Vol. SI-1 (2025)

Articles

• Articles

  Պատմության ֆակուլտետի 105-ամյակին նվիրված գիտաժողովի գիտական կարևորությունը․ «Հայագիտության արդի խնդիրները և զարգացման հեռանկարները»

  Մխիթար Գաբրիելյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը, լինելով Մայր բուհի հիմնադիր կառույցներից, կարևոր դեր է խաղացել Հայաստանի գիտական, կրթական և հասարակական կյանքում։ 105-ամյակի շրջանակում կազմակերպվեց միջազգային գիտաժողով՝ «Հայագիտության արդի խնդիրները և զարգացման հեռանկարները» խորագրով։ Գիտաժողովն անդրադարձավ կրթության ու գիտության փոխկապակցվածությանը, կրթական ծրագրերի արդիականացման անհրաժեշտությանը, պատմագիտության կիրառական արժեքի աճին։ Ներկայացվեցին շուրջ հարյուր զեկուցումներ տարբեր երկրներից՝ ընդգրկելով պատմություն, հնագիտություն, ազգաբանություն, արվեստաբանություն և այլ ոլորտներ։ Առանձնահատուկ շեշտ դրվեց միջգիտակարգային համագործակցության կարևորության վրա՝ հայագիտության հետագա զարգացման համար։ Զեկուցումների մի մասը հրատարակվում է «Պատմություն և մշակույթ» հանդեսի հատուկ թողարկմամբ։ Չնայած գիտաժողովն ամբողջական պատասխաններ տալու նպատակ չի հետապնդում, այն արժեքավոր հարթակ էր՝ վեր հանելու ոլորտային խնդիրները և ձևավորելու հայագիտության ու պատմագիտական կրթության զարգացման ուղիները։

  Հղումներ
• Articles

  Հայագիտության զարգացման հիմնական միտումները Ռուսաստանում XIX դարում

  Հայկազ Հովհաննիսյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հայոց պատմության բեկումնային ժամանակահատվածներում, երբ երկրի քաղաքական կողմնորոշման խնդիրը վճռորոշ նշանակություն է ստանում, պատմաբաններից անհրաժեշտաբար պահանջում է   խորհել ու գնահատել անցած ուղին, դասեր քաղել պատմությունից: Բնականաբար, վերջին դարերի պատմության դասերը հուշում են մեզ վերարժևորելու հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմության ընդհանրության շուրջ:

  Հայ - ռուսական հարաբերությունների պատմությունը գալիս է դարերի խորքից: Պատմական այդ կապերի հետագա խորացումն ի վերջո ունեցավ տրամաբանական իր ավարտը. 19-րդ դարի առաջին երեսնամյակի կովկասյան պատերազմների արդյունքում պատմական Հայաստանի մի հատվածը միացվեց ռուսական կայսրությանը: Այդ ժամանակից սկսած Ռուսաստանը սկսեց վճռական դեր խաղալ հայ ժողովրդի ճակատագրում: Ռուսաստանին միանալուց հետո Հայաստանի տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կյանքը զգալի աշխուժացում ապրեց: Դա անժխտելի իրողություն է և արդեն պատմություն:

  Նկատելի առաջընթաց ապրեց նաև հայագիտության ոլորտը. ի հայտ եկան մի շարք ուշագրավ ուսումնասիրություններ՝ նվիրված Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմությանը։ Ավելին, Հայաստանի պատմության ուսումնասիրությունը դարձավ ոչ միայն ռուս պատմաբանների, այլև ռուսական հասարակական-քաղաքական մտքի բազմաթիվ այլ ներկայացուցիչների ուշադրության առարկան։ Այս ուսումնասիրությունները նշանակալի ներդրում ունեցան հայոց պատմության մի շարք կարևոր հիմնահարցերի ուսումնասիրման խնդրում:

  Հղումներ

  Abaza 1888 - Abaza V. Istoriya Armenii, SPb, 1888. 136s. Bratskaya pomoshch' postradavshim v Turtsii armyanam, M., 1898, 937s. (in Russian)

  Butkov 1869 - Butkov P. Materialy po novoy istorii Kavkaza, ch. 1-3, SPb, 1869, 548s. (in Russian)

  Gagemayster 1845 - Gagemayster A. Zakavkazskiye ocherki, SPb, 1845, 162s. (in Russian)

  Gakstgauzen 1857 - Gakstgauzen A. Zakavkazskiy kray, SPb, 1857, 248s. (in Russian)

  Dubrovin 1871-1886 - Dubrovin N. Istoriya voyny i vladychestva russkikh na Kavkaze, t. I-VI, SPb, 1871-1886. (in Russian)

  Yevetskiy 1835 - Yevetskiy O. Statisticheskoye opisaniye Zakavkazskogo kraya, SPb, 1835, 306s. (in Russian)

  Issledovaniya i stat'i M. Emina po armyanskoy mifologii, arkheologii, istorii i literatury za 1858-1884gg. M., 1896, 442s. (in Russian)

  Zubov 1835 - Zubov P. Kartina Kavkazskogo kraya, prinadlezhashchego Rossii i sopredel'nykh yemu zemel'. ch.1, SPb, 1835, 234s. (in Russian)

  «Kavkaz» 1894 - «Kavkaz», 1894, 199. (in Russian)

  «Kavkazskiy kalendar'» 1890 - «Kavkazskiy kalendar'», 1890, s. 2 (in Russian)

  Kovalevskiy 1887 - Kovalevskiy P. Zavoyevaniye Kavkaza, SPb, 1887, 334s. (in Russian)

  Likhutin 1863 - Likhutin M. Russkiye v Aziatskoy Turtsii v 1854-1855 gg., SPb, 1863, 455s. (in Russian)

  Nefed'yev 1839 - Nefed'yev N. Vzglyad na Armyanskuyu oblast', SPb, 1839, 74s. (in Russian)

  Obozreniye rossiyskikh vladeniy za Kavkazom v statisticheskom, topograficheskom i finansovom otnosheniyakh, ch. I, SPb, 1836, 401s. (in Russian)

  Patkanov 1880 - Patkanov K. Bibliograficheskiy ocherk armyanskoy istoricheskoy literatury, SPb, 1880, 57s. (in Russian)

  Potto 1886-1888 - Potto V. Kavkazskaya voyna v otdel'nykh ocherkakh, epizodakh, legendakh i biografiyakh, t. 1-4, SPb, 1886-1888. (in Russian)

  Russkiy vestnik 1856 - Russkiy vestnik, 1856, t. 2, s. 119. (in Russian)

  Tatishchev 2005 - Tatishchev V. Istoriya Rossiyskaya. M, 2005, 540s. (in Russian)

  Tenishev 1897 - Tenishev V. Pozor tsivilizatsii, SPb, 1897, 65s. (in Russian)

  Shopen 1852 - Shopen I. Istoricheskiy pamyatnik Armyanskoy oblasti v epokhu prisoyedineniya yeye k Rossiyskoy imperii, SPb, 1852, 1232s. (in Russian)

  Shcherbatov 1901-1904 - Shcherbatov M. Istoriya Rossiyskaya ot drevneyshikh vremen, t. 1-7. SPb, 1901-1904. (in Russian)

  Ezov 1859 - Ezov G. Vnutrenniy byt drevney Armenii, M., 1859, 147s. (in Russian)

  Ezov 1898 - Ezov G. Snosheniye Petra Velikogo s armyanskim narodom, SPb, 1898, 512s. (in Russian)

• Articles

  Հայ-ռուսական հարաբերությունները 1920 թ․ գարնանը և ամռանը հայկական կողմի ձախողումների համատեքստում

  Աշոտ Հայրունի

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  ՀՀ վարչապետ Հ. Օհանջանյանն ու իր կառավարությունը, Հայկական հարցի լուծումը միակողմանիորեն կապելով Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի և Սևրի պայմանագրի հետ, անկարող եղան գնահատելու այն ռեալ հնարավորությունները, որոնք Հայաստանի առջև բացում էր տարածաշրջան վերադարձող Ռուսաստանը: Ռուսաստանը 1920 թ․ հունիսին Քեմալին արգելեց հարձակվել Հայաստանի վրա՝ միաժամանակ հարկադրելով ընդունել իր միջնորդությունը Հայաստանի հետ Թուրքիայի սահմանը գծելու հարցում։ Հայաստանի կառավարությունը, սակայն, ոչ միայն հրաժարվեց Ռուսաստանի միջնորդությունն ընդունել, այլև հետևողականորեն ձախողում էր Ռուսաստանի հետ երկկողմ հարաբերությունների հաստատումը, մինչդեռ վերջինս խոստանում էր Հայաստանի հանրապետությանը հատկացնել որոշակի տարածքներ Արևմտյան Հայաստանից։ Հայկական կողմը, անհեռատեսորեն մերժելով Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական աջակցությունը՝ այդպիսով նաև կանաչ լույս էր վառելում քեմալականների առջև՝  Հայաստանի վրա հարձակվելու համար:

  Մեզանում արմատացած այն տեսակետը, թե Հայաստանը դարձավ քեմալա-բոլշևիկյան դաշինքի զոհը, չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ եթե Ռուսաստանի կողմից մեզ տրված հնարավորություններն իրատեսորեն գնահատվեին և օգտագործվեին, ապա ոչ միայն կխափանվեր քեմալականների ներխուժումը Հայաստան, այլև վերջինիս  տարածքը կարող էր էապես ընդարձակվել։ 

  Հղումներ

  HAA, f․ 200, ts’․ 1, g․ 369, t’․ 36-37.

  HAA, f․ 200, ts’․ 1, g․ 581, t’․ 51․ 203, 214.

  HAA, f․ 200, ts’․ 1, g․ 604, t’․ 13, 16, 18.

  HAA, f․ 200, ts’․ 1, g․ 769, t’․ 255.

  HAA, f․ 200, ts’․ 1, g․ 769 a, t’․ 93.

