Banber Erevani hamalsarani. Banasirut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2575 |
| P - ISSN | : | 1829-457X |
Այսպես կոչված «թափառիկ դիպաշարերի» բազմազանության մեջ հայ գրողները, եթե բացառություն անենք «Սասնա ծռեր» էպոսի համար, հատկապես հետևողականորեն զբաղվել են «Քաջ Նազար» հեքիաթի գրական մշակումներով։ Համաշխարհային գրականության մեջ լայն տարածում ունեցող հավերժական ու հանրահայտ մի հերոսի տեսակի՝ գերմանացի Գրիմ եղբայրների Քաջ Դերձակի, հունական Պարոն Ղազարոսի, ռուսական Ֆոմա Բերեննիկովի և գրական այլևայլ մշակումների համատեքստում արդեն շատ վաղուց իրենց արժանավոր տեղն ունեն նաև հայկական Քաջ Նազարի տարբերակները։ Այս թեմայի գեղարվեստական մշակումները ժանրային առումով բազմազան են՝ արձակ կամ չափածո հեքիաթ, կատակերգություն, վեպ և այլն։ Այն մշակել են Հովհաննես Թումանյանը և Ավետիք Իսահակյանը, Սիպիլն ու Համաստեղը, Դերենիկ Դեմիրճյանը և Ստեփան Զորյանը, հետագայում՝ Մարտիրոս Վեսպերը, Մկրտիչ Սարգսյանը, Հովհաննես Գրիգորյանը, Նորայր Ադալյանը և շատ ուրիշները։ Այդ մշակումներից մի քանիսի մասին գրվել են արժեքավոր բազմաթիվ ուսումնասիրություններ՝ դրանք քննելով տարբեր դիտանկյուններից։
Հոդվածը նվիրված է Ավետիք Իսահակյանի «Աղա Նազար» հեքիաթին և նրա արևմտահայ արձագանքին՝ երևելի գրագիտուհի Սիպիլի՝ ընթերցողին դեռևս քիչ հայտնի «Հանըմ Նազար» չափածո հեքիաթին, որի մասին մինչ օրս արվել են սոսկ առանձին ակնարկներ, այն էլ՝ հիմնականում առանց սկզբնաղբյուրի հղման։
«Հանըմ Նազար»-ը, ի դեպ, ուշարժան է մի քանի առումներով։ Ամենից առաջ՝ նրանով, որ գրվել է Ավետիք Իսահակյանի «Աղա Նազար»-ի անմիջական տպավորության տակ և նվիրված է հենց Իսահակյանին։ Բացի այդ՝ ինչ-որ չափով դարձել է այդ հեքիաթի գրական ծաղրանմանությունը (պարոդիան)՝ իբրև դրա բովանդակության և ոճի միտումնավոր ընդօրինակման հետևանք։ Նկատենք, որ հեգնանքի ու գրական նախատիպի հակադրության այդ տեսակն արդեն վաղուց կիրառվել էր հայ գրականության մեջ․ հիշատակելի են, օրինակ, Միքայել Նալբանդյանի «Մամիկոնյան մեծ Վահանի պատասխանը» բանաստեղծության ծնունդը Ռափայել Պատկանյանի պոեմի («Հիմի է՞լ լռենք») համանուն հատվածի առիթով կամ նույն հեղինակի «Աղցմիք» երգիծական բանաստեղծությունների շարքը՝ ուղղված Նար-Պեյի (Խորեն Գալֆայան) «Վարդենիք» ժողովածուի դեմ։ Հիշենք նաև Շիրվանզադեի՝ ներքին բանավեճ պարունակող «Գործակատարի հիշատակարանից» վիպակ-պարոդիան, որի ստեղծման ազդակը դարձավ Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղ»-ը։ Գրական այդ տեսակը, ներառելով ոճական և դիպաշարային մի շարք նմանություններ, կենսունակ եղավ նաև հետագայում՝ հասնելով մինչև հանճարեղ Եղիշե Չարենց․ նկատի ունեմ նրա կյանքի հատկապես վերջին տասնամյակում այլ երկերի նմանությամբ գրված որոշ գործեր, ասենք՝ Սամուիլ Մարշակից կատարած պոեմ-փոխադրությունը՝ «Գիքորի երազը»։
Մեր ուսումնասիրության առաջնահերթ խնդիրներն են եղել զուգադրական մեթոդով քննել «Աղա Նազար»-ի և «Հանըմ Նազար»-ի դիպաշարային, կոմպոզիցիոն նմանություններն ու տարբերությունները, Սիպիլի կողմից կին/տղամարդ հերոսների միտումնավոր փոխատեղումը, որը միանգամայն նոր երանգ է հաղորդում երկին՝ այն դարձնելով ավելի ինտրիգային ու հետաքրքրաշարժ։ Այստեղ մեր կարևոր եզրահանգումն այն է, որ երկու հեղինակներն էլ, ճիշտ է, տարբեր ուղիներով, բայց յուրովի կարողացել են վեր հանել արատավոր երևույթի համամարդկային ու հավերժական բնույթը։ Բացի այդ՝ «Հանըմ Նազար»-ում առաջին անգամ գահ բարձրացնելով իգական սեռի ներկայացուցչին՝ հեղինակը որոշակիորեն արձագանքում է նաև, այսպես կոչված, կանանց «ազատագրության» խնդրին՝ հեգնանքով ու զավեշտի պաթոսով ներկայացնելով ծույլ և անարժան, բայց բախտի բերմամբ փառքի հասած կնոջ ճակատագիրը:
Աղաբաբյան Ս․ (1986): Սովետահայ գրականության պատմություն, Երևան (Aġababyan S. (1986): Sovetahay grakanutʿyan patmutʿyun, Erevan):
Աղբալյան Ն․ (1959): Գրական-քննադատական երկեր, հ․ 1, Բեյրութ (Aġbalyan N. (1959)։ Grakan-kʿnnadatakan erker, h. 1, Beyrut):
Ավագյան Մ․ (1977): «Քաջ Նազարի» ոգին և ոճը, «Սովետական Հայաստան», թիվ 112 (Avagyan M. (1977): «Kʿaǰ Nazari» ogin yev očʿə, «Sovetakan Hayastan», tʿiv 112):
Գուլլակյան Ս․ (1965): Ավետիք Իսահակյանի «Աղա Նազարը»։ Երևան, «Սովետական գրականություն» ամսագիր, հոկտեմբեր, էջ 91։ (Gullakyan S. (1965): Avetikʿ Isahakyani «Aġa Nazary»։ Erevan․ «Sovetakan grakanutʿyun» amsagir, hoktember, ej 91):
Դանիելյան Կ․ (1986): Գրականություն և իրականություն, Երևան (Danielyan K. (1986): Grakanutʿyun yev irakanutʿyun, Erevan):
Թամրազյան Հ. (1976): Դերենիկ Դեմիրճյան, Երևան, «Հայաստան» հրատ․, 182 էջ (Tʿamrazyan H. (1976): Derenik Demirčʿyan, Erevan, «Hayastan» hrat., 182 ej):
Ինճիկյան Ա. (1977): Ավետիք Իսահակյան, Երևան, «Սովետական գրող» հրատ․, 260 էջ (Inčʿikyan A. (1977): Avetikʿ Isahakyan, Erevan, «Sovetakan groġ» hrat., 260 ej)։
Իսահակյան, Ավ․ (2014): Երկերի լիակատար ժողովածու տասնչորս հատորով, հ․ հինգերորդ։ Երևան, ՀՀ ԳԱ «Գիտություն» հրատ․ (Isahakyan, Av. (2014): Erkeri liakatar žoġovacu tasnčʿors hatorov, h. hingeʿerord. Erevan․ HH GA «Gitutʿyun» hrat.):
