Պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնող զինվորների հոգեբանական հարմարման շարունակականության հայեցակարգային վերլուծություն
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2026.17.3.056Բանալի բառեր:
զինվորական ծառայություն, զորակոչիկ, հոգեբանական հարմարում, դեվիանտ վարք, սթրեսորներ, հաղթահարման ռազմավարություններ, հուզական կարգավորումԱմփոփում
Սույն հետազոտությունը դիտարկում է զորակոչիկների և պարտադիր զինվորական ծառայություն անցնող անձանց հոգեբանական հարմարման և դեվիանտ վարքի փոխկապակցվածությունը՝ առաջարկելով հարմարման գործընթացը մեկնաբանող ինտեգրատիվ հայեցակարգ։ Առաջատար գիտական հրապարակումների տեսական վերլուծությունը համադրվում է համակարգված ակնարկների, մետավերլուծությունների և զորակոչիկների շրջանում կատարված ժամանակակից ուսումնասիրությունների արդյունքների հետ՝ շեշտադրելով անհատական, միջանձնային և կազմակերպական գործոնների փոխազդեցությունը։ Արդյունքները ցույց են տալիս, որ չհարմարվող վարքը չի կարող բացատրվել միայն անհատական հատկանիշներով կամ հոգեբուժական ախտանիշներով։ Հուզական կարգավորման դժվարությունները, իմպուլսիվությունը և հաղթահարման անարդյունավետ ռազմավարությունները փոխազդում են սոցիալական ընդունման, խմբային համախմբվածության, առաջնորդության և ծառայության պահանջների հետ։ Հարմարումը դիտարկվում է որպես դինամիկ և շարունակական գործընթաց, որի տարբեր փուլերում կարող են առաջանալ դեվիանտ վարքի նախանշաններ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն նաև սոցիալական աջակցությունը, միջանձնային հարաբերությունները և կազմակերպական միջավայրը։ Այս հիմքով առաջարկվում է Ռազմական հոգեբանական հարմարման շարունակականության (MPAC) մոդելը, որը դեվիանտ վարքը դիտարկում է որպես հարմարման դժվարությունների հնարավոր դրսևորում և ընդգծում կանխարգելիչ միջամտության անհրաժեշտությունը։ Մոդելը միավորում է անհատական, սոցիալական և կազմակերպական մակարդակները՝ հնարավորություն տալով համակարգված կերպով գնահատել հարմարման ընթացքը և ռիսկի հնարավոր դրսևորումները ծառայության տարբեր փուլերում։
Ներբեռնումներ
Հղումներ
Дорофеев И. И., Корзунин В. А., Овчинников Б. В., Юсупов В. В., Ятманов А. Н. (2016). Методологические аспекты выделения категории медико-психологического сопровождения курсантов. Клиническая и специальная психология, 5(2), 113–120. https://psyjournals.ru/journals/cpse/archive/2016_n2/cpse_2016_n2_Dorofeev_et_al.pdf / Dorofeev I. I., Korzunin V. A., Ovchinnikov B. V., Yusupov V. V., Yatmanov A. N. (2016). Metodologicheskie aspekty vydeleniya kategorii mediko-psikhologicheskogo soprovozhdeniya kursantov. Klinicheskaya i spetsialnaya psikhologiya, 5(2), 113–120. https://psyjournals.ru/journals/cpse/archive/2016_n2/cpse_2016_n2_Dorofeev_et_al.pdf
Корзунин А. В., Юсупов В. В., Корзунин В. А., и др. (2013). Обоснование методического аппарата по определению групп профессионального психологического сопровождения курсантов военного вуза МО РФ. Вестник ЛГУ им. А. С. Пушкина, (4). https://cyberleninka.ru/article/n/obosnovanie-metodicheskogo-apparata-po-opredeleniyu-grupp-professionalnogo-psihologicheskogo-soprovozhdeniya-kursantov-voennogo/ Korzunin A. V., Yusupov V. V., Korzunin V. A., et al. (2013). Obosnovanie metodicheskogo apparata po opredeleniyu grupp professionalnogo psikhologicheskogo soprovozhdeniya kursantov voennogo vuza MO RF. Vestnik LGU im. A. S. Pushkina, (4). https://cyberleninka.ru/article/n/obosnovanie-metodicheskogo-apparata-po-opredeleniyu-grupp-professionalnogo-psihologicheskogo-soprovozhdeniya-kursantov-voennogo