  HAA, f․ 200, ts’․ 1, g․ 766, t’․ 110a, 111.

  Alikhanyan 1966 - Alikhanyan S․, Rrusastani dery hay zhoghovrdi azatagrman gortsum (1917-1921 t’t’․), Yerevan, «Hayastan», 413 ej. (in Armenian)

  Arzumanyan 1973- Arzumanyan M․, Arhavirk’its’ veratsnund, Yerevan, «Hayastan», 584 ej. (in Armenian)

  Galoyan 1999- Galoyan G․, Hayastany yev mets terut’yunnery 1917-1923 t’t’․, Yerevan, «Gitut’yun», 540 ej. (in Armenian)

  Leo 2009- Leo, Ants’yalits’, Yerevan, «SHem», 495 ej. Khatisyan 2018, Khatisyan A․, Hayastani hanrapetut’yan tsagumn u zargats’umy, Yerevan, Ani kentron, 480 ej. (in Armenian)

  Karapetyan 1965- Karapetyan S․ KH․, 1920 t’vakani hay-t’urk’akan paterazmy yev Sovetakan Rrusastany, Yerevan, «Hayastan», 61 ej. (in Armenian)

  Karinyan 1926- Karinyan A․, Dashnakts’ut’yuny p’asteri dem, T’iflis, «Zaria Vostoka», 88 ej. (in Armenian)

  Sasuni 1969- Sasuni K․, Hay-t’rk’akan paterazmy (1920-in), Peyrut’, «Hamazgayin», 218 ej (in Armenian)

  Vrats’yan 1993- Vrats’yan S․, Hayastani Hanrapetut’yun, Yerevan, «Hayastan», 1993, 704 ej. (in Armenian)

  Vrats’ean 2007- Vrats’ean S․, Keank’i ughinerov․ depk’er, demk’er, aprumner, Ye․ hator, Peyrut’, «Vahe Set’ean», 354 ej. (in Armenian)

  Ter-Yakobean 1921- Ter-Yakobean Y․, Hayastani verjin aghety, K․ Polis, hrat․ Mik’ayel Ter-Sahakean, 125 ej. (in Armenian)

  Terterean 1954- Terterean H․, Hayastani Hanrapetut’ean yev Khorhrdayin Rrusastani banakts’ut’iwnnery, Levon Shant’i patuirakut’iwny, mas arrajin, Hayrenik’ amsagir, N 1(335), 1954, ej 1-14. (in Armenian)

  Terterean 1954- Terterean H., Hayastani Hanrapetut’ean yev Khorhrdayin Rrusastani banakts’ut’iwnnery, Levon Shant’i patuirakut’iwny, mas arrajin, Hayrenik’ amsagir, N 2(336), 1954, ej 14-26. (in Armenian)

  K’ajaznuni 1925- K’ajaznuni Y․, H․ Y․ Dashnakts’ut’iwny anelik’ ch’uni aylevs, Viyenna, Mkhit’arean tparan, 107 ej. (in Armenian)

• Articles

  ԵՊՀ առաջին ռեկտոր Յ․Ս․ Ղամբարյանի մասոնական գործունեությունը

  Ֆելիքս Մովսիսյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Երևանի պետական համալսարանի առաջին ռեկտոր Յուրի Ստեփանի Ղամբարյանի (Ղամբարովի) մասոնական գործունեությունը հայ պատմագիտության կողմից մինչ օրս հիմնավոր ուսումնասիրված չէ։ Նրա ազատ որմնադիր դառնալու իրողությունը և մասոնական գործունեությունն անխզելիորեն կապված է ռուս նշանավոր պատմաբան, իրավագետ, սոցիոլոգ, ազգագրագետ, հասարակական և քաղաքական գործիչ Մ․Մ․ Կովալևսկու անվան հետ։

  1905 թ․ մայիսի 16-ին Փարիզի «Կոսմոս» № 288 օթյակում, Մ․Մ․ Կովալևսկու ղեկավարությամբ, Յ․Ս․ Ղամբարյանը ձեռնադրվեց առաջին աստիճանի մասոն։ 1906 թ․ հունվարի 30-ին նա «Կոսմոս» № 288 օթյակում ձեռնադրվեց նախ՝ երկրորդ, ապա երրորդ աստիճանի ազատ որմնադիր, որը մասոնությունում հազվադեպ է տեղի ունենում։ Մինչև 1908 թ․ նա մնաց այս օթյակի անդամ, թեև 1906 թ․ օգոստոսին վերադարձել էր Պետերբուրգ։

  1906 թ․ նոյեմբերի 15-ին Մ․Մ․ Կովալևսկին Պետերբուրգում հիմնեց ռուսական քաղաքական մասոնության առաջին օթյակը՝ «Բևեռային աստղը», որին 1907 թ սկզբին անդամագրվեց Յ․Ս․ Ղամբարյանը։ 1906 թ․ Պետերբուրգում Յ․Ս․ Ղամբարյանը դարձավ Մ․Մ․Կովալևսկու նախաձեռնությամբ հիմնված «Ֆենիքս» օթյակի 5 հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1908 թ․ փետրվարի 17-ին Մոսկվայում Մ․Մ․ Կովալևսկու հիմնած «Վերածնունդ» օթյակի հիմնադիր անդամներից մեկը Յ․ Ս․ Ղամբարյանն էր։

  1908 թ. մայիսի 8-ին Մ․Մ․Կովալևսկին, Յ․Ս․ Ղամբարյանը և նրանց համախոհները Մոսկվայի «Ազատագրում» օթյակի ղեկավարների հետ ունեցած տարաձայնությունների պատճառով հեռացան «Բևեռային աստղ» օթյակից և հիմնեցին իրենց «Կոսմոս» օթյակը, որը երկար չգործեց։

  1912 թ. ամռանը Յ․Ս․ Ղամբարյանն անդամագրվեց Մոսկվայում հիմնված «Ռուսաստանի ժողովուրդների Մեծ Արևելք» մասոնական կազմակերպությանը։ Ռուսաստանում մասոնության քաղաքականացման և կուսակցականացման տարիներին Յ․Ս․ Ղամբարյանը մասոնական ակտիվ գործունեություն չծավալեց, որովհետև որևէ քաղաքական կուսակցության անդամ չէր և քաղաքականությամբ չէր զբաղվում։ Այդ պահից սկսած մինչև իր կյանքի վերջը նա զբաղվում էր բացառապես պրոֆեսորա-դասապոսական և գիտական գործունեությամբ։

        

  Հղումներ

  Yerevani hamalsaran. 1918-1920 t’t’․ Vaveragreri zhoghovatsu, kazmets’in F. H. Mamikonyan, S. S. Mirzoyan, Yerevan, YePH hrat., 1995, 335 ej. (in Armenian)

  Hayastani Hanrapetut’yan parrlamentakan orenk’nery 1918-1920 t’t’․, Yerevan, Azgayin zhoghov, 1998, 506 ej. (in Armenian)

  «Hayastani hamalsaran», Alek’sandrapol, 1919, 31 hunvari․ (in Armenian)

  TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.101-104, F.2244. Op.2. D.131. L.4․ (in Russian)

  TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.131-132. (in Russian)

  TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.21-22. (in Russian)

  TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.63-64. (in Russian)

  TSGIAM. F.2244. Op.1. D.1706. L.82-85. (in Russian)

  Avrekh 1990 - Avrekh A.YA. Masony i revolyutsiya. Moskva, Izd-vo Politizdat, 1990, 350 s. «Armyanskiy Vestnik». Moskva, 1916, № 11, s. 21. (in Russian)

  Berberova 1986 - Berberova N. Lyudi i lozhi. Russkiye masony XX stoletiya, N'yu-York, Russica publishers, 1986, 299 s. (in Russian)

  Volkov, Kulikova, Loginov – 2006 Volkov V.A., Kulikova M.V., Loginov M.V. Moskovskiye professora XVIII - nachala XX vekov. Gumanitarnyye i obshchestvennyye nauki, Moskva, Yanus-K, Moskovskiye uchebniki i kartografiya, 2006, 299 s. (in Russian)

  Imperatorskiy Moskovskiy universitet 1755-1917․ Entsiklopedicheskiy slovar'. Sost. A.YU. Andreyev, D.A.Tsygankov. Moskva, Rossiyskaya politicheskaya entsiklopediya, 2010, 894 s. (in Russian)

  Karpachev 2008 - Karpachev S. P. Masony. Slovar', Moskva, Izd-vo AST, Olimp, 2008. 634 s. (in Russian)

  Kovalevskiy 2005 - Kovalevskiy M.M. Moya zhizn'. Vospominaniya. Moskva, ROSSPEN, 2005, 784 s. (in Russian)

  Kurbatov 2007 - Kurbatov V. I. Taynoye obshchestvo masonov. Moskva, Izd-vo Eksmo, 2007, 416 s. (in Russian)

  M. M. Kovalevskiy. Uchennyy, gosudarstvennyy i obshchestvennyy deyatel' i grazhdanin: Sbornik statey. Peterburg, Izd-vo Artist: zavedeniye t-va A.F. Marks, 1917. 274 s. (in Russian)

  Nikolayevskiy 1990 - Nikolayevskiy B. I. Russkiye masony i revolyutsiya. Moskva, Izd-vo Terra, 1990, 208 s. (in Russian)

  Platonov 2014 - Platonov O. A. Masony v russkoy istorii XIX veka, Moskva, Izd-vo Rodnaya strana, 2014, 384 s. (in Russian)

  Svatikov 1917 - Svatikov S.G. Opal'naya professura 80-ikh godov.-«Golos minuvshego». Moskva, 1917, № 2, Tip. T-va Ryabushinskikh, ss. 5-78. (in Russian)

  Serkov 1997 - Serkov A. I. Istoriya russkogo masonstva, SPb, Izd-vo imeni N. I. Novikova, 1997, 400 s. (in Russian)

