrat., ej 107-116.

Kozmoyan A. 2023, Parsits’ mijnadaryan poyezian hay t’argmanakan arvestum (mi drvagi ditarkum), Arevelyan aghbyuragitut’yun, N 4, ej 141-150.

Kozmoyan A․ 2024, Iranagitakan hetazotut’yunner, Yerevan, «Gitut’yun» hrat., 461 ej.

Kozmoyan A. 2004, Parsits’ mijnadaryan poyezian sufizmi gaghap’arneri yev geghagitut’yan hamakargum (Rrumi, Hafez), Parsits’ poyeziayi yntrani, t’argm, S․ Kaputikyan; pars․ toghats’i t’argm․, arrajaban yev tsanot’agr․, A․ Kozmoyan; HH GAA, Yerevan, «Mughni» ej 9-43, ej 109-120.

Hunanyan H. 1996, Grigor Narekats’in yev hay mijnadary, Arravot, t’․ 155, ogostos 30, ej 6.

Ghanalanyan A. 1969, Avandapatum, Yerevan, «HSSH GA hrat.», 530 ej. Margartashar /Rrobayat’/ 1989, parskerenits’ toghats’i t’argmanut’yuny, arrajabany yev tsanot’agrut’yuny, A․ Kozmoyani, Yerevan, «Khorhrdayin grogh», 240 ej.

Mkrtch’yan L. 1967, Narekats’in yev Dostoyevskin, «Hayrenik’i dzayn», 15 hunvari, №3/77/, ej 5-6.

Mkrtch’yan L․, Poyeziayi hasaky. Hnaguyn shrjan. Mijin darer (V-XII dd․). Hay dasakan k’narergut’yun, h․ 1, Yerevan, «YePH hrat.», 1986, 195 ej.

Ch’aloyan V. 1964, Haykakan RRenesans, Yerevan, «Haypethrat», 252 ej.

Ch’aloyan V. 1975, Hayots’ p’ilisop’ayut’yan patmut’yun (Hin yev mijin darer), Yerevan, «GAA hrat.», 524 ej.

Ch’amch’ean M․ 1785, Patmut’iwn Hayots’, h. B, Venetik, tp. Jiovanni Piats’voyi, 1060 ej.

Sarinyan S․ 2016, Poghos Khach’atrean. Hay hin grakanut’ean matenagitut’iwn, Yerevan, «Tigran Mets», 614 ej, Patma-banasirakan handes, 3, ej 218-219.

Safaryan A․, Mkhit’aryan S․1997, Iran-Name, t’․6, ej 20-21.

Safaryan Al. 1992, I vkayut’yun Narekats’u asttsvatsabanakan rrealizmi, «Yerevani hamalsaran» (Gitainformats’ion handes), t’iv 3 (74), ej 31–34.

Safaryan Al. 1993, Grigor Narekats’u u sufi banasteghtsneri steghtsagortsut’yunnerum avandakan patkerneri «adaptats’man» masin, Lraber hasarakakan gitut’yunneri, t’iv 2, ej 103–113.

Safaryan Al. 1993, Mtorumner Grigor Narekats’u yev sufi banasteghtsneri baroyagitakan hayats’k’neri masin, «Iran-name», t’iv 1, hunis, ej 29–30.

Safaryan Al․ 1996, Nor t’argmanut’yunner Yunus Emrev «Divanits’», Banasirut’yan harts’er (hodvatsneri yev haghordumneri zhoghovatsu` nvirvats prof. G. Nalbandyani 70-amyakin, khmb. G. Melik’yan), «Iran-Name» matenashar, Yerevan, ej 5:

Ներբեռնումներ

Հրատարակվել է

2026-01-09

Թողարկում

Բաժին

Articles

Ինչպես մեջբերել

Սաֆարյան Ա., Պետրոսյան Վ., & Մարտիրոսյան Ա. (2026). Էջեր նարեկացիագիտության պատմությունից. Պատմություն և մշակույթ , 22(1), 18-32. https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.018