Հտ․ 59 No. 3 (267) (2025)

Հոդվածը նվիրված է Արագած հրաբխի գագաթային մասում, արևելյան և հարավային լանջերին շրջանառվող հանքային և քաղցրահամ ջրերի հիդրոքիմիային ու դրան առնչվող որոշ հարցերի պարզաբանմանը։ Արևելյան լանջերին, հանքային ջրերի կազմերի հետ կապված, դիտվել է բնական թթվային դրենաժի երևույթ, որը տարածվում է մայր վտակի հոսքի ուղղությամբ և աստիճանաբար մարում Ծաղկաշեն գյուղի տարածքում։ Այս տեղամասում դիտվում են նաև իրար մոտ տեղակայված ելքերով ջրերի կազմերի նկատելի տարբերություններ, ինչը կարող է բացատրվել տեղամասի հանքային և քաղցրահամ ջրերի ձևավորման խորությունների զգալի տարբերությամբ և նրանց՝ երկրի մակերես դուրս գալու ճանապարհների միմյանցից մեկուսացվածությամբ։ Անջատվել են ջրերի առավել տարածված, գերակշռող կազմերը, ըստ հետազոտված տեղամասերի, և կազմվել են  բանաձևերն ըստ Կուրլովի։

Հոդվածում նույն ծագում ունեցող երկու ափամերձ լանդշաֆտների օրինակով դիտարկվում է ժամանակակից կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը դրանց վերափոխման և պահպանման վրա: Օգտագործվել են հեղինակի դաշտային հետազոտական նյութերը Բալթիկ և Կասպից ծովերի վերաբերյալ: Կուրշյան ցամաքալեզվակի, Բալթիկ ծովի ջրի մակարդակի բարձրացման ֆոնի վրա, ուժեղ փոթորկի ալիքները ուժեղացրել են ափերի քայքայումը, հատկապես դրա արմատային մասում, և սպառնալիք են ստեղծում ցամաքալեզվակի միջով դեպի նույնանուն ծովածոց ճեղքելու համար: Դա կհանգեցնի Կուրշյան ցամաքալեզվակի մասնատմանը՝ կազմելով առանձին կղզիներ: Գորգանի ցամաքալեզվակի մոտ Կասպից ծովի մակարդակի իջեցման պատճառով բացառվում է ափերի քայքայումը։ Ցամաքալեզվակի մարմինը կընդլայնվի ծովի կողմից՝ ստորջրյա ափամերձ լանջի մի մասի չորացման պատճառով։ Համանուն ծոցը վերածվել է աղուտակված և աղիահամ ճահճի։ Առաջարկվում են միջոցներ՝ Կուրշյան ցամաքալեզվակը և Գորգանի ծոցը փրկելու համար:

Կլիմայի ժամանակակից փոփոխությունները նպաստել են Արալյան ծովի (լճի) և Չադ ու Ուրմիա լճերի չորացմանը։ Առաջին երկու լճերը բազմիցս կտրուկ կորցրել են իրենց ջրի ծավալը ուժեղ երաշտների ժամանակ, իսկ խոնավ ժամանակ կրկին վերականգնվել են։ Բացահատվել են դրանց ավազաններում ուժեղ երաշտների և խոնավացման ժամանակաշրջաններ: Դրանց ժամանակակից չորացումը սկսվել է 1960-ական թվականներից և զարգանում է նմանատիպ սցենարով։ Ուրմիա լիճն իր նախապատմական ծավալը կորցրել է իր գոգավորության տեկտոնական իջեցման հետևանքով՝ ուշ պլեիստոցենի վերջում։ Իսկ նորագույն ժամանակներում նրա մակարդակի տատանումները հիմնականում կապված էին կլիմայական պայմանների փոփոխությունների հետ։ Բոլոր երեք լճերի ներկայիս չորացումը համընկել է նոր չոր կլիմայական ցիկլի հետ, որին գումարվել է մարդածին ազդեցությունը, ինչը հանգեցրել է աղետալի հետևանքների։ Լճերը կարող են փրկվել միայն այն դեպքում, եթե մարդը ամբողջությամբ կհրաժարվի գյուղատնտեսական նպատակներով գետի հոսքի օգտագործումից։ Լճերն աստիճանաբար կվերականգնվեն խոնավ կլիմայական ցիկլի ընթացքում, որը կարող է փոխարինել ներկայիս չոր ցիկլին։

Հոդվածում ուսումնասիրվում են Կուբան գետի ավազանի լեռնային գետերում ջրի հոսքի որոշման ֆոտոհիդրոմետրիկ մեթոդի (ՖՀՄ) փորձարկման արդյունքները հոսքի արագությունների լայն միջակայքում: Նպատակն է գնահատել առաջարկվող տեխնոլոգիայի կիրառելիությունը որպես մատչելի, ոչ ինտրուզիվ և աշխատատար գործիք լեռնային գետերի հոսքի անընդհատ հիդրոլոգիական մոնիթորինգի համար: Այս մեթոդի փորձարկման ընթացքում ջրի հոսքը չափվել է ինչպես հոսանքի հաշվիչի, այնպես էլ ՖՀՄ-ի միջոցով: Հեղինակները մշակել են չափման որակը գնահատելու ալգորիթմ՝ հիմք ընդունելով մակերևութային հոսքի արագության դաշտերի համեմատական վիճակագրական և գրաֆիկական վերլուծությունը: Ուսումնասիրվել են նաև հոսքի արագությունների էմպիրիկ բաշխումները հոսքի խորությամբ և տրվել են դրանց ընդհանրացված թվային գնահատականները: Եզրակացություններ են արվում ֆոտոհիդրոմետրիկ մեթոդի կոնկրետ կիրառման վերաբերյալ և այն օգտագործելով տրվում են առաջարկություններ լեռնային գետերում ջրի հոսքը որոշելու համար։