  Serkov 2001 - Serkov A. I. Russkoye masonstvo 1731-2000, Moskva, Izd-vo Rossiyskaya politicheskaya entsiklopediya, 2001, 1224 s. Solov'yev 2007 - Solov'yev O. F. Russkiye masony. Moskva, Izd-vo Eksmo, 2007, 544 s. (in Russian)

  Spisok grazhdanskim chinam 4-ogo klassa. Ispravleno po 1-ye iyulya 1863. Sankt-Peterburg, tip. Pravitel'stvuyushchego senata, 1863, 956 s. (in Russian)

  Lozha Polyarnaya zvezda. samisdat.com/5/23/523r-pzv.htm (in Russian)

  Moskva. Lozha Vozrozhdeniye․ http://samisdat.com/5/23/523r-voz.htm. (in Russian)

  Parizh. Lozha Kosmos. http://samisdat.com/5/23/523f-kos.htm (in Russian)

  Peterburg, Lozha Feniks. samisdat.com/5/23/523r-fen.htm. (in Russian)

  Peterburg. Lozha Polyarnaya zvezda. samisdat.com/5/23/523r-pzv.htm. (in Russian)

• Articles

  Վիմագրական հուշարձանների պահպանությունը խորհրդային և հետխորհրդային շրջանում

  Սուսաննա Ադամյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հայ գրերի գյուտից հետո արձանագրություններ են փորագրվել պատմաճարտարապետական կոթողների, տաճարների և հասարակական շենքերի պատերին, որոնք կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում հուշարձանների կառուցման, կառուցող վարպետների, նվիրատվությունների, պայմանագրերի և այլ իրողությունների մասին: Պատմական Հայաստանի ողջ տարածքում պահպանվել են շինարարական, նվիրատվական, կանոնաիրավական, հիշատակագրային բնույթի հազարավոր արձանագրություններ, որոնց թիվն ավելանում է տարեցտարի հողաշինական և գյուղատնտեսական աշխատանքների, հնագիտական պեղումների արդյունքում: 

  Վիմագրական հուշարձանների ընդօրինակումն ու պահպանությունը կարևորվեց XIX դարից սկսած: Այն միշտ եղել է մասնագետների, պետության, պատասխանատու կառույցների ուշադրության կենտրոնում: Սակայն պետք է արձանագրել, որ խորհրդային և հետխորհրդային տարիներին հանրապետության տարբեր շրջաններում այդ ենթահուշարձանների պահպանությունը չի կատարվում պատշաճ կերպով, որի հետևանքով կոթողը կորցնում է իր պատմական արժեքը:

  Սույն հոդվածում փորձել ենք ներկայացնել վիմագրերի պահպանության խնդիրը Հայաստանում հարյուրամյակի ընթացքում:

  Հղումներ

  Avagyan,1986- S. Avagyan, Vimagrakan prptumner, Yerevan, 1986, ej: (in Armenian)

  Grigoryan, 2000- Gr. Grigoryan, Hay vimagrut’yun, Yerevan, 2000, ej: (in Armenian)

  DHV, pr. I, 1966- Divan hay vimagrut’yan, prak I, Ani k’aghak’, kazmets’ H. Orbelin, prak I, Yerevan, 1966: (in Armenian)

  DHV, pr. II, 1960- Divan hay vimagrut’yan, prak II, Gorisi, Sisiani yev Ghap’ani shrjanner, kazmets’ S. Barkhudaryany, Yerevan, 1960: (in Armenian)

  Khalp’akhch’yan, 1959– Khalp’akhch’yan H., Ardzanagrut’yunnery haykakan chartarapetut’yan steghtsagortsut’yan kompozits’iayum, Ejmiatsin, 1959, G, ej 44-52: (in Armenian)

  HAA, 131- Hayastani azgayin arkhiv, fond 57, M. Smbatyants’i arkhiv, gorts 131, Moskvayi kayserakan hnagitakan ynkerut’yan kanonadrut’yuny: (in Armenian)

  Ghafadaryan, 1962, 2- K. Ghafadaryan, Tekori tachari V dari hayeren ardzanagrut’yuny yev mesropyan aybubeni arrajin tarradzevery, PBH, 1962, t’iv 2, ej 39-54: (in Armenian)

  Manuch’aryan, 1977- Al. Manuch’aryan, K’nnut’yun Hayastani IV-XI dd. shinararakan vkayagreri, Yerevan, 1977: (in Armenian)

  Marry yev hayagitakan harts’ery, 1968-Marry yev hayagitakan harts’ery, Yerevan, 1968: (in Armenian)

  Smbateants’, 1894- M. Smbateants’, Haykakan hnut’iwnner, Ararat, 1894, dektember, ej 373-375: (in Armenian)

  Smbateants’, 1895-M. Smbateants’, Teghagir Geghark’uni tsovazard gawarri, Vagharshapat, 1895: (in Armenian)

• Articles

  Հայ հոգևոր գործիչների կյանքի ու գործունեության ուսումնասիրությունը որպես հայագիտության ուղղություն (Գևորգ Ե Սուրենյանցի օրինակով)

  Հասմիկ Ամիրջանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Այսօր, հայոց եկեղեցու պատմության ուսումնասիրման բնագավառում  աստիճանաբար առանձնանում է հայ հոգևոր գործիչների, հատկապես Ամենայն հայոց կաթողիկոսների կյանքի ու գործունեության լուսաբանման ուղղությունը: Նմանօրինակ ուսումնասիրությունների համար առաջնահերթ հիմք են հանդիսանում հոգևոր գործիչների նամակները, զեկուցումները, դիմումները, կոնդակները և այլն: Վավերագրերի, ինչպես նաև անտիպ հուշերի լույս ընծայումը մեծապես նպաստում և օժանդակում է հայ հոգևոր գործիչների կյանքի ու գործունեության ամբողջական վերհանմանը: Դրանցում հատկապես կարևորվում է պետականության բացակայության պայմաններում քաղաքական գործառույքներ ստանձնած կաթողիկոսների գործունեությունը, որն ըստ էության կազմում է երկրի ոչ միայն ներքին, այլև արտաքին քաղաքականության դրսևորումը: Իսկ երկրի ներսում զբաղվելով տնտեսական, հասարակական, մշակութային ու կրթական գործունեությամբ, նրանք նպաստել են այդ բնագավառների զարգացմանը:

  Հոդվածում Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ Սուրենյանցի օրինակով ներկայացված է հոգևոր գործչի դերը երկրի կյանքի տարբեր բնագավառներում: Կաթողիկոսի կյանքի ու գործունեության ուսումնասիրմամբ վեր են հանվում հայ ժողովրդի կյանքի տարբեր իրադարձությունների վերաբերյալ կարևոր դրվագներ:

  Հայոց կաթողիկոսների ու հոգևոր գործիչների կյանքի ու գործունեության տարբեր ժամանակաշրջանների պատմությունն ուսումնասիրելով, մենք փաստացի ուսումնասիրում ենք հայոց պատմություն և զարգացնում հայագիտությունը, իսկ դրանք այլ լեզուներով թարգմանելու դեպքում ընդլայնում ենք հայագիտության սահմանները:

  Հղումներ

  Aghaneants’ 1893 – Aghaneants’ G., Diwan hayots’ patmut’ean, T’iflis, tparan N. Sharadze, 1893, D, 326 ej: (in Armenian)

  Balyan 2015 - Balyan A., Ejmiatsni yeghbayrakan ognut’yan glkhavor kargadir handznazhoghovi gortsuneut’yuny, Astvatsabanut’yan fakultet, Taregirk’, 2015, ZH, ej 135-141: (in Armenian)

  Behbudean 2005 - Behbudean S., Vawyeragrer hay yekeghets’u patmut’ean, girk’ ZHG, Georg Ye Sureneants’ Kat’voghikos Amenayn hayots’ (1847-1930), p’astat’ght’eri yev niwt’eri zhoghovatsu, Yerevan, Mughni hrat., 2005, 712 ej: (in Armenian)

  Bozoyan 2003 - Bozoyan A., Hayots’ yekeghets’u patmut’yan hetazotut’yan khndirneri shurj (vaveragitakan ts’anker), Hayagitut’yan ardi vichaky yev nra zargats’man herrankarnery, hayagitakan mijagayin hamazhoghov, Yerevan, 2003, ej 254: (in Armenian)

  Leo 1902 - Leo, Yovsep’ kat’voghikos Arghut’ean, tp. T. M. Rrotineants’i, T’iflis, 1902, 228 ej: (in Armenian)

  Kostandyan 2003 - Kostandyan E., Maghak’ia Ormanyani patmagitakan hayats’k’nery, Hayagitut’yan ardi vichaky yev nra zargats’man herrankarnery, hayagitakan mijagayin hamazhoghov, Yerevan, 2003, ej 257-259: (in Armenian)

  Kostandyan 2008a - Kostandyan E., Mkrtich’ Khrimyan․hasarakakan-k’aghak’akan gortsuneut’yuny, HH GAA PI hrat., Yerevan, 2008, 459 ej: (in Armenian)

  Kostandyan 2008 - Kostandyan E., Garegin Srvandztyants’ (Kyank’y yev gortsuneut’yuny), HH GAA PI hrat., Yerevan, 2008, 200 ej: (in Armenian)

  Hayastani azgayin arkhiv – Arshak Ch’vopanyani f․ 113, ts’․ 1, g․ 20, t’․ 2: (in Armenian)

  Hatityan 1978 – Hatityan A., Hay azatagrakan sharzhumnery 1780-1800 t’vakannerin yev Hovsep’ ark’episkopos Arghut’yani kyank’n u gortsuneut’yuny, Ejmiatsin, t’iw Y-T’, 1978, ej 72-81: (in Armenian)

  Maghalyan Vladimir, Vaveragrer hay yekeghets’u patmut’yan (1921-1938 t’t’.), kazmogh S. A. Behbudyan, ej 207-211: http://www.old.ysu.am/files/21V_Maghalyan-1457617482-.pdf (in Armenian)

  Sargsyan 2016 - Sargsyan S., Emma Kostandyan, Drvagner Maghak’ia ark’episkopos Ormanyani kyank’its’ yev gortsuneut’yunits’, Hayagitut’yan harts’er, N 2, 2016, ej 152-156: (in Armenian)

  T. Ararat k’ahana Poghosyan 2015 - T. Ararat k’ahana Poghosyan, Gyut avag k’ahana Aghanyants’i kyank’n u gortsuneut’yuny (Hamarrot urvagits), Patmut’yun yev mshakuyt’, N 1, 2015, ej 150-161: (in Armenian)

  Ormanean Maghak’ia, Azgapatum, h. A,

  https://digilib.aua.am/book/3250/3800/24450/%D4%B1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B4.%20%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%80%20%D4%B1 (in Armenian)

  Ormanean 1914 - Ormanean M., Azgapatum, h. B, hrat. V. yev H. Ter-Nersesean, Kostandnupolis, 1914, ej 3376: (in Armenian)

  Tunyan 2007 - Tunyan V., Zashchitnik otechestva - Katolikos Vsekh Armyan Nerses Ashtaraketsi, 1826 - 1857 gg., Sv. Echmiadzin, Yerevan, 2007, 440 s.

  http://armenian-church.org/images/books/4bk13katolikos.pdf (in Russian)

• Articles

  Միջնադարյան հնագիտության զարգացումը Հայաստանում և «Մետաքսի ճանապարհի հետազոտություն Վայոց ձորում» (VDSRS) նախագիծը

  Աստղիկ Բաբաջանյան, Քեյթ Ֆրանկլին

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Սույն հոդվածն անդրադառնում է միջնադարյան հնագիտության առջև ծառացած ներկայիս մարտահրավերներին և այն համաշխարհային միտումներին համապատասխանեցնելու համար անհրաժեշտ քայլերին՝ ապահովելով դրա կայուն առաջընթացը: Հիմնական մարտահրավերները ներառում են մեթոդաբանական նորարարության և միջգիտակարգային ավելի սերտ համագործակցության անհրաժեշտությունը, որոնք էական նշանակություն ունեն Հայաստանի միջնադարյան անցյալի ավելի համապարփակ ուսումնասիրության համար:

  Հոդվածում ընդգծվում է հնագիտական ​​հետազոտությունների համալիր, միջառարկայական մոտեցման անհրաժեշտությունը, որը դուրս է գալիս պարզապես պեղված հնավայրերի ու գտածոների ուղղակի ներկայացումից: Պեղված հուշարձանների արդյունքների սինթեզումը և դրանց՝ շրջակա լանդշաֆտի համատեքստում քննությունը թույլ կտա վերակազմել միջնադարյան կյանքի ավելի ամբողջական և բազմակողմանի պատկերը:

  Հաշվի առնելով Հայաստանի միջնադարյան հնագիտության առաջընթացի համար ուրվագծված խնդիրներն ու մարտահրավերները՝ VDSRS նախագիծը փորձում է առաջնահերթություն տալ և անդրադառնալ այդ ոլորտներին՝ որպես հետազոտության առանցքային ուղղություն: VDSRS-ի որդեգրած լանդշաֆտային մոտեցումը միավորում է հնավայրերի, ճարտարապետական հուշարձանների, մատենագիր և վիմագիր աղբյուրների և նյութական մշակույթի վերաբերյալ հետազոտությունները՝ հասկանալու, թե ինչպես են մարդիկ պատմականորեն ձևավորել իրենց միջավայրը:

  Հիմնվելով Հայաստանի միջնադարյան հնագիտության երկարամյա ավանդույթի վրա և ընդգրկելով նոր հետազոտությունների արդյունքները՝ VDSRS-ը ձգտում է բարձրացնել հայկական միջնադարյան հնագիտությունը միջազգային ակադեմիական հարթակներում՝ խթանելով միջմշակութային երկխոսությունը և Հայաստանը տեղավորելով տարածաշրջանային և համաշխարհային միջնադարյան լանդշաֆտում: Այս մոտեցման միջոցով նախագիծը նպաստում է Հայաստանի միջնադարյան ժառանգության նշանակության ավելի համապարփակ ըմբռնմանը տարածաշրջանի պատմության մեջ:

  Հղումներ

  Babajanyan, Franklin 2019- Babajanyan A., Franklin K’., Mijnadaryan mshakut’ayin landshafty Vayots’ dzorum Metak’si chanaparhi hamakargum, Hnagitut’yan yev azgagrut’yan instituti Ashkhatut’yunner, N 3, 2019, ej 125-136, 238-240: (in Armenian)

  Babajanyan, Franklin 2021- Babajanyan A., Franklin K’., Mijnadaryan Arp’an, k’aravanayin chanaparhneri khach’merukin, khmb., Dalalyan T., Vayots’ dzor: patmamshakut’ayin zharrangut’yan drvagner, Yerevan, «Hnagitut’yan yev azgagrut’yan institut» hrat., 2021, ej 231-249: (in Armenian)

  Harut’yunyan 1960- Harut’yunyan V., Mijnadaryan Hayastani k’aravanatnern u kamurjnery, Yerevan, «Haypethrat», 1960, 147 ej. (in Armenian)

  Mirijanyan 2021- Mirijanyan D․, Hayastani mijnadaryan t’aghman karruyts’neri peghumnery (ants’yaly yev nerkan), Banber Matenadarani, N 31, 2021, ej 182-196: (in Armenian)

  Nalbandyan 2017-2018- Nalbandyan A., Havuts’ t’arri Blri yekeghets’in, «Hushardzan», N ZHB-ZHG, 2017-2018, ej 75-108. (in Armenian)

  Nalbandyan 2019a- Nalbandyan A., Ardzanagir khach’k’arer Meghrii Sb Hovhannes (Anapastanats’) vank’its’, Lraber hasarakakan gitut’yunneri, N2, 2019, ej 272-287: (in Armenian)

  Nalbandyan 2019b- Nalbandyan A., Norahayt vimagrer Havuts’ t’arrits’, «Hushardzan», N ZHD, 2019, ej 26-53. (in Armenian)

  Nalbandyan 2022- Nalbandyan A․, Bardzrak’ashi vanakan hamaliri 2021 t’․ peghumneri ardyunk’nery, Hnagitakan hashvetvut’yun, 2022, 173 ej. (in Armenian)

  Nalbandyan, Alek’sanyan, Mirijanyan 2015- Nalbandyan A․, Alek’sanyan T․, Mirijanyan D․, Ch’ich’khanavank’, Yerevan, «Gasprint» hrat․, 2015, 87 ej. (in Armenian)

  Nalbandyan S․ Nalbandyan A․, Badalyan, Alek’sanyan 2021- Nalbandyan S., Nalbandyan A., Badalyan H., Alek’sanyan T., Tandzap’arakhi anapati 2012-2019 t’t’. peghumneri ardyunk’nery, «Hushardzan», N ZHZ, 2021, ej 85-119: (in Armenian)

  Tonapetyan 2020- Tonapetyan P․, Yereruyk’․ K’ristoneakan Hayastani nshanavor hnavayr, Yerevan, «Sargis Khach’ents’․ P’rint’info» hrat․, 2020, 204 ej. (in Armenian)

  K’alant’aryan, Melk’vonyan 2005- K’alant’aryan A․, Melk’vonyan H․, Hnagitakan ashkhatank’nery Hayastanum 1990-2003 t’t’․, Yerevan, «Mughni» hrat․, 2005, 150 ej. (in Armenian)

  Orbelean 1910- Patmut’iwn nahangin Sisakan arareal Step’anosi Orbelean ark’episkoposi Siwneats’, T’iflis, «Yelek’trasharzh tp. Or. N. Aghaneants’i», 1910, 617 ej: (in Armenian)

  Manandyan 1954- Manandyan A. O torgovle i gorodakh Armenii v svyazi s mirovoy torgovley drevnikh vremen (V v. do n. e. – XV v. n. e.), Yerevan, Izd. YEGU, 1954, 346 s. (in Russian)

  Babajanyan, Franklin 2018- Babajanyan A., Franklin K., Everyday Life on the Medieval Silk Road: VDSRS Excavations at Arpa, Armenia, Aramazd, N 12/1, 2018, pp. 154-182.

  Babajanyan, Franklin 2021- Babajanyan A., Franklin K., Local Canyons, Global Views: Results of the Vayots Dzor Silk Road Survey (VDSRS) Project Based on the 2015-2019 Seasons, In Avetisyan P., Bobokhyan A. (eds), Archaeology of Armenia in Regional Context, Yerevan, IAE publishing, 2021, pp. 396-412.

  Franklin, Babajanyan 2018a- Franklin K., Babajanyan A., Approaching Landscapes of Infrastructure: Methods and Results of the Vayots Dzor Silk Road Survey, In Anderson W. et al. (eds), Landscape Archaeology in Southern Caucasia: Finding Common Ground in Diverse Environments. Vienna: Austrian Academy of Sciences, Institute for Oriental and European Archaeology (OREA) series 8, 2018, pp. 131-143.

  Franklin, Babajanyan 2018b- Franklin K., Babajanyan A., The Power of Making Places: Collaborative Heritage and Working with ARISC in Armenia, Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies, N 6/3, 2018, pp. 205-216.

  Franklin, Vorderstrasse, Babayan 2017- Franklin K., Vorderstrasse T., Babayan F., Examining the Late Medieval Village from the Case at Ambroyi, Armenia, Journal of Near Eastern Studies, N 76, 2017, pp. 113–138. https://doi.org/10.1086/690559

  Franklin, Babajanyan (forthcoming)- Franklin K., Babajanyan A. Textual layering as landscape formation process: Interdisciplinary methodology and medieval places in Vayots Dzor, Armenia, European Journal of Archaeology.

  Melkonyan 2020- Melkonyan H., The Achievement of Medieval Archaeology in the Past Fifty Years, Aramazd, N 10/1-2, 2020 (2016), pp. 372-399.

• Articles

  Եվրոպական Միությունը և ցեղասպանությունների դատապարտման ու կանխարգելման խնդիրը (Հայոց ցեղասպանության օրինակով)

  Արշալույս Տետեյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  ԵՄ անդամ երկրների, ինչպես նաև եվրոպական կառույցների` մասնավորապես Եվրոպական խորհրդարանի կողմից Հայոց ցեղասպանության դատապարտման պատմությունը բավական ուսումնասիրվել է` դառնալով մի շարք գիտական աշխատությունների առարկա: Խնդիրն այն է, որ այստեղ հիմնականում շեշտադրվել է Եվրոպական խորհրդարանի գործոնը` վերջինիս կողմից ընդունված բանաձևերը և դրանց ազդեցությունը քաղաքական գործընթացների վրա: Անհրաժեշտաբար պետք է գիտական ուսումնասիրության առարկա դարձնել ոչ միայն ԵՄ խորհրդարանական մարմնի, որի բանաձևերը շատ դեպքերում ունեն միայն խորհրդատվական նշանակություն, այլև վերջինիս մյուս կառույցների քայլերը, դրանց համաչափությունը, տարբեր խնդիրների պարագայում «երկու չափ, երկու կշիռ» մոտեցման կիրառումը և այլն: Վերջինս հատկապես ակնառու է դառնում ԵՄ հռչակած սկզբունքների և տարբեր երկրներում տեղ գտած ցեղասպան գործողությունների առանձին դրվագների նկատմամբ քայլերի համեմատական վերլուծության պարագայում:

  Այսպիսով, ցեղասպանությունների կանխարգելման և դատապարտման ոլորտում ԵՄ ամբողջական և համապարփակ քաղաքականության ուսումնասիրության համար Հայոց ցեղասպանության դատապարտման քայլերը անհրաժեշտ է զուգահեռել միության կողմից Երկրորդ աշխարահամարտի տարիներին հրեաների նկատմամբ իրականացրած Հոլոքոսթի, Ռուանդայի, Սրեբրենիցայի ցեղասպանությունների և մարդկության դեմ ուղղված այլ հանցանքների հետ: Այսպես միայն կարող են երևան գալ ինչպես իրենց արդարացրած և կանխարգելող  նշանակություն ուեցած մեխանիզմները, այնպես էլ կեսկատար քայլերը, որոնք անպատիժ թողնելով նախկին հանցանքները, նոր բռնություններ սանձազերծելու  հնարավորություններ ընձեռեցին ապագայում:

   

  Հղումներ

  Inch’pes 60 yerkrneri patvirakut’yunnery havak’ets’in anmorruk-tsaghkepsaky https://news.am/arm/news/264368.html (in Armenian)

  Italioy yev Adrbejani mej khoch’yndotuats «Ararat»i ts’uts’adrut’iwny, «Yarraj» orat’ert’, 30 april 2003: (in Armenian)

  Yevrahandznazhoghovy k’nnadatel e Hayots’ ts’eghaspanut’yany veraberogh orenk’i yndunumy Fransiayum https://www.azatutyun.am/a/1584504.html (in Armenian)

  Hayots’ ts’eghaspanuYevropakan khorhrdarani banadzevy «Haykakan harts’i k’aghak’akan lutsman masin» 18 hunis 1987 t’.

  http://www.genocide-museum.am/arm/European_Parliament_Resolutio3.php (in Armenian)

  Luis Moreno Okampo. Aliyevy ts’eghaspanut’yun e gortsel

  https://mediamax.am/am/news/society/54650/ (in Armenian)

  Martin Shults’. Miak ughin arrajynt’ats’n e, hayeri u t’urk’eri yerkkhosut’yuny https://news.am/arm/news/263824.html (in Armenian)

  Maruk’yan A., 2014 - Maruk’yan A., Hayots’ ts’eghaspanut’yan hetevank’neri haght’aharman himnakhndirnern u patmairavakan himnavorumnery, Yerevan, 2014, 332 ej: (in Armenian)

  Rromen Rrolan yev haykakan jardery, «Yarraj» orat’ert’, 23-24 dektember 2000: (in Armenian)

  Teteyan A., 2020 - Teteyan A., Hayots’ ts’eghaspanut’yan chanach’man harts’y yev Lerrnayin Gharabaghi himnakhndiry Yevropakan khorhrdarani banadzeverum, «Patmut’yun yev mshakuyt’» hayagitakan handes, t’iv 1, 2020, ej 150-156: (in Armenian)

  Khodzhayan K., 2014 - Khodzhayan K., Rol' i znacheniye Yevropeyskogo parlamenta v deyatel'nosti Armyanskikh organizatsiy diaspory, «21-y vek», № 1, 2014, str. 69-85. (in Russian)

  European Commission to commemorate 1994 Genocide against the Tutsi in Rwanda https://www.brusselstimes.com/55214/european-commission-commemorates-1994-genocide-against-the-tutsi-in-rwanda

  European Parliament resolution of 15 April 2015 on the centenary of the Armenian Genocide https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-2015-0094_EN.html

  Presidents von der Leyen, Sassoli and Michel attend the “World Holocaust Forum 2020” in Jerusalem https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_110

  Rwanda: Remarks by High Representative/Vice-President Josep Borrell at the Interpeace Project https://www.eeas.europa.eu/eeas/rwanda-remarks-high-representativevice-president-josep-borrell-interpeace-project_en

  Speech by President von der Leyen at the International Holocaust Remembrance Day Commemoration of the European Jewish Congress

  https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/STATEMENT_22_622

  Srebrenica: remembering the past to build a better future together https://www.eeas.europa.eu/eeas/srebrenica-remembering-past-build-better-future-together_en

• Articles

  Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմության ուսումնասիրության վիճակն ու հայ պատմագիտության խնդիրները

  Էդիկ Մինասյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածում քննական վերլուծության է ենթարկվում Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմության ուսումնասիրության ներկա վիճակը։ Հանրապետության պատմության հետազոտության ուղղությամբ հրապարակի վրա եղած գրականությունը բաժանվում է երկու մասի։ Առաջինը վերաբերում է ՀՀ անկախության գործընթացի և ՀՀ ներքին քաղաքականության ոլորտի սկզբնաղբյուրներին և ուսումնասիրություններին։ Առաջին մասի մեջ են մտնում նաև հասարակական-քաղաքական կյանքի, բանակաշինության, սոցիալ-տնտեսական, այդ թվում գիտակրթական ու մշակութային ոլորտի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները։ Հայաստանի երրորդ հանրապետության ներքին և արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրության ոլորտում կարևորվել են այդ հինախնդիրների վերաբերյալ պաշտպանած ատենախոսությունները, որոնք լրացնում են հանրապետության պատմության հետազոտության արդյունքները։ Տպագիր սկզբնաղբյուրներից կարևորվում են նաև փաստագրական հարուստ նյութեր ու գիտական լուրջ վերլուծություններ պարունակող հանրապետության տարբեր միջազգային կառույցների ծավալած գործունեությունը Հայաստանի երրորդ հանրապետության տարբեր ոլորտների արդյունքները լուսաբանող ժողովածուները, որոնցից առանձնացվել են ՀՀ ազգային գնահատման զեկույցները, ՀՀ-ում ՄԱԿ-ի գործունեությունը նկարագրող տեղեկատվական ժողովածուները, «Մարդկային զարգացման ազգային զեկույց»-ի ամենամյա համարները, ՀՀ ազգային վիճակագրական գործակալության կողմից հրատարակված «Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակի հունվար-դեկտեմբեր»-ի տարեկան համարները, Հայաստանի վիճակագրական տարեգրքերի և վիճակագրական գրքույկների ամենամյա համարները, ՀՀ սոցիալական վիճակն արտացոլող ամենամյա վերլուծական զեկույցներն ու ժողովածուները և այլն։

  Հանրապետության պատմության ուսումնասիրության մեջ հեղինակը կարևորում է հանրապետության պատմության ուսումնասիրման հատուկ դպրոցների ստեղծումը, որի լավագույն արտահայտություններից է նրա ղեկավարությամբ շուրջ երկու տասնյակ ասպիրանտների կողմից հանրապետության տարբեր ոլորտներն ընդգրկող ատենախոսությունների պաշտպանությանը։ Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմության ուսումնասիրության վիճակը փաստում է, որ չնայած տողերի հեղինակի կողմից հրատարակված երեք ծավալուն մենագրություններին, դեռևս հրապարակի վրա չկա հատկապես Հայաստանի երրորդ հանրապետության միջազգային դրության ու արտաքին քաղաքականությունը մինչև մեր օրերն ընդգրկող ծավալուն մենագրության, որին ձեռնամուխ է եղել հեղինակը։

  Վերջում ամբողջական ուսումնասիրության համար արվել են մի քանի խիստ կարևոր առաջարկություններ, որոնք անշուշտ կօգնեն ուսումնասիրությունների արդյունավետությունը էապես բարձրացնելու առումով։ 

  Հղումներ

  Azizbekyan, 1992 - Azizbekyan RR․, Hayastany verakarruts’umits’ minch’ev ankakhut’yun, Hamarrot aknark, Yerevan, HGA hrat., 1992: (in Armenian)

  Minasyan, 2003 - Minasyan E., Sots’ial-tntesakan verap’vokhumnery Hayastani hanrapetut’yunum (1990-2003 t’t’.), Yerevan, YePH hrat., 2003. (in Armenian)

