Նավի սեմիոտիկան․ առասպելից դեպի ազգային ինքնաճանաչման մոդել
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2026.17.1.017Բանալի բառեր:
տոպոս, արքետիպ, խորհրդանիշ, քրոնոտոպ, հեթերոտոպիա, պերինատալ մատրիցաներ, Մելվիլ, Պո, Էկո, Կոստան ԶարյանԱմփոփում
Հոդվածը ձևավորում է համապարփակ հետազոտական դիտանկյուն նավի կերպարի շուրջ՝ որպես բազմագործառութային սեմիոտիկ մեխանիզմ, որը միավորում է դիցաբանությունը, կրոնափիլիսոփայական խորհրդանիշաբանությունը, մշակութային սեմիոտիկան և նոր ու ժամանակակից գրականության պոետիկան։ Տեսական շրջանակը միավորում է տոպոսաբանությունը, արքետիպային մոտեցումը, մշակույթի փիլիսոփայությունը, քրոնոտոպիկան, հեթերոտոպիան և պերինատալ հոգեբանությունը։ Հնագույն և միջնադարյան աղբյուրներից մինչև Մելվիլ, Սթիվենսոն, Պո, Էկո և Կորտասար ընդգրկող նյութի վրա ցույց է տրվում, որ «նավը» գործում է որպես քրոնոտոպի օպերատոր՝ տարածական հակասությունները փոխակերպելով ժամանակային, որպես իշխանության և օրենքի տարածք (պետության մոդել / հակապանօպտիկոն), որպես սուբյեկտիվ փորձառության միջնորդ (մահվան-և-վերածննդի սցենարներ՝ Պոյի մոտ) և որպես ազգային ճակատագրի կերպար՝ Կոստան Զարյանի «Նավը լեռան վրա» վեպում։
Գիտական նորույթներն են՝ (1) նավի գործառույթների տիպաբանության մշակումը (շեմ / տուն / իշխանություն / անձ), (2) «նավը՝ որպես քրոնոտոպի օպերատոր» մոդելի առաջարկումը, որը բացահայտում է հակահեթերոտոպիկ ազդեցությունները Էկոյի մոտ, և (3) Զարյանի վեպի սոտերիոլոգիական ու ինքնընկալման հարացույցի ընթերցումը, որտեղ փրկությունը միահյուսվում է ազգային ինքնաճանաչման ծրագրին։ Եզրակացվում է, որ «նավը» դեկորատիվ մոտիվ չէ, այլ իմաստային նախագծման միջուկ, որը կապում է նշանակությունները՝ դիցաբանությունից դեպի պատմություն, հավաքականից դեպի անհատական, մարմնայինից դեպի հոգևոր ոլորտներ՝ ձևավորելով սահմանային փորձառության համընդհանուր լեզու։
Հղումներ
Алигьери, Данте. (1967). Божественная комедия. М.: Наука. 655 с. (Aligʹeri, Dante. (1967). Bozhestvennaya komediya. M.: Nauka. 655 s.)․
Алигьери, Данте. (1968). Малые произведения. М.: Наука. 652 с. (Aligʹeri, Dante. (1968). Malye proizvedeniya. M.: Nauka. 652 s.)․
Апулей. (1956). Метаморфозы. Книга VI, с. 199 / Апулей. Апологии. Метаморфозы. Флориды. М.: Наука. Печ. л. 31,8 + 1 вкл. (Apuley. (1956). Metamorfozy. Kniga VI. M.: Nauka)․
Барт, Р. (2008). Мифологии / пер. с фр., вступ. ст. и коммент. С. Н. Зенкина. / М.: Академический проект. 352 с. (Bart, R. (2008). Mifologii. M.: Akademicheskiy proekt)․
Беньямин, В. (2004). Маски времени. СПб: symposium. 482 с. (Benʹyamin, V. (2004). Maski vremeni. SPb: Symposium)․
Беовульф. Старшая Эдда. Песнь о Нибелунгах. (1975). М.: Художественная литература. 43,85 усл. печ. л. (Beovulʹf. Starshaya Edda. Pesnʹ o Nibelungakh. (1975). M.: Khudozhestvennaya literatura)․
Бидерман, Х. (1996). Энциклопедия символов. М.: Республика. 336 с. (Biderman, Kh. (1996). Entsiklopediya simvolov. M.: Respublika)․
Борхес, Хорхе Луис. (2000). Собр соч. в 4 томах. СПб.: Амфора, Т. 2. Усл. печ. л. 44,52. (Borkhes, Khorkhe Luis. (2000). Sobr. soch. v 4 tomakh. SPb.: Amfora)․
Гроф, Станислав. (2002). Космическая игра. М.: АСТ. 248, [8] с. (Grof, Stanislav. (2002). Kosmicheskaya igra. M.: AST)․
Гроф, Станислав. (2006). Холотропное сознание, М.: АСТ. 267, [5] с. (Grof, Stanislav. (2006). Kholotropnoe soznanie. M.: AST)․
Донн, Дж. (1998). Поединок со смертью / John Donne. Death’s Duel, пер. Н. Н. Казанский и А. И. Янковский. // https://surli.cc/njemla (дата обращения: 11 окт. 2025). (Donn, Dzh. (1998). Poedinok so smertʹyu.