Մուրադյան Հ․, (1961): Դերենիկ Դեմիրճյան, Երևան (Muradyan H. (1961): Derenik Demirčʿyan, Erevan):
Ջրբաշյան Էդ․ (1989): Գրականության պատմա-գործառական ուսումնասիրության սկզբունք¬ները / «Հայ գրականությունը պատմա-գործառական լուսաբանությամբ» գրքում։ Երևան․ ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․ (Jrbašyan Ed. (1989): Grakanutʿyan patma-gorcarakan usumnasirutʿyan skzbunkʿnery / «Hay grakanutʿyuny patma-gorcarakan lusabanutʿyamb» grkʿum. Erevan․ HSSH GA hrat.):
Սանթոյան Մ. (2006): Էպիկական կերպարի ստեղծման չափումները, Երևան (Santʿoyan M. (2006): Epʿikakan kerpari steġcman čʿapʿumnerə, Erevan):
Սարգսյան, Վ․ (1991): Քաջ Նազարի գրական հետագիծը։ Երևան, «Հայաստան» հրատ․ (Sargsyan V. (1991): Kʿaǰ Nazari grakan hetagiʿcʿə. Erevan․ «Hayastan» hrat.):
Սիպիլ (1915): Հանըմ Նազար // Թեոդիկ, «Ամենուն տարեցույցը» գրքում․ Կ․ Պոլիս․ տպարան Մ․ Հովակիմյան, էջ 236 (Sipil (1915): Hanəm Nazar // Tʿeodik, «Amenun tarecʿuycʿy» grkʿum․ K. Polis․ tparan M. Hovakimyan, ej 236)։
Սրվանձտյանց, Գ․ (1978): Երկեր, հ․ 1։ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․ (Srvandztyancʿ G. (1978): Erker, h. 1. Erevan․ HSSH GA hrat.):
Վարդանյան Ա․ (1986): Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթները, Երևան (Vardanyan A. (1986): Hovhannes Tʿumanyani hekʿiatʿnery, Erevan)։
Карасев Л․ В․ - Философия смеха, Москва, 1996, Российский государственный гуманитарный университет, 224 стр․ (Karasev L. V. – Filosofiya smekha, Moskva, 1996, Rossiyskiy gosudarstvennyy gumanitarnyy universitet, 224 str.)․
Հոդվածը ձևավորում է համապարփակ հետազոտական դիտանկյուն նավի կերպարի շուրջ՝ որպես բազմագործառութային սեմիոտիկ մեխանիզմ, որը միավորում է դիցաբանությունը, կրոնափիլիսոփայական խորհրդանիշաբանությունը, մշակութային սեմիոտիկան և նոր ու ժամանակակից գրականության պոետիկան։ Տեսական շրջանակը միավորում է տոպոսաբանությունը, արքետիպային մոտեցումը, մշակույթի փիլիսոփայությունը, քրոնոտոպիկան, հեթերոտոպիան և պերինատալ հոգեբանությունը։ Հնագույն և միջնադարյան աղբյուրներից մինչև Մելվիլ, Սթիվենսոն, Պո, Էկո և Կորտասար ընդգրկող նյութի վրա ցույց է տրվում, որ «նավը» գործում է որպես քրոնոտոպի օպերատոր՝ տարածական հակասությունները փոխակերպելով ժամանակային, որպես իշխանության և օրենքի տարածք (պետության մոդել / հակապանօպտիկոն), որպես սուբյեկտիվ փորձառության միջնորդ (մահվան-և-վերածննդի սցենարներ՝ Պոյի մոտ) և որպես ազգային ճակատագրի կերպար՝ Կոստան Զարյանի «Նավը լեռան վրա» վեպում։
Գիտական նորույթներն են՝ (1) նավի գործառույթների տիպաբանության մշակումը (շեմ / տուն / իշխանություն / անձ), (2) «նավը՝ որպես քրոնոտոպի օպերատոր» մոդելի առաջարկումը, որը բացահայտում է հակահեթերոտոպիկ ազդեցությունները Էկոյի մոտ, և (3) Զարյանի վեպի սոտերիոլոգիական ու ինքնընկալման հարացույցի ընթերցումը, որտեղ փրկությունը միահյուսվում է ազգային ինքնաճանաչման ծրագրին։ Եզրակացվում է, որ «նավը» դեկորատիվ մոտիվ չէ, այլ իմաստային նախագծման միջուկ, որը կապում է նշանակությունները՝ դիցաբանությունից դեպի պատմություն, հավաքականից դեպի անհատական, մարմնայինից դեպի հոգևոր ոլորտներ՝ ձևավորելով սահմանային փորձառության համընդհանուր լեզու։
Алигьери, Данте. (1967). Божественная комедия. М.: Наука. 655 с. (Aligʹeri, Dante. (1967). Bozhestvennaya komediya. M.: Nauka. 655 s.)․
Алигьери, Данте. (1968). Малые произведения. М.: Наука. 652 с. (Aligʹeri, Dante. (1968). Malye proizvedeniya. M.: Nauka. 652 s.)․
Апулей. (1956). Метаморфозы. Книга VI, с. 199 / Апулей. Апологии. Метаморфозы. Флориды. М.: Наука. Печ. л. 31,8 + 1 вкл. (Apuley. (1956). Metamorfozy. Kniga VI. M.: Nauka)․
Барт, Р. (2008). Мифологии / пер. с фр., вступ. ст. и коммент. С. Н. Зенкина. / М.: Академический проект. 352 с. (Bart, R. (2008). Mifologii. M.: Akademicheskiy proekt)․
Беньямин, В. (2004). Маски времени. СПб: symposium. 482 с. (Benʹyamin, V. (2004). Maski vremeni. SPb: Symposium)․
Беовульф. Старшая Эдда. Песнь о Нибелунгах. (1975). М.: Художественная литература. 43,85 усл. печ. л. (Beovulʹf. Starshaya Edda. Pesnʹ o Nibelungakh. (1975). M.: Khudozhestvennaya literatura)․
Бидерман, Х. (1996). Энциклопедия символов. М.: Республика. 336 с. (Biderman, Kh. (1996). Entsiklopediya simvolov. M.: Respublika)․
Борхес, Хорхе Луис. (2000). Собр соч. в 4 томах. СПб.: Амфора, Т. 2. Усл. печ. л. 44,52. (Borkhes, Khorkhe Luis. (2000). Sobr. soch. v 4 tomakh. SPb.: Amfora)․
Гроф, Станислав. (2002). Космическая игра. М.: АСТ. 248, [8] с. (Grof, Stanislav. (2002). Kosmicheskaya igra. M.: AST)․
Гроф, Станислав. (2006). Холотропное сознание, М.: АСТ. 267, [5] с. (Grof, Stanislav. (2006). Kholotropnoe soznanie. M.: AST)․
Донн, Дж. (1998). Поединок со смертью / John Donne. Death’s Duel, пер. Н. Н. Казанский и А. И. Янковский. // https://surli.cc/njemla (дата обращения: 11 окт. 2025). (Donn, Dzh. (1998). Poedinok so smertʹyu.