Երկրների տնտեսական զարգացման համար առանձնակի կարևորություն և դեր ունի նրա տարածքի տարատեսակ, այդ թվում նաև բնառեսուրսային նախադրյալների ուսումնասիրությունը, գնահատման և զբոսաշրջային նպատակներով դրանց օգտագործումը: Այս իմաստով բացառություն չէ նաև Հայաստանի Հանրապետությունը, որն առանձնանում է համամատաբար փոքր տարածքի վրա բնաշխարհագրական պայմանների խիստ բազմազանությամբ, տեղից տեղ դրանց նկատելի տարբերություններով և բնատարածքային համալիրի տարրերի յուրահատուկ գծերով, գեղագիտական որակով ու զբոսաշրջային գրավչությամբ: Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների և ՀՀ քաղաքացիների համար առանձնակի կարևորություն ունեն և զբոսաշրջային գրավչություններ են ոչ միայն մեր երկրի բազմադարյան նյութական ու հոգևոր մշակույթի անկրկնելի նվաճումները, այլ նաև տարածքի բնաշախարհագրական պայմանների ինքնատիպ գծերը՝ պայմանավորված նախ և առաջ ՀՀ տարածքի լեռնային մակերևույթի բազմազանությամբ և ռելիեֆի տարրերի հատկանիշներով: Բացի այդ, ժամանակակից պայմաններում, երբ զբոսաշրջությունն աշխարհի բազմաթիվ երկրներում դարձել է տնտեսության կարևոր ոլորտներից մեկը և նկատելի դեր ունի տնտեսության դիվերսիֆիկացման գործում, անհրաժեշտություն է դառնում նպատակային ու արդյունավետ օգտագործել երկրի զբոսաշրջային ներուժի բոլոր տարրերը, մասնավորապես՝ բնառեկրեացիոն ներուժը:

Ժամանակակից հիդրոէլեկտրակայանների նախագծումը և կառուցումը, որոնք ներառում են հիդրոէլեկտրակայան, ամբարտակ, բեռնափոխադրման շլյուզ, հողային ամբարտակ, ջրամբար և այլն, պահանջում են հարակից տարածքների վրա դրանց ազդեցության մանրամասն կանխատեսում: Գնահատման հարցերը հիմնականում դիտարկվում են կարգավորող պահանջներին համապատասխան և ներառում են ջրամբարի ազդեցության ուսումնասիրությունը ափամերձ գոտում տարբեր գործընթացների զարգացման վրա: Կանխատեսման օբյեկտիվության համար իմաստ ունի այն իրականացնել երկու փուլով՝  առաջինը «ֆոնային» համախառն կանխատեսման տեսքով և երկրորդը՝  մանրամասն կանխատեսման տեսքով՝ օբյեկտը շահագործման հանձնելուց 5 տարի հետո: Այս մոտեցումը մեզ թույլ կտա հաշվի առնել ափերի և առափնյա գործընթացների զարգացման բոլոր միտումները և անհրաժեշտության դեպքում մշակել ափերի պաշտպանության առաջարկներ:

Բոլոր ժամանակներում պետությունների ռազմավարական և մարտավարական տարբեր խնդիրների լուծման համար առանձնակի դեր են ունեցել մարդկային ներուժի կամ ժողովրդագրական իրավիճակի ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական ցուցանիշները: Այլ գործոնների հետ միասին ժողովրդագրական իրավիճակը ցուցանիշները պայմանավորել է երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումն ու հզորացումը, պաշտպանունակության ամրապնդումը և ռազմական ներուժի մեծացումը: Բարենպաստ ժողովրդագրական  իրավիճակի  ստեղծման համար երկրների կողմից իրականացվել և շարունակվում է իրականացվել ժողովրդագրական հատուկ քաղաքականություն: Այս իմաստով բացառություն չէ նաև ՀՀ-ն, որտեղ հետխորհրդային ժամանակաշրջանում ժողովրդագրական իրավիճակի ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն են թողել տարբեր գործընթացներ: Ձևավորված ժողովրդագրական իրավիճակում առկա հիմնախնդիրների բացահայտումն ու լուծման ուղիների մատնանշումը, համարվում են ՀՀ հեռանկարային զարգացման և սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի գերակա ուղղություններից մեկը: Բացի այդ, բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի ձևավորումն ու արդյունավետ կառավարումը համարվում են ոչ միայն ՀՀ հեռանկարային զարգացման գերակա ուղղություններից, այլ նաև անվտանգային կայուն համակարգի ստեղծման կարևոր երաշխիքներից մեկը: