Դերբայները՝ ըստ Մանուկ Աբեղյանի «Գրաբարի քերականության»
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2026.SP1.128Բանալի բառեր:
անորոշ կամ աներևույթ, , ընդունելություն,, անցյալ, , ապառնի, , ենթակայական դերբայներ,, լծորդ ձայնավորներ, բայածանցներ՝ պարզ արմատական և բաղադրյալ (ածանցավոր), ներկայի և կատարյալի հիմքերԱմփոփում
Գրաբարի ենթակայական դերբայն ունի ավղ (օղ, ող) և իչ վերջավորությունները։ Այն կազմվում է մերթ ներկայի, մերթ անցյալ կատարյալի հիմքից։ Ծագումով կապվում է հնդեվրոպական մայր լեզվի հետ և ունի իր զուգահեռ ձևերը ժամանակակից հնդեվրոպական լեզուներում։ Ըստ համեմատական հայագիտության՝ ենթակայականի ող վերջավորությունը ծագում է հնդեվրոպական atl մասնիկից։ Հնդեվրոպական t խուլ պայթականը ձայնավորների կամ ձայնավորի և ձայնորդի միջև հայերենում փոխվում է յ-ի (mater - մայր, pater - հայր)։ Հայերենում atl-ը դառնում է այլ, այլ-ն, այղ, իսկ այղ-ավղ, քանի որ լ-ն և ղ-ն, յ-ն և վ-ն ունեն արտասանական հնչակցություններ։ Գրաբարում ենթակայականը անվանվում է ներկա դերբայ, որովհետև համապատասխանում է հունարենի այն դերբայական ձևին, որն ունի ներկայի գաղափար։ Հայերենում, սակայն, այս բայաձևը ժամանակի գաղափար չի արտահայտում։ Այն անվանում է գործողություն կատարողին՝ իր իսկ գործողության անունով (վազող)։ Ենթակայական դերբայը ունի միայն անվանական գործառույթ, ուստի հոլովվում է և ստանձնում է գոյականի պաշտոններ։ Նրա իչ վերջավորության ձևերը աշխարհաբարում այլևս բայաձևեր չեն ընկալվում։ Այժմ իչ-ը բայարմատներից գոյական կազմող ածանց է։ Ող վերջավորությամբ բայաձևերը իրենց ընդհանուր բայական առանձնահատկություններով պահպանվում են միջին հայերենում, բարբառներում և գրական աշխարհաբարում։ Այդ վերջավորությամբ բազմաթիվ բառեր խոսքիմասային անցում են կատարել և դարձել գոյական՝ ծնող, ուսանող, մատուցող, գրող և այլն։ Հայերենի որոշ բարբառներում նկատելի է ենթակայական դերբայի՝ մասնակի իմաստային նոր կիրառություն, այսպես՝ «ում» ճյուղի բարբառներից Նոյեմբերյանի խոսվածքում նկատվում է ենթակայական դերբայի՝ ապառնու իմաստով գործածություն՝ գնում եմ ծաղիկ քաղող։ Դժվար է ասել, թե այս կիրառությունը որտեղից է գալիս, բայց հայտնի է, որ ենթակայականը կարող է արտահայտել ինչպես կատարված, այնպես էլ կատարելի գործողություն։ Այսպիսով՝ գրաբարի չորս դերբայները՝ անորոշ, ապառնի, անցյալ, ներկա կամ ենթակայական, իրենց դերբայական հիմնական նշանակություններով, բառակազմական հիմնական առանձնահատկություններով պահպանվել են նաև հայերենի հետագա հատվածներում. մասնակի փոփոխություններ են տեղի ունեցել ածանցավոր բայերի կազմության և մասամբ էլ դերբայական վերջավորությունների մեջ։ Կարելի է ասել, որ գրաբարի համեմատությամբ աշխարհաբարը դերբայների անվանական հատկանիշից անցել է դեպի բայական հատկանիշը. օրինակ՝ եթե գրաբարի ապառնի և անցյալ դերբայները բայական գործածության հետ ունեն անվանական գործածություն, ապա աշխարհաբարում ապառնի դերբայը և գրաբարի անցյալից առաջացած վաղակատար դերբայը ունեն միայն բայական կախյալ գործածություն։
Հղումներ
1. Աբեղյան, Մ. (1936). Գրաբարի քերականություն. Երևան, Պետհրատ, 210 էջ։
[Abegyan, M. (1936). Grabar'i qerakanutyun. Yerevan: Pethrat].
2. Աբրահամյան, Ա. (1953). Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը. Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 441 էջ։
[Abrahamyan, A. (1953). Hayereni derbaynery yev nrants dzevabanakan nshanakutyuny. Yerevan: Haykakan SSH GA hrat.].
3. Աճառյան, Հ. (1965). Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի. հ. 5. Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 430 էջ։
[Acharyan, H. (1965). Liakatar qerakanutyun hayots lezvi. vol. 5. Yerevan: Haykakan SSH GA hrat.].
4. Ասատրյան, Մ. (1973). Ժամանակակից հայերենի ձևաբանության հարցեր. հ. Բ. Երևան, ԵՊՀ հրատ., 416 էջ։
[Asatryan, M. (1973). Zhamanakakits hayereni dzevabanutyan hartser. vol. B. Yerevan: YPH hrat.].