Кэ, Юань. (1987). Мифы Древнего Китая. М.: Наука. 527 с. (Ke, Yuanʹ. (1987). Mify Drevnego Kitaya. M.: Nauka)․
Кэмпбелл, Дж. (1997). Маски Бога. Творческая мифология. М.: Золотой век. 332 с. (Kempbell, Dzh. (1997). Maski Boga. M.: Zolotoy vek)․
Литературная энциклопедия. (2001). М.: НПК «Интелвак». (Literaturnaya entsiklopediya. (2001). M.: NPK «Intelvak»)․
Лорд, А. (1984). Сказитель. М.: Восточная литература, РАН. 370 с. (Lord, A. (1984). Skazitelʹ. M.: Vostochnaya literatura)․
Маттисен, Отто. (1972). Ответственность критики. М.: Прогресс. Печ. л. 19,74. (Mattisen, Otto. (1972). Otvetstvennostʹ kritiki. M.: Progress)․
Мелвилл, Герман. (1987). Моби Дик или Белый Кит. Ленинград: Художественная литература. Ленинградское отделение. Усл. печ. л. 33,65. (Melvill, German. (1987). Mobi Dik ili Belyy Kit. Leningrad)․
Мелори, Томас. (1974). Смерть Артура. М.: Наука. Усл. печ. л. 65,81. (Melori, Tomas. (1974). Smertʹ Artura. M.: Nauka)․
Петрович, Горан. (2000). Атлас, составленный небом. Анатомика IV. СПб.: Амфора, 2000. 282 с. (Petrovich, Goran. (2000). Atlas, sostavlennyy nebom. SPb.: Amfora)․
По, Эдгар. (1972). Собр. соч. в 2 томах. М.: Художественная литература. Усл. печ. л. 21,603. (Po, Edgar. (1972). Sobr. soch. M.: Khudozhestvennaya literatura)․
Поэзія Арменіи. (1987). Ер.: «Советакан грох». 523, [1] с. (Poeziya Armenii. (1987). Er.: «Sovetakan grokh»)․
Пропп, В. (1986). Исторические корни волшебной сказки. Л.: Издательство ленинградского университета. 370 с. (Propp, V. (1986). Istoricheskie korni volshebnoi skazki. L.)․
Пушкин, А.С. (1975). Собр. соч. Т. 3. М.: Художественная литература. Усл. печ. л. 25,38. (Pushkin, A.S. (1975). Sobr. soch. M.)․
Роллестон, Т. (2004). Мифы, легенды и предания кельтов. М.: Центрполиграф. 354 с. (Rolleston, T. (2004). Mify, legendy i predaniya kelʹtov. M.: Tsentrpoligraf)․
Рошаль, В. (2006). Энциклопедия символов. М.-СПб: АСТ. 1008 с. (Roshalʹ, V. (2006). Entsiklopediya simvolov. M.-SPb: AST)․
Стивенсон, Роберт Луис. (1981). Собр. соч. в 5 томах. Т. 2. М.: Правда. Усл. печ. л. 21,42. (Stivenson, Robert Luis. (1981). Sobr. soch. M.)․
Тертерян, И. (1988). Человек мифотворящий. М.: Советский писатель. 560 с. (Terteryan, I. (1988). Chelovek mifotvoryashchiy. M.)․
Фрейденберг, О. (1978). Миф и литература древности. М.: Наука, 606 с. (Freidenberg, O. (1978). Mif i literatura drevnosti. M.)․
Фрейденберг, О. (1997). Поэтика сюжета и жанра. М.: Лабиринт. 448 с. (Freidenberg, O. (1997). Poetika syuzheta i zhanra. M.)․
Фуко, М. (1997). История безумия в классическую эпоху. СПб.: Университетская книга. 576 с. (Fuko, M. (1997). Istoriya bezumiya v klassicheskuyu epokhu. SPb.)․
Харрисон, И. и др. (2009). Знаки и символы. М.: Астрель. 355 с. (Kharrison, I. i dr. (2009). Znaki i simvoly. M.)․
Шейнина, Е. (2007). Энциклопедия символов. М.: АСТ. 591 с. (Sheynina, E. (2007). Entsiklopediya simvolov. M.)․
Эко, Умберто. (2012). Остров накануне. М.: Астрель. 576 с. (Eko, Umberto. (2012). Ostrov nakanune. M.)․
Элиаде, М. (2000). Миф о вечном возвращении. М.: Ладомир. 414 с. (Eliade, M. (2000). Mif o vechnom vozvrashchenii. M.)․
Юнг, К.Г. (1999). Архетип и символ. М.: Psychologie und Alchemic. 304 с. (Yung, K.G. (1999). Arkhetip i simvol. M.)․
Աճառյան, Հ. (1977): Հայերեն արմատական բառարան, հ. III, Երևան. ԵՊՀ հրատարակչություն, 636 էջ: (Ačaṙyan, H. (1977): Hayeren armatakan baṙaran, h. III, Erevan. EPH hratarakč‘ut‘yun, 636 ej):
Զարյան, Կ. (1943): Նավը լեռան վրա: Բոստոն. Տպարան Հայրենիք, 455 էջ: (Zaryan, K. (1943): Navë leṙan vra. Boston. Tparan Hayrenik, 455 ej):
Զարյան, Կ. (2010): Անցորդը և իր ճամբան: Եր. Սարգիս Խաչենց, 620 էջ: (Zaryan, K. (2010): Anc‘ordë yev ir č‘amban. Er. Sargis Xač‘enc‘, 620 ej):
Կորտասար, Խ. (1983): Վիճակախաղ: Եր. Սովետական գրող, 440 էջ: (Kortasar, X. (1983): Vič‘akaxał. Er. Sovetakan groł, 440 ej):
Հոդվածում քննվում են արևմտահայ հանճարեղ բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանի (1851-1872) պոեզիայի անգլերեն թարգմանությունները, որոնք մինչ օրս չեն դարձել առանձին ուսումնասիրության նյութ։ Վաղամեռիկ բանաստեղծի քնարերգությունը, ի դեպ, տևականորեն հետաքրքրել է ոչ միայն հայ, այլև օտար թարգմանիչներին, և հրապարակում հայտնվել են ուշագրավ թարգմանություններ։ Մեր ուսումնասիրության արդյունքում փաստվում են կատարված թարգմանությունների հիմնական բարդությունները, ներկայացվում են դրանց թարգմանաբանական արժեքն ու համեմատական բնութագիրը։ Գաղտնիք չէ, որ Դուրյանի պոեզիան աչքի է ընկնում քնարական խորությամբ ու խտությամբ, նուրբ զգացմունքայնությամբ, երաժշտական հնչեղությամբ և պատկերավորությամբ։ Իսկ այս ամենի փոխանցումը թիրախային լեզվին ամենևին էլ դյուրին չէ։ Այդ է պատճառը, որ ուսումնասիրության արդյունքում նկատելի են դարձել նաև ձևի և բովանդակության անհամապատասխանության նմուշներ։
Հոդվածն ընդգրկում է Դուրյանի պոեզիայի՝ ընթերցողին հայտնի և ներկայումս առկա հնարավորինս լիարժեք անգլերեն թարգմանությունները։ Ուսումնասիրության ընթացքում իբրև տեսական հիմք ընդունվել են թարգմանության գործընթացի վերաբերյալ Ռոման Յակոբսոնի համարժեքության տեսությունը, Ջորջ Սթայների հերմենևտիկ մոտեցումը, ինչպես նաև Սյուզան Բասնեթի և ժամանակակից այլ տեսաբանների գաղափարները, իսկ նյութի ընտրությունը համապատասխանեցված է ամերիկուհի լրագրող և հասարակական գործիչ Ալիս Սթոուն Բլեքվելի կատարած թարգմանություններին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվել անգլերեն թարգմանությունների իմաստային հավաստիության և Դուրյանին բնորոշ յուրահատուկ քնարականության փոխանցմանը։ Հոդվածի ավարտին փաստվել է, որ Պետրոս Դուրյանի քնարերգության լիարժեք և հոգեհարազատ թարգմանությունը կատարել է ամերիկացի նշանավոր հայագետ, Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Ջեյմս Ռասելը 2005-ին լույս ընծայած իր «Բոսֆորյան գիշերներ» խորագրով ստվարածավալ ժողովածուում։
Շարուրյան Ա․ Ս․ (1972)։ Պետրոս Դուրյան․ կյանքը և գործը։ Երևան, Երևանի համալսարանի հրատ․ (Šaruryan A․ S․ (1972)։ Petros Duryan․ k‘yank‘ə yev gorc‘ə։ Yerevan․ Yerevani hamalsarani hrat․) (in Armenian)։
Պետրոս Դուրյան (1971)։ Երկերի ժողովածու երկու հատորով, հ․ 1։ Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․ (Petros Duryan (1971)։ Erkeri žoġovac‘u erku hatorov, h․ 1։ Yerevan․ HSSH GA hrat․) (in Armenian)։
Պոյաճյան, Զ․ (1938): Պետրոս Դուրյան և Ճոն Քից: «Հայրենիք» ամսագիր։ Թիվ 9, Բոստոն, էջ 83-87 (Poyajyan, Z․ (1938): Petros Duryan yev Č‘on K‘ic‘s: «Hayrenik» amsagir։ T‘iv 9, Boston, ej 83-87) (in Armenian)։
Armenian Legends and Poems (1916)․ Illustrated & compelled by Zabelle C. Boyajian. London, J. M. Dents & Sons LTD, New York; E .P. Dutton &Company.
Armenian Poems (1917)․ Rendered into English Verse by Alice Stone Blackwell, Atlantic Printing Company, Boston MASS.
Armenian Poetry of our Time (2011)․ Translated by Diana-Der-Hovhannesian, The Press at California State University, Fresno.