  Minasyan, 2005 a - Minasyan E․, Hayots’ ts’eghaspanut’yan mijazgayin chanach’man gortsynt’ats’nery verjin ch’vors tasnamyakum, Mets yegherrn-90, Hanrapetakan gitakan nstashrjani nyut’er, Gyumri 2005a, ej 66-74. (in Armenian)

  Minasyan, 2005 b - Minasyan E․, Hayots’ ts’eghaspanut’yan mijazgayin chanach’man gortsynt’ats’y, Hayots’ mets yegherrn 90, hodvatsneri zhoghovatsu, Yerevan, 2005b, ej 285-301. (in Armenian)

  Minasyan, 2011 a- Minasyan E․, Hayots’ ts’eghaspanut’yan chanach’man mijazgayin nor p’uli arrandznahatkut’yunnery, Patmut’yun yev mshakuyt’, hayagitakan handes, A, Yerevan, 2011, ej 323-331. (in Armenian)

  Minasyan, 2011 b - Minasyan E․, Hayastani Hanrapetut’yan yev Rrusastani Dashnut’yan haraberut’yunnery (1991-2001t’t’.), Patmut’yun yev mshakuyt’, hayagitakan handes, A, Yerevan, 2011, ej 3-22. (in Armenian)

  Barseghyan, 1998 - Barseghyan L․, Sijazgayin hanrut’yuny datapartum e hayots’ ts’eghaspanut’yuny, Yerevan, 1998. (in Armenian)

  Barseghyan, 2002 - Barseghyan L․, Fransian hayots’ ts’eghaspanut’yuny orensdrut’yamb chanach’ats arrajin petut’yunn e ashkharhum, Yerevan, 2002. (in Armenian)

  Barseghyan, 2004 - Barseghyan L․, Taregrut’yun hayots’ ts’eghaspanut’yan pashtonakan datapartman yev chanach’man (1915-2000 t’t’.), Yerevan, 2004: (in Armenian)

• Articles

  Հայագիտության գործառույթները գլոբալիզացիայի դարաշրջանում

  Գևորգ Խուդինյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Ներկայումս հայագիտությունը վերածվել է Հայաստանի ու հայության մասին կոնկրետ գիտությունների արդյունքների ինտեգրալ ընկալման վրա հիմնված գիտական աշխարհայացքի, որն, անշուշտ, չունի սեփական տեսությունն ու մեթոդը, բայց մրցակցային նոր միջավայրում կարող է հակազդել Հայաստանի ու հայության մասին օտար հայացքներին՝ անկախ պետականության ներսում բյուրեցող հայ­կա­կան հա­յացքի միջոցով։ Ուստի մրցակցային նոր միջավայրում գործող պետության խնդիրը հայագիտության կառավարման համակարգի՝ հայագիտական համակարգի ձևավորումն է՝ ինչպես իր, այնպես էլ սեփական քաղաքացիների ինքնաճանաչողության, ինքնապահպանման, ինքնավերարտադրության և ինքնադրսևորման առաջադրանքները գիտականորեն հիմնավորելու և պատշաճ մակարդակով լուծելու համար։

  Մինչ օրս հայագիտությունն ուներ չորս հիմնական գործառույթներ՝ գիտա-ճանաչողական, դիդակտիկ-ուսուցողական, արժեքների ձև ավորման ու սեփական հիմքի վրա զարգացման և պաշտպանության ու քարոզչության։ Ներկա հոդվածում մենք հանգել ենք այն եզրակացությանը, որ դրանց պետք է գումարել հինգերորդ՝ քաղաքակրթական գործառույթը։

  Պատճառն այն է, որ երկայումս համաշխարհային քաղաքակրթությանը մարտահրավեր նետող «Թուրան» նախագծին կարող է դիմակայել հնդեվրոպացիների պատմական միջուկի բացահայտումն ու համախմբումը՝ Հնդկաստանից ու Իրանից մինչև ռոմանա-գերմանական աշխարհ, որը թույլ կտա չեզոքացնել Թուրան նախագծի՝ գլոբալ ռեգիոնի վերածվելու հնարավորությունները։ Նման հեռանկարն ու­նի իր աշխարհաքաղաքական ու տնտե­սա­կան աս­պեկ­տը՝ Հնդ­կաս­տան-Ի­րան-­Հա­յաս­տան-Վ­րաս­տան-Եվ­րո­պա կոմունիկացիոն ա­ռանց­քը, որը կարելի է դիտարկել որպես հնդեվ­րո­պա­կան կամ ա­րիա­կան ժո­ղո­վուրդ­նե­րի մշա­կու­թա­յին ընդ­հան­րութ­յուն­նե­րի բա­ցա­հայտ­ման գի­տա­կան ա­ռա­ջա­դրան­քի հիմք։

  Հղումներ

  Khudinyan 2004 - Khudinyan G․, Hayagitut’yuny 21-rd darum. Mas arrajin. Azgayin shahery yev hayagitut’yan npataknery mrts’akts’ayin nor mijavayrum, «21-RD DAR», Ye․, 2004, N 3, ej 24-42. (in Armenian)

  Hovhannisyan 1957 - Hovhannisyan Ashot, Drvagner hay azatagrakan mtk’i patmut’yan, girk’ 1, Ye․, 1957, glukh arrajin. (in Armenian)

  Yaspers 1991 - Yaspers K., Istoki istorii i yeye tsel', v kn. «Smysl i naznacheniye istorii», M.: «Politizdat», 1991 s. 32-37. (in Russian)

• Articles

  Սիրիայի հայ համայնքի ճգնաժամը և հայրենադարձությունը (2012-2018 թթ.)

  Քնարիկ Ավագյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  2011 թ. մարտին Սիրիայում սանձազերծված և երկրի տարբեր շրջաններում մինչև օրս շարունակվող պատերազմի հետևանքով ավերվել ու հրկիզվել են նաև հայաշատ գյուղերն ու քաղաքները, այդ թվում՝ Հալեպը, Դամասկոսը, հայաբնակ Քեսաբը: Թալանվել ու պղծվել են հայկական եկեղեցիները, դպրոցները, համայնքային կառույցներն ու բնակելի թաղամասերը։ Սկսված արտագաղթի, ինչպես նաև տված զոհերի արդյունքում հայ համայնքը շեշտակի նոսրացել է. 80.000 հայից մնացել է շուրջ 10.000-ը:

  Բազմահազար սիրիահայեր, ի շարս այլ երկրների (Լիբանան, Հորդանան, Միացյալ Արաբական Էմիրություններ, ԱՄՆ, Կանադա, Շվեդիա և այլն), ապաստան են գտել նաև Հայրենիքում՝ Հայաստանի Հանրապետությունում: Պատերազմի սկզբից մինչև 2018 թ. Հայաստան է մուտք գործել 22.000 սիրիահայ:

  ՀՀ կառավարությունը, մասնավորապես ՀՀ սփյուռքի նախարարության (2008-2018 թթ.) գործունեության ողջ ընթացքում, ամեն կերպ սատարել է հայրենադարձվել ցանկացողներին, նպաստել Հայրենիքում ներգաղթյալների սոցիալ-տնտեսական և կրթամշակութային համարկմանը:

  Մերձավոր ու Միջին Արևելքի, ինչպես նաև Արևմուտքի երկրների անապահով ու անհեռանկար ապագայի և օրեցօր սպառնացող վտանգների, մարդկության ու քաղաքակրթության նկատմամբ ահագնացող աշխարհաքաղաքական զարգացումների պայմաններում՝ Հայոց ցեղասպանությունից 100 տարի անց, այժմ արդեն օտար ափերում նորից ու նորից ֆիզիկական գոյության պահպանման խնդրի առաջ կանգնած, ինչպես նաև ուծացման ու այլասերման դատապարտված հայությանն անհրաժեշտ է գաղափարապես ու բարոյահոգեբանական առումով նախապատրաստել անցում կատարելու մեկդարյա պասիվ ու անարդյունավետ հայապահպանությունից դեպի գործնական հողապահպանություն՝ «Դեպի Երկի՜ր» Հայրենադարձության և Հայրենաշինության:

   

  Հղումներ

  Hayastani azgayin arkhiv (HAA), F. 1786, ts’. 3, g. 44, 45: (in Armenian)

  Apachean-Ch’ilAboshean L., Azarikean-Pamak’szean S., Ch’ilAboshean-Poghikean M., Hallachean S.- Apachean-Ch’ilAboshean L., Azarikean-Pamak’szean S., Ch’ilAboshean-Poghikean M., Hallachean S., Verakangnumi ashkhatank’neru hamaynapatker, «Gandzasar. Bats’arrik», Halep, 2019, ej 82. (in Armenian)

  Avagyan K’.- Avagyan K’., Siriahayeri artagaght’y Kanada (2013-2016 t’t’.), «Lraber hasarakakan gitut’yunneri», Yerevan, 2022, № 3, ej 63-80. (in Armenian)

  Avagyan K’.- Avagyan K’., Siriayi hayeri teghasharzhy arterkir (Libanan, T’urk’ia, Hordanan, AMN, Shvedia, Avstralia) (2012-2018 t’t’.), «Lraber hasarakakan gitut’yunneri», Yerevan, 2023, № 3 (669), ej 61-74: (in Armenian)

  Avagyan K’.- Avagyan K’․, Hayapahpanut’yun, t’e? hoghapahpanut’yun. Serndap’vokhut’yan gortsynt’ats’y sp’yurrk’um azgayin petakanut’yan arrajnahert’ut’yunneri hamatek’stum, «Hayastan. TS’eghaspanut’yunits’ veratsnund. 1915-2015», Yerevan, 2015, ej 333-354: (in Armenian)

  Gat’rchean A.- Gat’rchean A, Halepahayut’ean krats vnasnery (Aknark), «Surioy hayery. Gitazhoghovi niwt’er (24-27 Mayis, 2015)», khmb., Andranik Tagesean, Peyrut’, Haigazian University Press, 2018, ej 587-592: (in Armenian)