Серегин Д. А., Марченко А. А., Баурова Н. Н., Днов К. В. (2018). Ранняя диагностика девиантного поведения у военнослужащих по призыву. Доктор. Ру., (9), 40–49. DOI: 10.31550/1727-2378-2018-153-9-40-49 /Seregin D. A., Marchenko A. A., Baurova N. N., Dnov K. V. (2018). Rannyaya diagnostika deviantnogo povedeniya u voennosluzhashchikh po prizyvu. Doktor. Ru., (9), 40–49. DOI: 10.31550/1727-2378-2018-153-9-40-49
Солодков А. С., Ильина А. А., Федоров Е. В., Кузнецова Е. В., Ятманов А. Н. (2016). Прогнозирование психологического благополучия курсантов военного вуза. Ученые записки университета Лесгафта, (11), 141. https://cyberleninka.ru/article/n/prognozirovanie-psihologicheskogo-blagopoluchiya-kursantov-voennogo-vuza / Solodkov A. S., Ilina A. A., Fedorov E. V., Kuznetsova E. V., Yatmanov A. N. (2016). Prognozirovanie psikhologicheskogo blagopoluchiya kursantov voennogo vuza. Uchenye zapiski universiteta Lesgafta, (11), 141. https://cyberleninka.ru/article/n/prognozirovanie-psikhologicheskogo-blagopoluchiya-kursantov-voennogo-vuza
Bethmann, D., & Cho, J. I. (2023). Conscription hurts: The effects of military service on physical health, drinking, and smoking. SSM – Population Health, 22, 101391. https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2023.101391
Bucher, J. (2014). Military deviance. In Encyclopedia of Social Deviance (Vol. 2, pp. 442–444). SAGE Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781483340470.n177
Cox, J. A., McLean, S., Read, G. J. M., & Salmon, P. M. (2025). The factors that contribute to dysfunctional behavior in active military personnel: An umbrella review. Trauma, Violence, & Abuse. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/15248380251349776
Giles, G. E., Navarro, E., et al. (2023). Characterizing relationships among the cognitive, physical, social-emotional, and health-related traits of military personnel. Military Medicine, 188, e2520–e2530. https://doi.org/10.1093/milmed/usad002
Gladkova, Y. O., Filonenko, V. M., & Shcherbakova, I. V. (2026). Psychological aspects of deviant behavior of military personnel in the context of extreme existential trials. Bulletin of Criminological Association of Ukraine, 32(2), 968–982. https://doi.org/10.32631/Vca.2024.2.76
Gromatsky, M., et al. (2023). The prevalence of nonsuicidal self-injury in military personnel: A systematic review and meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 24(5), 2936–2952. https://doi.org/10.1177/15248380221119513
Hom, M. A., Stanley, I. H., Schneider, M. E., & Joiner, T. E. (2017). A systematic review of help-seeking and mental health service utilization among military service members. Clinical Psychology Review, 53, 59–78. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2017.01.008
Hurjui, E., & Tigusan, M. (2013). Aspects of deviance in military environment. International Conference of Scientific Paper AFASES, Brasov. https://www.afahc.ro/ro/afases/2013/socio/hurjui_ticusan.pdf
Jones, N., Seddon, R., Fear, N. T., McAllister, P., Wessely, S., & Greenberg, N. (2012). Leadership, cohesion, morale, and the mental health of UK Armed Forces in Afghanistan. Psychiatry, 75(1), 49–59. https://doi.org/10.1521/psyc.2012.75.1.49
Kim, H.-R., Seol, J. H., & Lee, K.-H. (2020). The relationships among job burnout, organizational citizenship behavior, work engagement, and social capital via smartphone use in the Navy soldiers on duty: A moderated mediation model. Korean Psychological Journal of Culture and Social Issues, 26(4), 409–433. https://doi.org/10.20406/kjcs.2020.11.26.4.409