Bassnett S. (2013)․ Translation Studies (4th ed.), London, Routledge.
Bosphorus Nights (2005)․ The Complete Lyric poems of Bedros Tourian, Translation, Introduc-tion, and Commentary by James R. Russell, Cambridge, Massachusetts.
Fatbardha Kume and Ema Kristo, (2024)․ "Translation of Poetry: Towards a Practical Model for Translation Analysis", spans in the ISAR Journal of Arts, Humanities and Social Sciences, Volume 2, Issue 3.
Jakobson R. (1959)․ On Linguistic Aspects of Translation. In R. A. Brower (Ed.), On Translation, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Kykot, Valeriy (February 4, 2025)․ "A New Model for Poetry Translation."AC Journal, AccScience Publishing, Online First, 2025, pp. 1–9.
Ovidiu M․ (2008)․ "Translating Poetry: Contemporary Theories and Hypotheses." Professional Communication and Translation Studies, vol. 1.
Steiner G. (1998)․ After Babel: Aspects of language and Translation (3rd ed.). Oxford: Oxford University Press.
Հոդվածում քննվում է հետմոդեռնիստական պատմավեպի քննության տեսությունը, որն առաջ է քաշել կանադացի տեսաբան Լինդա Հաթչոնը։ Նա 1988 թվականին առաջարկել է «պատմագրական մետագեղարվեստականություն» (historiographic metafiction) եզրույթը՝ որպես քննության արդյունավետ միջոց այնպիսի վեպի, որը համատեղում է պատմությունն ու գեղարվեստական գրականությունը՝ բացահայտելով պատմությունը՝ որպես կառուցված պատում, այլ ոչ թե բացարձակ ճշմարտություն: Պատմագրական մետագեղարվեստականությունը միավորում է պատմական վեպի և մետագրական տարրերը։ Այս տիպի գործերը հաճախ կասկածի տակ են դնում պատմության ներկայացման օբյեկտիվությունը՝ ընդգծելով, որ պատմությունը տեքստային է, կառուցվում է նարատիվների միջոցով և ենթակա է սուբյեկտիվ մեկնաբանությունների։ Պահպանվում է գեղարվեստական ինքնավարությունը, և միաժամանակ տեքստը վերադարձվում է «աշխարհ», բայց ոչ թե «սովորական իրականություն», այլ դիսկուրսի «աշխարհ», տեքստերի և ինտերտեքստերի «աշխարհ»: Այս տեսակի վեպը ինքնավերլուծական է, ընդունում է իր սեփական գեղարվեստական բնույթը՝ հարցականի տակ դնելով պատմական ճշմարտությունը և պատմության գրվածքը: Այն օգտագործում է միջտեքստային, պարոդիկ և լեզվական խաղի տեխնիկաներ՝ ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես են ձևավորվում պատմական նարատիվները, և մարտահրավեր նետելու պատմության ու գեղարվեստական գրականության միջև ավանդական տարբերակումներին:
Ուսումնասիրությունն արդիական է հայ գրականագիտության մեջ, քանի որ Լ․ Հաթչոնի առաջարկած տեսությունը կարևոր գործիք կարող է դառնալ հետանկախության, մասնավորապես հետպատերազմյան տարիներին ստեղծված և ստեղծվող պատմական թեմատիկայով հետմոդեռնիստական բնույթի վեպերի քննության հարցում։
Hutcheon L. (1988): A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction, New York and London: Routledge, p. 268.
Hutcheon L․ (1988): The Canadian Postmodern a Study of Contemporary English-Canadian Fiction. Toronto, New York: Oxford University Press, –230 p.
Hutcheon L. (1989): “Historiographic Metafiction Parody and the Intertextuality of History” Intertextuality and Contemporary American Fiction. Ed. O'Donnell, P., and Robert Con Davis. Baltimore: Johns Hopkins University Press. pp. 3-32.
Kristeva YU. (2000): Bakhtin, slovo, dialog i roman // Frantsuzskaya semiotika: ot strukturalizma k poststrukturalizmu / per. s fr., sost., vstup. st. G.K. Kosikova. M.: IG Progress, s. 427–457 (in Russian).
Plett H. F. (1991): Intertextuality, Print Book, English, pp. 225–236․
Սիմյան Տ․ Պատմության ու պատմագիտության մեթոդաբանական մի քանի խնդիրների շուրջ (Լ. Ֆոյխտվանգերի հոդվածների հիման վրա) // Լրաբեր հասարակական գիտությունների, № 2-3, էջ 100-113։ [Simyan T․ 2012. Patmut’yan u patmagitut’yan met’vodabanakan mi k’ani khndirneri shurj (L. Foykhtvangeri hodvatsneri himan vra) // Lraber hasarakakan gitut’yunneri, N 2-3, 100-113]. https://arar.sci.am/Content/39360/file_0.pdf
Օտարագիր հայ գրողներից Լևոն-Զավեն Սյուրմելյանը (1905 – 1995) Հայոց ցեղասպանության տարիներին կորցնելով ծնողներին ու հարազատներին, անցել է բազում փորձություններով լի կյանքի հետաքրքիր ճանապարհ։
Հոդվածի հեղինակը, ուսումնասիրելով Լ․-Զ․ Սյուրմելյանի կյանքն ու գրական ժառանգութունը ժամանակի համապատկերում, նրա վերաբերյալ մամուլում ու տարբեր ժողովածուներում եղած նյութերի և փաստերի համադրությամբ համալրում, ճշգրտում է գրողի կենսապատումի որոշ դրվագներ։ Ուշադրություն է դարձնում Լևոն Զ․ Սյուրմելյան - Արշակ Չոպանյան նամակագրությանը։
Հոդվածում բնութագրվում է այն իրողությունը, թե ինչպես «Լույս Զվարթ» (1924) ժողովածուվ ճանաչված ու ապագա խոստացող հայ բանաստեղծն ամերիկյան միջավայրում համառ աշխատասիրությամբ կատարում «լեզվանցում» հայերենից անգլերեն, դառնում հենց անգլերենի և անգլիալեզու գրականության նշանավոր մասնագետ ու ամերիկյան բուհերի երկարամյա դասախոս՝ շրջանառելով գրականության տեսության իր կարևոր դասագիրքը՝ «Արձակի տեխնիկա․ չափ և խենթություն»
Փաստառատ հոդվածում ներկայացվում է հայ բանաստեղծից անգլիագիր վիպասան դառնալու ընթացքը, որով անցել է «Ձեզ եմ դիմում, տիկիններ և պարոններ» և «98, 6° ըստ Ֆորենհայթի» ինքնակենսագրական հզոր վեպերի հեղինակը, որոնցով նա արժանի տեղ է նվաճել ամերիկյան գրականության և օտարագիր հայ գրողների մեջ։
Ակիշյան Ն․ (1984): Լևոն Զավեն Սյուրմելյան։ Կյանքն ու գործը, «Ապրիլ» հրատ․, «Գրողն ու իր ժամանակը» մատենաշար, թիվ 2, Լոս Անջելըս, ԱՄՆ, 160 էջ (Akišyan N. (1984): Levon Zaven Syurmelian. Kyanqn u gorcë, «April» hrat., «Grołn u ir žamanakë» matenashar, t‘iv 2, Los Anĵëles, AMN, 160 ēj)։
Աճեմյան Գ․ (1996)։ Լևոն Զավեն Սյուրմելյան, Շիրակ, Բեյրութ, հունվար-ապրիլ միացյալ (Ač‘emyan G. (1996): Levon Zaven Syurmelian, Širak, Beyrut, hunvar-april miac‘yal)։
Դանիելյան Ս․ (2011): Միջուկի տրոհումը։Սփյուռքահայ գրականության պատմություն, Ներածություն, գիրք 1, «Սփյուռք» գիտաուսումնական կենտրոն, «Զանգակ-97» հրատ․, Եր․, 408 էջ (Danielyan S. (2011): Miĵuki trohumë. Sp‘yurqahay grakanut‘yan patmut‘yun, Neraç‘ut‘yun, girk‘ 1, «Sp‘yurq» gitauśumnakan kentron, «Zangak-97» hrat., Er., 408 ēj)։
Էմին Գ․ (1995), Հպարտ հայը, «Հայաստան», նոյեմբերի 2 (Ēmin G. (1995): Hpart hayë, «Hayastan», noyemberi 2)։
«Պայքար» (Բոստոն, 1972, 16 հունվարի) («Payk‘ar» (Boston, 1972, 16 hunvari)։
Սյուրմելյան Լ․-Զ․ (1980): Ձեզ եմ դիմում, տիկիններ և պարոններ, Սովետական գրող, Եր․, 304 էջ (Syurmelian L.-Z. (1980): Jez em դիմum, tikinner ev paronner, Sovetakan groł, Er., 304 ēj)։