Кэ, Юань. (1987). Мифы Древнего Китая. М.: Наука. 527 с. (Ke, Yuanʹ. (1987). Mify Drevnego Kitaya. M.: Nauka)․
Кэмпбелл, Дж. (1997). Маски Бога. Творческая мифология. М.: Золотой век. 332 с. (Kempbell, Dzh. (1997). Maski Boga. M.: Zolotoy vek)․
Литературная энциклопедия. (2001). М.: НПК «Интелвак». (Literaturnaya entsiklopediya. (2001). M.: NPK «Intelvak»)․
Лорд, А. (1984). Сказитель. М.: Восточная литература, РАН. 370 с. (Lord, A. (1984). Skazitelʹ. M.: Vostochnaya literatura)․
Маттисен, Отто. (1972). Ответственность критики. М.: Прогресс. Печ. л. 19,74. (Mattisen, Otto. (1972). Otvetstvennostʹ kritiki. M.: Progress)․
Мелвилл, Герман. (1987). Моби Дик или Белый Кит. Ленинград: Художественная литература. Ленинградское отделение. Усл. печ. л. 33,65. (Melvill, German. (1987). Mobi Dik ili Belyy Kit. Leningrad)․
Мелори, Томас. (1974). Смерть Артура. М.: Наука. Усл. печ. л. 65,81. (Melori, Tomas. (1974). Smertʹ Artura. M.: Nauka)․
Петрович, Горан. (2000). Атлас, составленный небом. Анатомика IV. СПб.: Амфора, 2000. 282 с. (Petrovich, Goran. (2000). Atlas, sostavlennyy nebom. SPb.: Amfora)․
По, Эдгар. (1972). Собр. соч. в 2 томах. М.: Художественная литература. Усл. печ. л. 21,603. (Po, Edgar. (1972). Sobr. soch. M.: Khudozhestvennaya literatura)․
Поэзія Арменіи. (1987). Ер.: «Советакан грох». 523, [1] с. (Poeziya Armenii. (1987). Er.: «Sovetakan grokh»)․
Пропп, В. (1986). Исторические корни волшебной сказки. Л.: Издательство ленинградского университета. 370 с. (Propp, V. (1986). Istoricheskie korni volshebnoi skazki. L.)․
Пушкин, А.С. (1975). Собр. соч. Т. 3. М.: Художественная литература. Усл. печ. л. 25,38. (Pushkin, A.S. (1975). Sobr. soch. M.)․
Роллестон, Т. (2004). Мифы, легенды и предания кельтов. М.: Центрполиграф. 354 с. (Rolleston, T. (2004). Mify, legendy i predaniya kelʹtov. M.: Tsentrpoligraf)․
Рошаль, В. (2006). Энциклопедия символов. М.-СПб: АСТ. 1008 с. (Roshalʹ, V. (2006). Entsiklopediya simvolov. M.-SPb: AST)․
Стивенсон, Роберт Луис. (1981). Собр. соч. в 5 томах. Т. 2. М.: Правда. Усл. печ. л. 21,42. (Stivenson, Robert Luis. (1981). Sobr. soch. M.)․
Тертерян, И. (1988). Человек мифотворящий. М.: Советский писатель. 560 с. (Terteryan, I. (1988). Chelovek mifotvoryashchiy. M.)․
Фрейденберг, О. (1978). Миф и литература древности. М.: Наука, 606 с. (Freidenberg, O. (1978). Mif i literatura drevnosti. M.)․
Фрейденберг, О. (1997). Поэтика сюжета и жанра. М.: Лабиринт. 448 с. (Freidenberg, O. (1997). Poetika syuzheta i zhanra. M.)․
Фуко, М. (1997). История безумия в классическую эпоху. СПб.: Университетская книга. 576 с. (Fuko, M. (1997). Istoriya bezumiya v klassicheskuyu epokhu. SPb.)․
Харрисон, И. и др. (2009). Знаки и символы. М.: Астрель. 355 с. (Kharrison, I. i dr. (2009). Znaki i simvoly. M.)․
Шейнина, Е. (2007). Энциклопедия символов. М.: АСТ. 591 с. (Sheynina, E. (2007). Entsiklopediya simvolov. M.)․
Эко, Умберто. (2012). Остров накануне. М.: Астрель. 576 с. (Eko, Umberto. (2012). Ostrov nakanune. M.)․
Элиаде, М. (2000). Миф о вечном возвращении. М.: Ладомир. 414 с. (Eliade, M. (2000). Mif o vechnom vozvrashchenii. M.)․
Юнг, К.Г. (1999). Архетип и символ. М.: Psychologie und Alchemic. 304 с. (Yung, K.G. (1999). Arkhetip i simvol. M.)․
Աճառյան, Հ. (1977): Հայերեն արմատական բառարան, հ. III, Երևան. ԵՊՀ հրատարակչություն, 636 էջ: (Ačaṙyan, H. (1977): Hayeren armatakan baṙaran, h. III, Erevan. EPH hratarakč‘ut‘yun, 636 ej):
Զարյան, Կ. (1943): Նավը լեռան վրա: Բոստոն. Տպարան Հայրենիք, 455 էջ: (Zaryan, K. (1943): Navë leṙan vra. Boston. Tparan Hayrenik, 455 ej):
Զարյան, Կ. (2010): Անցորդը և իր ճամբան: Եր. Սարգիս Խաչենց, 620 էջ: (Zaryan, K. (2010): Anc‘ordë yev ir č‘amban. Er. Sargis Xač‘enc‘, 620 ej):
Կորտասար, Խ. (1983): Վիճակախաղ: Եր. Սովետական գրող, 440 էջ: (Kortasar, X. (1983): Vič‘akaxał. Er. Sovetakan groł, 440 ej):
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Ara Arakelyan, Natalia Gonchar-Khanjyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