Kim, S., & Lee, S. J. (2025). A study on the relationship between smartphone use and military life adaptation of Korean soldiers: The mediating effects of interpersonal skills and self-esteem. The Journal of Learner-Centered Curriculum and Instruction, 25(4), 683–698. https://doi.org/10.22251/jlcci.2025.25.4.683
Kirkham, R., Liu, C., Wulandari, T., Aidman, E., Yücel, M., Wiley, J., & Albertella, L. (2025). Emotion regulation and coping in active military personnel: A systematic review. Stress and Health, 41(3), e70036. https://doi.org/10.1002/smi.70036
Kwan, J., Sparrow, J., Facer-Irwin, E., Thandi, G., Fear, N. T., & MacManus, D. (2020). Prevalence of intimate partner violence perpetration among military populations: A systematic review and meta-analysis. Aggression and Violent Behavior, 53, 101419. https://doi.org/10.1016/j.avb.2020.101419
Larsson, G., et al. (2022). Perceived stress and hair cortisol levels amongst conscripts during basic military training: A repeated measures study. Military Psychology, 34(5), 541–550. https://doi.org/10.1080/08995605.2021.2018902
LeardMann, C. A., Powell, T. M., Smith, T. C., Bell, M. R., Smith, B., Boyko, E. J., Hooper, T. I., Gackstetter, G. D., Ghamsary, M., & Hoge, C. W. (2013). Risk factors associated with suicide in current and former US military personnel. JAMA, 310(5), 496–506. https://doi.org/10.1001/jama.2013.65164
Livingston, W. S., et al. (2023). The association of military sexual harassment/assault with physical and mental health: A meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 24(4), 2616–2629. https://doi.org/10.1177/15248380221109790
Mieziene, B., Emeljanovas, A., Cesnaitiene, V. J., Vizbaraite, D., & Zumbakyte-Sermuksniene, R. (2020). Health behaviors and psychological distress among conscripts of the Lithuanian military service: A nationally representative cross-sectional study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(3), 783. https://doi.org/10.3390/ijerph17030783
Osborne, A., Wilson-Menzfeld, G., McGill, G., & Kiernan, M. D. (2022). Military service and alcohol use: A systematic narrative review. Occupational Medicine, 72(5), 313–323. https://doi.org/10.1093/occmed/kqac045
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Sharp, M. L., Fear, N. T., Rona, R. J., Wessely, S., Greenberg, N., Jones, N., & Goodwin, L. (2015). Stigma as a barrier to seeking health care among military personnel with mental health problems. Psychological Medicine, 45(9), 1873–1883. https://doi.org/10.1017/S0033291714001609
Shin, S., & Kang, K. J. (2026). Influence of smartphone dependence, mental health, and resilience on military life adjustment among soldiers: A cross-sectional study. Research in Community and Public Health Nursing, 37(1), 1–13. https://doi.org/10.12799/rcphn.2025.01291
Smaliukienė, R., Bekešienė, S., Mažeikienė, A., Larsson, G., Karčiauskaitė, D., Mazgelytė, E., & Vaičaitienė, R. (2022). Hair cortisol, perceived stress, and the effect of group dynamics: A longitudinal study of young men during compulsory military training in Lithuania. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(3), 1663. https://doi.org/10.3390/ijerph19031663
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Hrant Avanesyan, Emma Sargsyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