Սյուրմելյան Լ․ -Զ․ (2005): 98, 6° ըստ Ֆորենհայթի, ՀԳՄ հրատ․, Եր․, 364 էջ (Syurmelian L.-Z. (2005): 98, 6° ëst Forenhayi, HGM hrat., Er., 364 ēj)։
Սիրակարոտ հոգիներ (1998)։ Լևոն Զավեն Սյուրմելյանին և Վահան Թեքեյանին փոխանակած նամակները, խմբագրեց և ծանոթագրեց դոկտոր Վահե Ղազարյանը, Ուոլթհեմ (Sirakarot hoginer (1998): Levon Zaven Syurmelianin ev Vahan T‘ekeyanēn p‘oxanakac‘ namaknery, xmbagrec‘ ev canoġagrec‘ doktor Vahe Ġazaryan, Uolthēm)։
Սևան Գ․ (1980): Սփյուռքահայ գրականության պատմության ուրվագծեր, հ․ 1, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․, Եր․, 320 էջ (Sevan G. (1980): Sp‘yurqahay grakanut‘yan patmut‘yan urvagcer, h. 1, HSSH GA hrat., Er., 320 ēj)։
Մուրադյան Ա․, Անգլիագիր հայ գրողի կենսագրության հայելին. Լևոն-Զավեն Սյուրմելյան, 98, 6° ըստ Ֆորենհայթի, «Վէմ» համահայկական հանդես (2013): թիվ 1(41), էջ 117 – 130 (Muradyan A. (2013): Angliagir hay grołi kensagrut‘yan hayelin. Levon-Zaven Syurmelian, 98, 6° ëst Forenhayi, «Vēm» hamahaykakan handes, t‘iv 1(41), ēj 117–130)։
Փոստաջյան Թ․ (2006): Ականավոր հայ գրական դեմքեր, «Զանգակ-97» հրատ․, Եր․, 224 էջ (P‘ostajyan T. (2006): Akanavor hay grakan demk‘er, «Zangak-97» hrat., Er., 224 ēj)։
Զանգվածային հաղորդակցության միջոցները (ԶՀՄ) ՀՀ-ում կայացած ինստիտուցիոնալ համակարգ է, որը կարևոր դեր է կատարում հանրային կառավարման գործում՝ իրացնելով իր տեղեկատվական, մշակութաբանական և սոցիալական գործառույթները։ ԶՀՄ համակարգը միաժամանակ անընդհատ կրում է փոփոխություններ ու զարգացումներ։ Դրանք առնչվում են նաև նրա տերմինաբանությանը։
Ժամանակակից մեդիագիտական գրականության մեջ շրջանառվում է «զանգվածային լրատվության միջոցներ» տերմինի փոփոխության հարցը: Հետազոտողի կարծիքով՝ ճշգրիտ լինելու համար նպատակահարմար է «զանգվածային լրատվության միջոցներ» (ԶԼՄ) տերմինի լրատվություն (informacion) բաղադրիչը փոխարինել հաղորդակցություն (communication) տերմինով՝ «զանգվածային հաղորդակցության միջոցներ» (ԶՀՄ): Հարցադրումը պայմանավորված է զանգվածային լրատվության միջոցների կառուցվածքային, գործառական և այլ կարգի փոփոխություններով:
Աղայան Է․ (1976): Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Եր․ (Aġayan Ē. (1976): Ardi hayereni bacʿatrakan baṙaran, Er.):
Աղայան Է․ (1976): Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Եր․(Aġayan Ē. (1976): Ardi hayereni bacʿatrakan baṙaran, Er.):
Ավետիսյան Ա. Շ․ (2024): Նոր մեդիա և հաղորդակցություն, Եր․, էջ 10-13 (Avetisyan A. Š. (2024): Nor media yev haġordakcutʿyun, Er., ej 10-13):
Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան (1968-1980): Հտ․ 1-4, Եր․ («Žamanakakicʿ hayocʿ lezvi bacʿatrakan baṙaran» (1968-1980): Ht. 1-4, Er.):
Մալխասեան Ստ․ (1944): Հայերէն բացատրական բառարան, հտ․ 1-4, Եր․ (Malkʿhasean St. (1944): Hayerēn bacʿatrakan baṙaran, ht. 1-4, Er.):
Մանուկյան Ա., Մուրադյան Հ. (2017): Մեդիակրթություն․ ուսումնամեթոդական ձեռնարկ, Եր., էջ 43 (Manukyan A., Muradyan H. (2017): Mediakrtʿutʿyun․ usumnametʿodakan jeṙnark, Er., ej 43):
Մեդիագիտություն․ ուսումնական ձեռնարկ (2022): Եր․ («Mediagitutʿyun»․ usumnakan jeṙnark (2022): Er.):
Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու (2006)։ Եր., էջ 227 («Terminabanakan yev uġġagrakan teġekatu» (2006). Er., ej 227):
Aнуфриенко С., Атанесян А., Боташева А. и друг. (2017). Актуальные вопросы массовой информации и политических коммуникаций, Ереван, с․ 12-13 (Anufrienko S., Atanesyan A., Botasheva A. i drug. (2017). Aktualʹnye voprosy massovoy informatsii i politicheskikh kommunikatsiy, Erevan, s. 12-13).
Землянова Л. (2004). Коммуникативистика и средства информации: англо-русский толковый словарь концепций и терминов, М., с․ 116 (Zemlyanova L. (2004). Kommunikativistika i sredstva informatsii: anglo-russkiy tolkovyy slovarʹ kontseptsiy i terminov, M., s. 116).
Манович Л. (2018). Язык новых медиа, М. (Manovich L. (2018). Yazyk novykh media, M.).
Прохоров Е. П. (1998). Введение в теорию журналистики. – М.: РИП-хол динг, – С. 8-9 (Prokhorov E. P. (1998). Vvedenie v teoriyu zhurnalistiki. M.: RIP-kholding, s. 8-9).
Терин В.П. (2000). Массовая коммуникация: исследование опыта Запада – 2-е изд., перераб. и доп. – М., 2000. – 223 с. (Terin W. P. (2000). Massowaya komunikaciya: issledowanie opiyta Zapada –2-e izd., pererab. I dop. – М., 2000. – 223 s.)
Deuze M. (2021). «Challenges and Opportunities for the Future of Media and Mass Communication Theory and Research: Positionality, ...», Central European Journal of Communication, 14(1(28)), ։
Garey, James W. (2010). Communication as Culture: Essays on Media and Society. Boston.
McQuail's, Denis (1989). Mass communication Theory, London:
Tomson J. B. (1995). The Media and Modernity: A Social Theory of theMedia. Stanford University Press:
Լինելով սոցիալ-մշակութային երևույթ՝ լեզուն հնարավորություն է տալիս մարդկանց հաղորդակցվել հասարակության մյուս անդամների հետ։ Լեզվագործաբանական հետազոտություններում վերլուծվում խոսքային գործունեությունը և ընդգծվում է իմաստ ստեղծելիս հետևյալ արտալեզվական գործոնները հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը՝ խոսողների մտադրությունները, հաղորդակցական նպատակները, անձնական վերաբերմունքն ու զգացմունքները և նրանց սոցիալ-մշակութային բնութագրերը։ Սույն հոդվածի նպատակն է ուսումնասիրել բողոքի հաղորդակցական-գործաբանական առանձնահատկությունները անգլերենում ։ Բողոքը դասվում է արտահայտչական պոսքային ակտերի շարքին, որոնք արտահայտում են խոսողի զգացմունքները։ Իլոկուտիվ մակարդակում բողոքները բացասական հուզական ուղերձ են արտահայտում, բողոքողները դժգոհում են որոշակի իրավիճակից կամ գործողությունից։ Այս աշխատանքում կատարված գործնական նյութի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բողոքները, ինչպես մյուս խոսքային ակտերը, կարող են ձևակերպվել ուղղակի և անուղղակի խոսքային ակտերի օգնությամբ։ Ունենալով հակամարտային իլոկուտիվ բովանդակություն՝ բողոքը մեծապես կախված է հաղորդակցման գործընթացը կարգավորող քաղաքավարության սկզբունքներից։ Հետազոտությամբ պարզվում է, թե ինչպես են որոշակի սոցիալական գործոններ ազդում խոսողների լեզվական միավորների ընտրության վրա բողոքի գործընթացում։
1. Austin J.L., How to Do Things with Words. Oxford, Clarendon Press, 1962. Searle, J. R. (1969). Speech acts. An Essay in the Philosophy of Language. London: Cambridge University Press.
