Ձին որպես միջնորդ և հոգեուղեկից. առասպելաբանական ավանդույթից մինչև ռուսական բանահյուսություն
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2026.17.3.019Բանալի բառեր:
ռուսական ֆոլկլոր, ձիու կերպար, հրաշապատում հեքիաթ, բիլինա, առասպելապոետիկա, միջնորդություն, հոգեուղեկից, լիմինալությունԱմփոփում
Չնայած տարբեր ժողովուրդների առասպելաբանական, կրոնական և ֆոլկլորային ավանդույթներում ձիու կայուն ներկայությանը, դրա նշանակությունն առավել հաճախ մեկնաբանվում է առանձին խորհրդանշական համալիրների՝ արեգակնային (սոլյար), ռազմական, խթոնիկ կամ տնտեսական համատեքստերի միջոցով: Նման մոտեցումը դժվարացնում է այս կերպարի բացառիկ կայունության և մշակութային առումով իրարից հեռու ավանդույթներում դրա վերարտադրելիության բատատրությունը: Իրականացված հետազոտությունը թույլ է տալիս տվյալ հիմնախնդիրը դիտարկել այլ տեսանկյունից՝ կերպարի կենսունակությունը կապելով ոչ թե խորհրդանիշների մշտականության, այլ որոշակի կառուցվածքային գործառույթի պահպանման հետ: Առասպելաբանական նյութի համադրումը ռուսական հեքիաթային և բիլինային ավանդույթի հետ ցույց է տալիս, որ ձին հանդես է գալիս որպես անցման առանցքային կերպարներից մեկը, որն ապահովում է կեցության տարբեր մակարդակների միջև փոխազդեցությունը և ուղեկցում հերոսի կարգավիճակի փոփոխությանը: Ընդ որում, ռուսական ֆոլկլորում տեղի է ունենում արքաիկ մոդելի զգալի վերաիմաստավորում: Եթե առասպելաբանական համակարգերում ձին գերազանցապես կապված է տիեզերաբանական միջնորդության և աշխարհների միջև սահմանների հատման հետ, ապա հեքիաթում և էպոսում դրա գործառույթը կենտրոնանում է բուն անցման սուբյեկտի շուրջ: Հրաշագործ ձին ներգրավված է լինում ոչ այնքան հերոսին տեղափոխելու, որքան նրա կայացման, փորձությունների հաղթահարման և նոր ինքնության ձեռքբերման գործընթացներում:
Նման շեղումը թույլ է տալիս ռուսական ֆոլկլորը դիտարկել ոչ թե որպես հնագույն առասպելաբանական պատկերացումների ուշացած արտացոլում, այլ որպես դրանց ակտիվ գեղարվեստական վերամշակման տարածություն, որտեղ ձիու մեդիատիվ գործառույթը ստանում է առավել հետևողական և մարդաբանորեն նշանակալի մարմնավորում: Այս դիտանկյունից ձիու կերպարը ներկայանում է որպես միջնորդության և հոգեուղեկցության յուրահատուկ առասպելապոետիկ մոդել, որը միավորում է տարասեռ մշակութային ավանդույթները՝ անցման և տրանսֆորմացիայի ընդհանուր տրամաբանության միջոցով:
Ներբեռնումներ
Հղումներ
Adkins B. (2015). Deleuze and Guattari’s A Thousand Plateaus: A Critical Introduction and Guide. – Edinburgh: Edinburgh University Press. – 272 p.
Afanasiev A.N. (1865). Poeticheskie vozzreniya slavyan na prirodu. Opyt sravnitelnogo izucheniya slavyanskikh predanii i verovanii, v svyazi s mificheskimi skazaniyami drugikh rodstvennykh narodov. Vol. 1. – M.: Izdanie K. Soldatenkova. – 800 s. [Electronic resource]. Available at: https://www.booksite.ru/fulltext/afanas1/text.pdf
Bortnikova Yu.A., Naumenko O.N. (2022). Musulmanskii «Belyi kon» i obsko-ugorskii «Belyi olen»: tochki soprikosnoveniya v religioznoi kulture korennykh narodov Severa. Genesis: istoricheskie issledovaniya. No. 1. DOI: 10.25136/2409-868X.2022.1.34712 [Electronic resource]. Available at: https://surl.li/vegaxz (in Russian).
Campbell J. (2004). The Hero with a Thousand Faces. – Princeton, NJ: Princeton University Press. – 418 p.
Dal V. (1955). Tolkovyi slovar velikorusskogo yazyka. Vol. II. – M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo inostrannykh i natsionalnykh slovarei. – 24,375 usl. pech. l. (in Russian).
Eliade M. (1972). Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy / trans. from the French by W. R. Trask. – Princeton, NJ: Princeton University Press. – 610 p.
Krishnananda S. (1983). The Brihadaranyaka Upanishad. Chapter I. First Brahmana: The Universe as a Sacrificial Horse [Electronic resource]. Available at: https://www.swami-krishnananda.org/brdup/brhad_I-01.html
Lévi-Strauss C. (1955). The Structural Study of Myth. The Journal of American Folklore. Vol. 68, No. 270. Myth: A Symposium. – P. 428–444.
Lindow J. (2001). Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs. – Santa Barbara, CA: ABC-Clio. – 365 p.
Morozova T.P. (2019). Kon-solntse v slavyanskoi yazycheskoi mifologii. Vestnik slavyanskikh kultur. Vol. 52. [Electronic resource]. Available at: https://surl.li/vlnrhn (in Russian).
Ovid. (2022). Metamorphoses / trans. with an introduction by Stephanie McCarter. – New York: Penguin Books. – 560 p.
Propp V.Ya. (2000). Istoricheskie korni volshebnoi skazki. Razdel «Zagrobnye dariteli». Umershii otets. – M.: Labirint. – 336 s. (in Russian).
Rybakov B.A. (2013). Yazychestvo drevnikh slavyan. – M.: Akademicheskii Proekt. – 640 s. (in Russian).
Skazka-bylina pro Ilyu Muromtsa. In: Byliny v zapisyakh i pereskazakh XVII–XVIII vekov [Electronic resource]. Available at: https://feb-web.ru/feb/byliny/texts/imu/imu-313-.htm
The Holy Bible. (2018). Authorized King James Version. – Nashville, TN: Thomas Nelson. – 3327 p.
Toporov V.N. (1995). Mif. Ritual. Simvol. Obraz: Issledovaniya v oblasti mifopoeticheskogo. Izbrannoe. – M.: Izdatelskaya gruppa «Progress» – «Kultura». – 624 s. (in Russian).
Toporov V.N. (2010). Mirovoe derevo: Universalnye znakovye kompleksy. Vol. 1. – M.: Rukopisnye pamyatniki Drevnei Rusi. – 448 s. (in Russian).
Tumanyan G.S. (2023). Zhertvoprinoshenie konya v pogrebalnykh obryadakh (po dannym pogrebenii epokhi bronzy i rannego zheleza v Armenii). Rossiiskaya arkheologiya. No. 1. – P. 70–83 [Electronic resource]. Available at: https://surl.lt/cuqhwm (in Russian).
Williams J. (2008). Gilles Deleuze’s Logic of Sense: A Critical Introduction and Guide. – Edinburgh: Edinburgh University Press. – 256 p.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Nataliya Gonchar-Khanjyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