  Zak’aryan F.- Zak’aryan F, Siriayi hay hamaynk’i het taruogh ashkhatank’nery (2008-2015), «Surioy hayery. Gitazhoghovi niwt’er (24-27 Mayis, 2015)», khmb., Andranik Tagesean, Peyrut’, Haigazian University Press, 2018, ej 569-570: (in Armenian)

  «Halepi azatagrumy zineal grohayinneren mets khandavarrut’iwn u hogekan andorrut’iwn steghtsets’ bolorin mej», «Azdak»-in k’yse Zarmik Poghikean, harts’azruyts’y, N. B.-i, 2016, 16 Dektember, <http://www.arfd.am/syriahay/?p=4922>: (in Armenian)

  Hamazhoghovner. Hayastan-Sp’yurrk’ 6-rd hamazhoghov, Siriayi Arabakan Hanrapetut’yunum HH despan Arshak P’voladyani zekuyts’y, «Siriahay hamaynk’i vichaky (2011-2017 t’t’.)», 2017, 18-20 septemberi, <http://www.mindiaspora.am/am/HS_6_hamajoxov>: (in Armenian)

  Mkrtch’yan Gayane- Mkrtch’yan Gayane, K’esab. yntanik’nery veradarrnum yen, ch’nayats apagayi anoroshut’yany, 2014, 17 hunisi, <https://www.armenianow.com>: (in Armenian)

  Ch’volak’ean Yakob- Ch’volak’ean Yakob, Suriahay gaghut’y paterazmen arraj, Karapetyan Rruben, Siriahayery Hayastanum. Integrman ughinery, «Hayastani yev sp’yurrk’i et’nosots’iolagiakan usumnasirut’yunner», № 9, Yerevan, HH GAA «Gitut’yun» hrat., 2015, ej 26. (in Armenian)

  Ch’volak’ean Yakob- Ch’volak’ean Yakob, Suriahay dprots’i patmut’iwn, h. A, Yerevan, HAI hrat., 2021, ej 365. (in Armenian)

  Simavoryan Aristakes, Hovyan Vahram, Veranyan Karen- Simavoryan Aristakes, Hovyan Vahram, Veranyan Karen, Israyeli, Irani, T’urk’iayi, Adrbejani k’aghak’akanut’yuny sp’yurrk’i nkatmamb, Yerevan, «Noravank’» GKH, 2017, ej 153: (in Armenian)

  «Suriahay gaghut’y tokun yev zorawor armatneru vray himnuats u kazmuats gaghut’ e», ky yaytne Surioy H.Y.D. Kedronakan Komitei andam Nerses Sargisean, 2015, 2 Dektember, <http://hairenikweekly.com/2015/12/02/24700>: (in Armenian)

  «Suriahayery Shueti mej krts’an yekeghets’i unenal». Hranoysh Yakobean, 2015, 30 Hoktember, <http://www.ragmamoul.net/news/news-from-armenia/սուրիահայերը-շուէտի-մէջ-կրցան-եկեղե/>: (in Armenian)

  17.000 siriahayer apastan yen gtel Hayastanum. inch’pe?s ognel nrants’ (harts’azruyts’), 2016, marti 26, <http://armedia.am>: (in Armenian)

  Aleppo Armenians Commemorate Genocide Centennial. 2015, April 28, <http://asbarez.com/134553/aleppo-armenians-commemorate-genocide-centennial/>.

  Aleppo's Oldest Armenian Church Bombed. 2015, April 29, <http://www.agos.com.tr/en/article/11427/aleppos-oldest-armenian-church-bombed>.

  Armenian Homes in Kessab Looted, Occupied. “Asbarez,” 2014, March 25.

  Armenians Embrace Syrians Fleeing War – and Their Food. 2019, November 28, <https://www.curiositymag.com>.

  First Kessab Refugees Arrive in Armenia. “Asbarez,” 2014, April 3.

  Human Dimension Implementation Meeting. Working Session 12. Rights of Migrants. Delivered by Davit Knyazyan, Head of the OSCE and Conventional Arms Control Division, Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia. 2018, September 28, p. 1, <https://www.osce.org>.

  Kassabtzis in Diaspora Remember Their Quaint Town in Syria. Majority of Inhabitants Who Are of Armenian Ethnicity Recall Town Being Plundered. 2015, March 21, <http://gulfnews.com>.

  The Survival of Syria’s Armenian Community. “Asbarez,” 24.09.2014.

  Syrian Civil War Comes to Armenian Community. 2014, April 3, <http://www.santafenewmexican.com>.

  Two Third of Armenian Population Left Syria. 2015, May 21, <http://www.panorama.am>.

• Articles

  «Կաճառ» գիտական կենտրոնի դերը Արցախում հայագիտության զարգացման գործում

  Մհեր Հարությունյան, Հովիկ Ավանեսով

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Անկախության հռչակումից հետո Արցախի Հանրապետությունում առաջընթաց նկատվեց պետականաշինության և հոգևոր-մշակութային ու գիտակրթական ոլորտներում: Դրանց նպաստելու կոչված հանրային նախաձեռնությունները իրագործելու նպատակով 2006 թվականին Շուշիում հիմնադրվեց «Կաճառ» գիտական կենտրոնը, որը նշանակալի դեր խաղաց հատկապես հայագիտության զարգացման և Արցախի պատմության ուսումնասիրության գործում։ Ստեղծված մասնագիտական գրադարանում ու Արցախի պատմության արխիվում պահպանվում էին եզակի նյութեր Արցախյան շարժման, 1991-1994 թթ. հայրենական պատերազմի և Արցախում լույս տեսած պարբերական մամուլի վերաբերյալ։

  Հայագիտության հրատապ հարցերը արծարծելու և անտիպ վավերագրերը գիտական շրջանառության մեջ դնելու նպատակով Կենտրոնը հրատարակեց «Կաճառ» տեղեկագիրը, այնուհետև՝ տարեգիրքը, ուսումնամեթոդական աշխատանքներ, փաստաթղթերի ժողովածուներ և Արցախի լրագրության պատմության մասին ուսումնասիրություններ։ 2008 թվականին, Շուշիի պատմության թանգարանի հետ համատեղ, իրականացվել են նորահայտ հուշարձանների ուսումնասիրություններ։ 2011 թվականին Կենտրոնը հաջողությամբ իրականացրեց հայագիտության զարգացմանն ուղղված դրամաշնորհային ծրագիր՝ ներգրավելով երիտասարդ մասնագետների։

  Կենտրոնի առանցքային գործունեությունից է ռազմավարական նշանակություն ունեցող թեմաներին նվիրված միջազգային գիտաժողովների կազմակերպումը և դրանցում ներկայացված նյութերի տպագրումը, ինչը յուրահատուկ լիցք հաղորդեց Արցախում  հայագիտության զարգացմանը։

  2020 թ. նոյեմբերին Շուշիի քաղաքը բռնազավթվեց, ինչի պատճառով հայ ժողովրդի մտավոր ժառանգության մի կարևոր մասը, որը խնամքով հավաքվել ու պահվում էր Կենտրոնում, ցավոք, կորուսվեց: Սակայն հայագիտության արցախյան դպրոցի զարգացման հասարակական նախաձեռնությունները շարունակվեցին Ստեփանակերտում, իսկ 2023 թվականին՝ Արցախը ամբողջովին բռնազավթվելուց հետո, Կենտրոնը տեղափոխվեց Երևան, որտեղ կատարվում են հայագիտական հետազոտությունները։ Կենտրոնի հրատարակությունները թվայնացվել են և հասանելի են Հայաստանի ազգային գրադարանի կայքում։

  Հղումներ

  Azg, 2. 32, 2006, ej 2: (in Armenian)

  Azat Arts’akh, 7. 89, 2006, ej 6: (in Armenian)

  Abrahamyan 2010 - Abrahamyan H., Ogtakar usumnamet’vodakan dzerrnark, «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Gk’. 4(47-58), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2010, ej 335-339: (in Armenian)

  Adrbejani ts’eghaspanakan vark’y 2021 - Adrbejani ts’eghaspanakan vark’y. patmut’yun yev ardiakanut’yun (iravak’aghak’akan gnahatakanits’ minch’ev mijazgayin dataran): Mijazgayin arrts’ants’ gitazhoghov, nvirvats Shushii hay bnakch’ut’yan ts’eghaspanut’yan 100-rd tarelits’in (Shushi, 2020 t’. hulisi 15-16), zekuts’umneri zhoghovatsu, kaz. yev khmb., M. A. Harut’yunyan, Yerevan, «Edit print» hrat., 2021, 552 ej + 32 ej nerdir: (in Armenian)

  Ahyan 2015 - Ahyan M., «Klor seghan», nvirvats Shushii martyan voghbergut’yan 91-rd tarelits’in, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 7 (83-94), 2013, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2015, ej 219-222: (in Armenian)

  Avanesov H.- Avanesov H., Grk’i shnorhandes Shushii «Kacharr» gitakan kentronum, Nor Shahumyan, 17-18, 2015, ej 6: (in Armenian)

  Avanesov 2016 - Avanesov H., Arts’akhyan azatamarti taregrut’yan steghtsman chanaparhin. «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Gk’. 3. Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, 272 ej, «Mesrop Mashtots’» Hamalsarani Lratu (gitakan hodvatsneri parberakan zhoghovatsu), Yerevan, Limush, 2016, ej 461-464: (https://arar.sci.am/dlibra/publication/389026/edition/359814?language=en) (in Armenian)

  Avanesov H.- Avanesov H., Arts’akhyan azatamarti taregrut’yan steghtsman chanaparhin. «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Girk’ 3. Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, 272 ej, Martik, 7. 27-28 2016, ej 6: (in Armenian)