2. Boxer D., Social Distance and Speech Behavior: The Case of Indirect Complaints// Journal of Pragmatics, North-Holland, 1993, 19, pp. 103-125. See p. 109. https://www.researchgate.net/publication/223828292_Social_distance_and_speech_behavior_The_case_of_indirect_complaints
3. Brown P., Levinson S. C., Politeness: Some Universals in Language Usage. Cambridge: Cambridge University Press, 1987
4. Culpeper J., Impoliteness: Using Language to Cause Offence. Cambridge University Press, 2011.
5. Frijda N.H., The Laws of Emotion//American Psychologist, May 1988, 43(5), pp.349-358. See p. 351.
6. House J., Kasper, G., Politeness markers in English and German. In F. Coulmas (Ed.), Conversational Routine, Berlin, De Gruyter Mouton, 1981, pp. 157-186.
7. Ifantidou E., Pragmatic competence and relevance. John Benjamins. Amsterdam/Philadelphia, 2014. Kecskes I., Intercultural pragmatics. Oxford University Press, 2013.
8. Laforest M., Scenes of Family Life: Complaining in Everyday Conversation// Journal of Pragmatics, Volume 34, Issues 10–11, October–November 2002, pp. 1595-1620.
9. Leech, G. Principles of Pragmatics. Longman, London, 1983.
10. Mao T. He Sh., An Integrated Approach to Pragmatic Competence: Its Framework and Properties// SAGE Open, April-June 2021 11(2), pp. 1–13. 2SAGE OpenApril-June 2021: 1 –13. DOI: 10.1177/21582440211011472. https://www.researchgate.net/publication/358580291_An_integrated_approach_to_pragmatic_competence_Its_framework_and_properties
11. Olshtain, E., Weinbach, L, Interlanguage features of the speech act of complaining// Interlanguage Pragmatics, 1993, 22, pp. 108-123, See p. 108.
12. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Oxford University press, 2006, p. 295.
13. Paronyan Sh., Rostomyan A., On the Interrelation between Cognitive and Emotional Minds in Speech// Armenian Folia Anglistika, 1(8), Yerevan, 2011, pp. 26-34.
14. Paronyan Sh., Rostomyan A., The Pragmatic Impact of Background Emotional Memory on Interpersonal Relations. Armenian Folia Anglistika, 2 (9), Yerevan, 2011, pp. 7-15.
15. Searle J., A Taxonomy of Illocutionary Acts,’ in K. Gunderson (ed.), Language, Mind and Knowledge, Minneapolis, MN: University of Minnesota Press, 1975, pp. 344–369.
16. Trosborg, A. Interlanguage Pragmatics: Requests, Complaints, and Apologies. Mouton de Gruyter, Berlin, 1995.
17. 15 Play Scripts That Deal with Difficult Family. Marin Nathalie, “Jesse’s Inappropriate Behavior” Act 3. https://shortplayscripts.com/play-script-about-family-problems-and-violence-7-characters/
18. Verschueren J.,Understanding Pragmatics. London, New York et al., Arnold, 1999.
Բառընտրությունը խոսք կառուցելու կարևոր նախապայմաններից է։ Եթե բառընտրությունը ճիշտ չկատարվի, ապա խոսքն էլ ճիշտ, գեղեցիկ ու հստակ չի լինի։ Բայց ինչպե՞ս որոշել, որ բառը ճիշտ է ընտրված, կա՞ն արդյոք չափանիշներ, որոնց պետք է հետևել բառերն ընտրելիս և դրանցով էլ գնահատել բառընտրությունը։ Կան մի շարք գործոններ, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել բառընտրություն կատարելիս, և դրանցից առաջինը բառիմաստն է։ Կարևոր են նաև ոճական համապատասխանությունը, զուգակցելիությունը, իրադրային համապատասխանությունը և այլն։ Այս գործոններից որևէ մեկի անտեսումը կհանգեցնի ոչ ճիշտ բառընտրության, հետևաբար նաև խոսքի ոչ ճիշտ կառուցման։
Աբեղյան Մ. (1965): Հայոց լեզվի տեսություն, «Միտք» հրատ., Եր., էջ 371 (Abeġyan M. (1965): Hayocʿ lezvi tesutʿyun, «Mitʿkʿ» hrat., Er., ej 371):
Աբրահամյան Ա. (2023): Իրականություն, լեզվագիտակցություն, նշան, ԵՊՀ հրատ., Եր., էջ 146 (Abrahamyan A. (2023): Irakanutʿyun, lezvagitakcutʿyun, nšan, EPH hrat., Er., ej 146):
Աճառյան Հր. (1955): Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների. Ներածություն, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Եր., էջ 343 (Ačaṙyan Hr. (1955): Liakatar kʿerakanutʿyun hayocʿ lezvi hamematutʿyamb 562 lezuneri. Neracʿutʿyun, HSSR GA hrat., Er., ej 343):
Աճառյան Հր. (1957): Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների. հ. 3, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., Եր., էջ 139 (Ačaṙyan Hr. (1957): Liakatar kʿerakanutʿyun hayocʿ lezvi hamematutʿyamb 562 lezuneri, h. 3, HSSR GA hrat., Er., ej 139):
Աճառյան Հր. (2005): Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների, հավելյալ հատոր, ԵՊՀ հրատ., Եր., էջ 17 (Ačaṙyan Hr. (2005): Liakatar kʿerakanutʿyun hayocʿ lezvi hamematutʿyamb 562 lezuneri, havelyal hator, EPH hrat., Er., ej 17):
Ավետիսյան Զ. (1968): Բառընտրությունը և բառօգտագործումը Թումանյանի պոեզիայում, Պատմա-բանասիրական հանդես, համար 3, էջ 169 (Avetisyan Z. (1968): Baṙəntʿrutʿyuny yev baṙōgtacʿumə Tʿumanyani poezium, Patma-banasirakan handes, hamar 3, ej 169):
Ավետիսյան Յու., Սարգսյան Ա․, Թելյան Լ․ և ուրիշներ (2019): Հայոց լեզու և խոսքի մշակույթ, «Զանգակ» հրատ., Եր., էջ 53-54 (Avetisyan Yu., Sargsyan A., Tʿelyan L. yev urishner (2019): Hayocʿ lezu yev xoskʿi makʿuytʿ, «Zangak» hrat., Er., ej 53-54):
Թումանյան Հ. (1990): Երկերի լիակատար ժողովածու (10 հատորով), ՀԳՀ հրատ., Եր., էջ 549 (Tʿumanyan H. (1990): Erkeri liakatar žoġovacʿu (10 hatorov), HGH hrat., Er., ej 549):
Հարությունյան Հ. (1986): Գեղարվեստական խոսք, «Սովետական գրող» հրատ., Եր., էջ 130 (Harutʿyunyan H. (1986): Geġarvestakan xoskʿ, «Sovetakan groġ» hrat., Er., ej 130):
Շարաբխանյան Պ. (2005): Հանգաբանություն, ԵՊՀ հրատ., Եր., էջ 162 (Šarabxanyan P. (2005): Hangabanutʿyun, EPH hrat., Er., ej 162):