5. Բագրատունի, Ա. (1852). Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց. Վենետիկ, Ս. Ղազար կղզու տպ., 744 էջ։
[Bagratuni, A. (1982). Hayerēn kʻerakanutʻiwn i pēts zargatsʻelotsʻ. Venetik: S. Łazar kłzvu tp.].
6. Աւետիքեան, Գ., Սիւրմէլեան, Խ., Աւգերեան, Մ. (1836). Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի. հ. 1. Վենետիկ, Ս. Ղազար կղզու տպ., 1140 էջ։
[Avetikyan, G., Syurmelean, Kh., Avgeryan, M. (1836). Nor baṛgirkʻ haykazean lezvi. vol. 1. Venetik: S. Łazar kłzvu tp.].
7. Շահվերդյան, Թ. (2001). Գրաբարի դերբայները. Ձևաբանություն և շարահյուսություն. Երևան, Վան Արյան հրատ., 159 էջ։
[Shahverdyan, T. (2001). Grabar'i derbaynery. Dzevabanutyun yev sharahyusutyun. Yerevan: Van Aryan hrat.].
8. Շահվերդյան, Թ. (2007). Դասական գրաբարի շարահյուսական ոճաբանություն. Երևան, Հայաստան հրատ., 310 էջ։
[Shahverdyan, T. (2007). Dasakan grabar'i sharahyusakan vochabanutyun. Yerevan: Hayastan hrat.].
9. Շահվերդյան, Թ. (1985). Դիմավոր բայ+անորոշ դերբայ, միադիմի բայ+անորոշ դերբայ կապակցությունները գրաբարում. // Հայոց լեզու և գրականություն, միջբուհական գիտական աշխատությունների ժողովածու. Երևան, ԵրՊՀ հրատ., էջ 386։
[Shahverdyan, T. (1995). Dimavor bay + anorosh derbay, miadimi bay + anorosh derbay kapaktsutyunnery grabarerum. // Hayots lezu yev grakanutyun, mijbuhakan gitakan ashkhatutyunneri zhoghovatsu. Yerevan: YerPH hrat., pp. 386].
10. Շահվերդյան, Թ. (2021). Պատմական ձևաբանություն. Երևան, Լուսաբաց հրատ., 389 էջ։
[Shahverdyan, T. (2021). Patmakan dzevabanutyun. Yerevan: Lusabats hrat.].
11. Շահվերդյան, Թ. (2011). Հրաչյա Աճառյանը հայերենի դերբայների մասին. // Գիտական հոդվածներ, բանասիրություն, Բ պրակ. Վանաձոր, էջ 3-13։
[Shahverdyan, T. (2011). Hrachya Acharyany hayereni derbayneri masin. // Gitakan hodvatsner, banasirutyun. B prak. Vanadzor, pp. 3-13].
12. Չալըխեան, Վ., Այտընեան, Ա. (1885). Քերականութիւն հայկազեան լեզուի. Վիեննա, Մխիթարյանների տպ., 528 էջ։
[Chʻalykhean, V., Aytʻnyean, A. (1885). Kʻerakanutʻiwn haykazean lezvi. Vienna: Mkhitʻaryaneri tp.].
Օգտագործած ուսումնասիրության աղբյուրներ
1. Ագաթանգեղոս. (1909). Պատմութիւն Հայոց. Տփղիս, Մարտիրոսեանցի տպ., 474 էջ։
[Agatʻangelos. (1909). Patmutʻiwn Hayotsʻ. Tiflis: Martiroseantsʻi tp.].
2. Աստվածաշունչ. (1860). Գիրք Աստուածաշունչք հին և նոր կտակարանաց. Վենետիկ, Ս. Ղազար կղզու տպ., 1223 էջ։
[Astvatsashunchʻ. (1860). Girkʻ Astuatsashunchʻkʻ hin yev nor ktakaranatsʻ. Venetik: S. Łazar kłzvu tp.].
3. Եզնիկ Կողբացի. (1914). Եղծ աղանդոց. Թիֆլիզ, Տպարան Ն. Աղանեանի, 226 էջ։
[Eznik Kołbatsi. (1914). Ełtsʻ ałandotsʻ. Tifliz: Tparan N. Ałaneani, 226 pp.].
4. Եզնիկ Կողբացի. (1970). Եղծ աղանդոց. Թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Ա. Ա. Աբրահամյանի. Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 254 էջ։
[Eznik Kołbatsi. (1970). Ełts ałandots. Translation and notes by A. A. Abrahamyan. Yerevan: Haykakan SSH GA hrat.].
5. Հովհաննես Ոսկեբերան. (1855). Եբրայեցիս թուղթն Պօղոսի. Վիեննա, Պաշտպան Ս. Աստուածածին վանքի տպ., 22 էջ։
[Hovhannes Voskeberan. (1855). Ebrayetsʻis tʻułtʻn Połosi. Vienna: Pashtpan S. Astuatsatsin vanqi tp.].
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Tereza Shahverdyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