Պողոսյան Պ. (1990): Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքներ, հ. 1, ԵՊՀ հրատ., Եր. էջ 205 (Pʿoġosyan P. (1990): Xoskʿi makʿuytʿi yev očʿagitutʿyan himunkʿner, h. 1, EPH hrat., Er., ej 205):
Պողոսյան Պ. (1991): Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքներ, հ. 2, ԵՊՀ հրատ., Եր. էջ 77 (Pʿoġosyan P. (1991): Xoskʿi makʿuytʿi yev očʿagitutʿyan himunkʿner, h. 2, EPH hrat., Er., ej 77):
Սուքիասյան Ա., Գալստյան Ս. (1975): Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարան, ԵՊՀ հրատ., Եր., էջ 149 (Sukʿiasyan A., Galstyan S. (1975): Hayocʿ lezvi darcvacʿabanakan baṙaran, EPH hrat., Er., ej 149):
Վահանյան Գ. (1956): Հայոց լեզվի ոճաբանության ձեռնարկ, Եր., էջ 15 (Vahanyan G. (1956): Hayocʿ lezvi očʿabanutʿyan jeṙnark, Er., ej 15):
Տերյան Վ. (1960): Երկերի ժողովածու (3 հատորով), «Հայպետհրատ», Եր., էջ 189 (Tʿeryan V. (1960): Erkeri žoġovacʿu (3 hatorov), «Haypethrat», Er., ej 189):
Հին գրական հայերենի՝ «V + S» կաղապարին վերաբերող աւ (aṷ) երկբարբառակերպը բառի կազմում հանդիպում է հնարավոր բոլոր երեք դիրքերում՝ բառասկզբի, բառամիջի և բառավերջի: Եթե առաջին երկու դիրքերում այն նախորդում է բաղաձայն հնչյունի (հմմտ. աւգուտ, աւդ, աւծումն, աւտար և այլն, արաւր, ծանաւթ, հաւտ, եղբաւր և այլն), ապա բառավերջում հանդիպում է պայմականորեն փակ վանկում, որքանով ւ (ṷ) կիսաձայնը հին հայերենում չի ունեցել վանկարար գործառույթ, հետևաբար նրանով ավարտվող վանկը չի կարող բաց համարվել: Ի տարբերություն բառասկզբի դիրքի, ուր աւ (aṷ)-ը պարզապես բառը բաղադրող հնչյունական (/հնչույթային) հաջորդականություն էր, որի բաղադրիչներն ունեին հնչարտաբերական սերտ միասնություն, ապա բառամիջի և բառավերջի դիրքերում այն կարող էր իրականացնել նաև քերականական գործառույթ, այսինքն՝ համարժեք լինել ձևակազմական ձևույթի (հմմտ. հաւր (հայր-ի եզ. թ., սեռ.-տր. հլ.) ազգաւ (ազգ-ի եզ. թ., գործ. հլ.), Հոմերաւ (Հոմերոս-ի եզ. թ., գործ. հլ.) և այլն): Ըստ ավանդական հայերենագիտության ներկայացուցիչների՝ երկու ձայնավորի միջև դիրքում ւ (ṷ)-ի և հաջորդող ձայնավորի առնչությունը երկու առանձին հնչույթների հարաբերակցություն էր, իսկ մեր կարծիքով այդ դիրքում ևս կիսաձայնը կազմավորում է երկբարբառակերպ, որն արդեն վերաբերում է «V+S» կաղապարին (հմմտ. ա-ւագ, նա-ւազ, ա-ւեր, բե-ւեռ, բա-ւիղ, շա-ւիղ, թագա-ւոր, լուսա-ւոր և այլն, ուր առկա են ւա (ṷa), ւե (ṷe), ւի (ṷi), ւո (ṷo) երկբարբառակերպները):
Աղայան, է. (1964): Գրաբարի քերականություն, Երևան: (Aghayan, Ē. (1964). Grabari kʻerakanutʻyun, Yerevan) (in Armenian).
Աղայան, Է. (1954): Մեղրու բարբառը, Երևան: (Aghayan, Ē. (1954). Meghru barbaṙə, Yerevan) (in Armenian).
Աղայան, Է. (1987): Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան: (Aghayan, Ē. (1987). Lezvabanutʻyan himunkʻner, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (1973): Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1, Երևան: (Achaṙyan, H. (1973). Hayeren armatakan baṙaran, h. 1, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (1984): Հայոց գրերը, Երևան: (Achaṙyan, H. (1984). Hayotsʻ grerə, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (1953): Քննություն Առտիալի բարբառի, Երևան: (Achaṙyan, H. (1953). Kʻnnutʻyun Aṙtiali barbaṙi, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (2003): Քննություն Կիլիկիայի բարբառի, Երևան: (Achaṙyan, H. (2003). Kʻnnutʻyun Kilikiayi barbaṙi, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (1947): Քննություն Համշենի բարբառի, Երևան: (Achaṙyan, H. (1947). Kʻnnutʻyun Hamsheni barbaṙi, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (2021): Քննություն Նոր-Նախիջևանի բարբառի, Երևան: (Achaṙyan, H. (2021). Kʻnnutʻyun Nor-Nakhidzhevani barbaṙi, Yerevan) (in Armenian).
Աճառյան, Հ. (1953): Քննություն Վանի բարբառի, Երևան: (Achaṙyan, H. (1953). Kʻnnutʻyun Vani barbaṙi, Yerevan) (in Armenian).
Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի (1988): Անթիլիաս: (Aṙdzeṙn baṙaran haykaznean lezui (1988). Antʻilias) (in Armenian).
Ասատրյան, Մ. (1962): Ուրմիայի (Խոյի) բարբառը, Երևան: (Asatryan, M. (1962). Urmiayi (Khoyi) barbaṙə, Yerevan) (in Armenian).
Ասատրյան, Մ. (1968): Լոռու խոսվածքը, Երևան: (Asatryan, M. (1968). Loṙu khosvatskʻə) (in Armenian).
Բագրատունի, Ա. (1852): Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց, Վենետիկ: (Bagratuni, A (1852). Hayerēn kʻerakanutʻyun i pēts zargatsʻelotsʻ) (in Armenian).
Ղազարեան, Ռ. (2004): Գրաբարի բառարան, Անթիլիաս: (Ghazarean, Ṙ. (2004). Grabari baṙaran, Antʻilias) (in Armenian).
Ղարիբյան, Ա. (1958): Հայերենի նորահայտ բարբառների մի նոր խումբ, Երևան: (Gharibyan, A. (1958). Hayeren norahayt barbaṙneri mi nor khumb, Yerevan) (in Armenian).
Մարկոսյան, Ռ. (1989): Արարատի բարբառը, Երևան: (Markosyan, Ṙ. (1989). Ararati barbaṙə, Yerevan) (in Armenian).
Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի (1979): Հ. I, Երևան: (Nor baṙgirkʻ haykazean lezui (1979). H 1, Yerevan) (in Armenian).
Պետրոսյան, Վ. (2023): Հ.-ե. երկբարբառային համակարգից սերած երկբարբառակերպները հին հայերենում (տարաժամանակյա և ապաժամանակյա քննություն) // ԲԵՀ. Բանասիրություն, թիվ 3 (42): (Petrosyan, V. (2023). H.-e. erkbarbaṙayin hamakargitsʻ serats erkbarbaṙakerperə hin hayerenum // BYH, tʻiv 3 (42)) (in Armenian).
Պետրոսյան, Վ. (2024): Երկբարբառային կազմությունների տեսության հարցեր // ՎԷՄ, թիվ 4 (88): ((Petrosyan, V. (2024). Erkbarbaṙayin kazmutʻyunneri tesutʻyan hartsʻer // VĒM, tʻiv 4 (88)) (in Armenian).
Ջահուկյան, Գ. (1972): Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան: (Dzhahukyan, G. (1972). Hay barbaṙagitutʻyan neratsutʻyun, Yerevan) (in Armenian).
Туманян, Э. (1971). Древнеармянский язык. Москва: (Tumanyan, Ē (1971). Drevnearmyanskiy yazyk, Moskva) (in Russian).
Ներկայացվող ուսումնասիրությունը դիտարկում է ոչ-խոսքային տարրերի՝ հատկապես էմոջիների դերը ատելության խոսքում։ Թեև ատելության խոսքը ավանդաբար սահմանվել է որպես բանավոր ագրեսիա, ժամանակակից հարթակները ներկայացնում են բազմամոդալ պատկեր, որտեղ թշնամական վերաբերմունքը հաճախ արտահայտվում է պատկերների և հուզական նշանների միջոցով՝ անուղղակի կերպով։ Տվյալները հավաքագրված են հանրայնորեն հասանելի մեդիա հրապարակումներից և վերլուծվել են նշանագիտական կառույցների, մշակութային խորհրդանիշերի, ինչպես նաև տեքստային ու տեսողական ձևերի փոխազդեցության լույսի ներքո։ Ուսումնասիրությունը բացահայտում է, թե ինչպես են օգտատերերը կիրառում էմոջիները՝ կարծրատիպեր վերարտադրելու, սոցիալական խմբերից դուրս թողնելու կամ ագրեսիա արտահայտելու համար։ Հոդվածը կարևորում է ատելության խոսքի սահմանումների ընդլայնման անհրաժեշտությունը՝ կարևորելով առցանց հաղորդակցման բազմամոդալ բնույթը։
Derks, D., Bos, A. E. R., & von Grumbkow, J. (2007). Emoticons and social interaction on the Internet: The importance of social context. Computers in Human Behavior, 23(1), 842-849. https://doi.org/10.1016/j.chb.2004.11.013
Dresner, E., & Herring, S. C. (2010). Functions of the nonverbal in CMC: Emoticons and illocutionary force. Communication Theory, 20(3), 249-268. https://doi.org/10.1111/j.1468-2885.2010.01362.x
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
Herring, S. C., & Dainas, A. (2017). Nice picture comment!: Graphicons in Facebook comment threads. In G. Meikle (Ed.), The Routledge companion to social media and politics (pp. 237-254). Routledge.
Kress, G. (2010). Multimodality: A social semiotic approach to contemporary communication. Routledge.
Kress, G. & van Leeuwen, T. (2001). Multimodal discourse: The modes and media of contemporary communication. Arnold.
Liu, P., Guberman, J., Arbor, A, Culotta, A. (2018). Forcasting the presence and intensity of hostility on Instagram using linguistic and social features. arxiv, 1804.06759(1), 1-10. http://doi.org/10.48550/arXiv.1804.06759
Lo, S. (2008). The nonverbal communication functions of emoticons in computer-mediated communication. CyberPsychology & Behavior, 11(5), 595-597. https://doi.org/10.1089/cpb.2007.0132
Luor, T., Wu, L. L., Lu, H. P., & Tao, Y. H. (2010). The effect of emoticons in simplex and complex task-oriented communication: An empirical study of instant messaging. Computers in Human Behavior, 26(5), 889-895. https://doi.org/10.1016/j.chb.2010.02.003
Machin, D. (2013). What is multimodal critical discourse studies and why are people saying such terrible things? Critical Discourse Studies, 10(4), 347-355. https://doi.org/10.1080/17405904.2013.813770
Oxford English Dictionary. (n.d.). Emoji, n. In OED Online. Oxford University Press. https://www.oed.com/
Rivera, K., Cooke, N. J., & Bauhs, J. A. (1996). The effects of emotional icons on remote communication. In Proceedings of the Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 99-100). ACM Press. https://doi.org/10.1145/257089.257139
Van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Walther, J. B. & D'Addario, K. P. (2001). The impacts of emoticons on message interpretation in computer-mediated communication. Social Science Computer Review, 19(3), 324-347. https://doi.org/10.1177/089443930101900307
Sources of Data
Beyonce makes grammy history for most wins ever by a female artist. (15 March 2021). Instagram. https://www.instagram.com/p/CMbN6-hIwfm/?utm_source=ig_web_copy_link
Placeholder. (6 march 2024). Facebook. https://socialmedia.example/post/12345
They were willing to lie to protect other members of the family, but they weren’t willing to tell the truth to protect me and my husband. (8 March 2021). Instagram. https://www.instagram.com/p/CMKYAQbHfqC/?utm_source=ig_web_copy_link
Հոդվածը վերլուծում է 2024 թվականի մայիսին Հայաստանում տեղի ունեցած ջրհեղեղների ժամանակ ճգնաժամային հաղորդակցության դերը՝ Լոռու և Տավուշի մարզերում տեղի ունեցած զարգացումների օրինակով։ Հեղինակն առանձնացնում է երեք հաղորդակցական փուլ՝ սկզբնական տեղեկատվական վակում, սոցիալական մեդիայի ակտիվացում և պաշտոնական հաղորդակցության կայունացում։ Ներկայացվում է մեդիայի ազդեցությունը հանրային վստահության, վարքի և ընկալումների ձևավորման վրա՝ ընդգծելով նաև ապատեղեկատվության տարածման վտանգը։ Վերլուծությունն իրականացվում է քաոսի տեսության և տեղեկատվական հոսքերի դինամիկայի տեսանկյունից։ Արձանագրվում է, որ պետական մարմինների, մեդիայի և հանրության միջև հաղորդակցությունը բարելավման կարիք ունի՝ ապագայում նման ճգնաժամերին ավելի արդյունավետ արձագանքելու համար։
Benoit, W. L. (1995). Accounts, excuses, and apologies: A theory of image restoration strategies. State University of New York Press.
Coombs, T. (2007). Ongoing crisis communication: Planning, managing, and responding (2nd ed.). Sage Publications.
Houston, J. B., Spialek, M. L., & Lang, K. M. (2012). Crisis communication and the role of technology: Understanding the impact of social media in disaster response. Journal of Applied Communication Research, 40(3), 354–374. https://doi.org/10.1080/00909882.2012.718498
Lorenz, E. N. (1963). Deterministic nonperiodic flow. Journal of the Atmospheric Sciences, 20(2), 130–141. https://doi.org/10.1175/1520-0469(1963)020
Quarantelli, E. L. (2005). A social science research agenda for the disasters of the 21st century (pp. 3–4).
Siger, M. (1990). Chaos and information flows in crisis communication. Academic Press.
Spence, P. R., Lachlan, K. A., & Griffin, D. M. (2007). The influence of natural disaster message framing and the role of personal relevance: A field experiment on the effectiveness of emergency warning messages. Journal of Applied Communication Research, 35(2), 169–190. https://doi.org/10.1080/00909880701259452
Ulmer, R. R., Sellnow, T. L., & Seeger, M. W. (2007). Effective crisis communication: Moving from crisis to opportunity. Sage Publications.
United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2016). Terminology on disaster risk reduction. https://www.undrr.org/terminology
Internet resources
Euronews. (2024, May 28). Northern Armenia assesses aftermath of worst flooding in decades. https://www.euronews.com/2024/05/28/northern-armenia-assess-aftermath-of-worse-flooding-in-decades
Factor.am. (2024). https://factor.am/776720.html
Freedom of Expression and Media Consumption Research in Armenia. (2024). https://internews.org/wp-content/uploads/2024/09/Freedom-of-Expression-and-Media-Consumption-Research-in-Armenia.pdf
Kentron.am. (2024). https://kentron.am/am/news/293416
Klimayakan riskery Hayastanum: ushatchats gorchoxutyunnern u sharunakvox khoceliutyunnery Alaverdium (2024, August 2). https://ge.boell.org/hy/node/4865 (in Armenian)
Ministry of Internal Affairs of Armenia. (2024, Facebook post). https://www.facebook.com/MIAOFARMENIA/posts/pfbid07q1Y7yoUKEexneQcB7gQU4W4e2zGRQ3qtD2Z9uDGh26tH2Js2iywm51ypotRC2dZl
Pambak.am. (2024). https://pambak.am/
Panorama.am.(2024).https://www.panorama.am/am/news/2024/06/08/%D4%BC%D5%B8%D5%BC%D5%AB-%D5%A1%D5%B2%D5%A5%D5%BF/3013959
Reuters. (2024, May 26). One dead, villages cut off after flooding on Armenia–Georgia border. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/one-dead-villages-cut-off-after-flooding-armenia-georgia-border-2024-05-26/
United Nations Development Programme. (2024). Post-disaster needs assessment: Armenia. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2024-11/pdna_armenia_eng_final.pdf
Usanogh.am. (2024). https://www.usanogh.am/glxavor/debed-jrhexex-get