  Avanesov 2017 - Avanesov H., «Kacharr» gitakan kentrony yev Arts’akhyan azgayin azatagrakan payk’ari taregrut’yuny, khmb., «Kovkasy` mer yndhanur tun» mijazgayin gitazhoghovi hodvatsneri zhoghovatsu, Step’anakert, Dizak plyus, ej 21-26: (in Armenian)

  Gabriyelyan A., Shushii anmegh zoheri hishatakin, Azat Arts’akh, 3. 35. 2006, ej 7: (in Armenian)

  Gabriyelyan K., Verakangnel mer divanagitakan hmayk’y[Klor seghan Step’anakertum], Azg, 8.148, 2006, ej 3: (in Armenian)

  Grigoryan L., Hanrahavak’ Shushium, Azat Arts’akh, 9. 122. 2008, ej 2: (in Armenian)

  Lragroghakan hanragitak 2012 (https://shushiikachargitkentron.blogspot.com/p/blog-page.html): (in Armenian)

  Khach’atryan 2017 - Khach’atryan S., Ants’yali dasery mez het yen, Kacharr taregirk’, Gk’. 8 (95-106), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2017, ej 217-220: (in Armenian)

  «Kacharr» gk’. 4 - Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 4, Adrbejani petakan ahabekch’ut’yuny yev et’nikakan ztumneri k’aghak’akanut’yuny Lerrnayin Gharabaghi dem, khmb., Harut’yunyan M., Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2010, 348 ej: (in Armenian)

  «Kacharr» gk’. 6 - Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 6(71-82), 2012, Shushin` haykakan mshakuyt’i ojakh (Haykakan gratput’yan 500-amyakin nvirvats mijazgayin gitakan konferansi zekuts’umner), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, 240 ej + 16 ej nk.: (in Armenian)

  KGK - «Kacharr» gitakan kentroni arkhiv, f. 333, g. 8, t’. 9-23 (in Armenian)

  KGA - «Kacharr» gitakan kentroni arkhiv, f. 333, g. 21, t’. 2: (in Armenian)

  Hayrenik’, 3. 6. 2006, ej 3: (in Armenian)

  Hayats’k’ Yerevanits’ 2019 - Mher Harut’yunyan, Arts’akhyan sharzhman patmagrut’yan himnaharts’ery (Mas I) Dektemberi 13 https://acnis.am/hy/book-review/43-2019 (in Armenian)

  Harut’yunyan A., Adrbejan-LGHH hakamartut’yan k’aghak’akan yent’akhork’ery, Martik, 8. 31. 2006, ej 5: (in Armenian)

  Harut’yunyan 2008 – Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentroni gortsuneut’yuny (2006 t’. p’etrvari 20 – 2007 t’. dektemberi 20), Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 1: Khmb.` M. A. Harut’yunyani, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2008, ej 5-29: (in Armenian)

  Harut’yunyan 2010 – Harut’yunyan M., Arts’akhi parberakan mamuli patmut’yunits’: Arts’akhi parberakan mamuli matenagtut’yun (1874-2009t’t’.), Patmak’nnakan neratsut’yamb, tsanot’agrut’yunnerov, meknabanut’yunnerov, Step’anakert, «Dizak plyus», 2010, 240 ej (https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arcaxi_parberakan_mamuli_patm_2010.pdf) (in Armenian)

  Harut’yunyan 2012 - Harut’yunyan M. Shushin` vorpes hay mamuli kentron https://shushiikachargitkentron.blogspot.com/p/aouaae-u-aoe-iuiau-naoauaoyuy.html (in Armenian)

  Harut’yunyan 2014 - Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan 2009 t’. gortsuneut’yan masin, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 3(35-46), 2009, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2014, ej 3-15: (in Armenian)

  Harut’yunyan 2015 - Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan gortsuneut’yuny 2010-2013 t’vakannerin, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 7 (83-94), 2013, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., 2015, ej 3-18: (in Armenian)

  Harut’yunyan 2017 - Harut’yunyan M., «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan 2014-2015 t’t’. gortsuneut’yan masin, Kacharr taregirk’, Gk’. 9 (107-118), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat., ej 3-36: (in Armenian)

  Harut’yunyan 2022 - Harut’yunyan M., Arts’akhi Hanrapetut’yunum ugheghayin kentroni ardi khndirneri u arrajnahert’ut’yunneri masin, Gitut’yan yev krt’ut’yan dery petut’yan zargats’man gortsum, «Mesrop Mashtots’» Hamalsarani 25-amyakin nvirvats mijazgayin gitazhoghov (29 hoktemberi, Step’anakert, 2022 t’.), ej 115-133 (https://hal.science/hal-04025391v2/document) (in Armenian)

  Harut’yunyan V., Gitakan kentrony gortsum e, Kacharr, 6. 4. 2006, ej 1: (in Armenian)

  Harut’yunyan V., «Gharabaghi chakatagiry» grk’i shnorhandesy Shushium, Azat Arts’akh, 9. 101. 2007, ej 7: (in Armenian)

  Hovhannisyan 2008 - Hovhannisyan L., Himnakazm gitakan gradarani steghtsman chanaparhin, Kacharr (KGK-i taregirk’): Gk’. 1(10-22): Khmb.` M. A. Harut’yunyani, Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hrat.n, 2008, ej 227-230: (in Armenian)

  Hovsep’yan N., Yeritasard serundy datapartum e, Martik, 3-4.12. 2006, ej 7: (in Armenian)

  Minasyan, Vardanyan 2017 - Minasyan E., Vardanyan A., Patmagitakan ushagrav ashkhatut’yun, Patmut’yun yev mshakuyt’, ej 507-512 (http://publications.ysu.am/wp-content/uploads/2017/09/Graxosutyun.pdf): (in Armenian)

  Petrosyan A., Shushii grahratarkch’ut’yan 190-amyakin nvirvats klor seghan 13.07. 2018, ej 1 http://berdpress.com/news/842--190- (in Armenian)

  Petrosyan A., Grk’i shnorhandes Arts’akhi zhurrnalistneri miut’yunum, Berd, 2020, ej 1 http://berdpress.com/news/1168-2020-02-22-09-11-53 (in Armenian)

  Petrosyan A., Mher Harut’yunyan. Shushium mtavor vit’khari harstut’yan korsti darry dasy sovorets’rets’ iratesoren gnahatel steghtsvats iravichaky. A1+ 2024, https://www.aravot.am/2024/07/14/1432627/

  Sarukhanyan V., Nor girk’` Arts’akhi parberakan mamuli masin, Hetk’, 2010 https://hetq.am/hy/article/13583 (in Armenian)

  Suk’iasyan G., Nshvets’ Shushii gratput’yan 190-amyaky, Mankavarzhakan hamalsaran, 9. 11. 2018, ej 5 (https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Mankavarjakanhamalsaran2003/11.pdf) (in Armenian)

  Suk’iasyan 2020 - Suk’iasyan G., Girk’y yev gradaranayin-teghekatvakan mshakuyt’y Arts’akhum: Usumnakan dzerrnark, Yerevan, Hegh. hrat., 108 ej: (in Armenian)

  Suk’iasyan G., Azgayin lezvov arrajin tpagrut’yunn irakanats’noghnery hayern ein, Hayastani Hanrapetut’yun, 2021 (https://hhpress.am/aylq/2021/7098/) (in Armenian)

  Vahanyan I., Shushium steghtsvets’ gitakan kentron (Teghekatvakan haghordagrut’yun «Kacharr» gitakan kentron» hasarakakan kazmakerput’yan himnadir hamazhoghovi masin), Kacharr, 3. 1. 2006, 1, 4: Vardanyan 2015- Vardanyan A., M. A. Harut’yunyan․ Ants’yaly mez het e. veragnahatumner, khorhrdatsut’yunner, SH., «Kacharr» gitakan kentron, 2015, 96 ej: Mesrop Mashtots’ hamalsarani Lratu, ej 474-476: https://arar.sci.am/dlibra/publication/388926/edition/359714/content (in Armenian)

  Vardanyan 2016 - Vardanyan A., «Kacharr» (KGK-i taregirk’): Girk’ 6, Shushin` haykakan mshakuyt’i ojakh (Mijazgayin gitakan konferansi zekuts’umner), Shushi, «Kacharr» gitakan kentroni hratarakch’ut’yun, 2014, 240 ej: Mesrop Mashtots’ hamalsarani Lratu (gitakan hodvatsneri parberakan zhoghovatsu), 2016, Yerevan, Limush, ej 467-469: https://arar.sci.am/dlibra/publication/389028/edition/359816/content (in Armenian)

  K’. Yu., Himnarar gitakan gradaran. khndirner u zargats’man herrankarner, Kacharr, 11. 9.2006, ej 1: (in Armenian)

  Ohanjanyan N., Miats’man amenakarch chanaparhy` ankakhut’yunn e, Azat Arts’akh, 8. 95. 2006, ej 1-2: (in Armenian)

  Arutyunyan M. 2014 - Arutyunyan M., Izdatel'skoye delo i periodika v Shushi kak faktor razvitiya Armyanskoy obshchestvenno-politicheskoy i nauchnoy mysli, Strategicheskiye bezopasnostnyye issledovaniya (nauchno-ekspertnaya seriya), T. 4, Nauch. ruk.: G. S. Kotandzhyan, Yerevan, Institut natsional'nykh strategicheskikh issledovaniy imeni D. Kanayana Ministerstva Oborony Respubliki Armeniya, 2014, s. 376-386. (in Russian)

  Arutyunyan YU. 2014 - Arutyunyan YU., Inoyazychnyye periodicheskiye izdaniya Shushi kak svidetel'stva dominirovaniya Armyanskoy kul'tury do 20-ykh gg. XX veka, Strategicheskiye bezopasnostnyye issledovaniya (nauchno-ekspertnaya seriya), T. 4, Nauch. ruk.: G. S. Kotandzhyan, Yerevan, Institut natsional'nykh strategicheskikh issledovaniy imeni D. Kanayana Ministerstva Oborony Respubliki Armeniya, 2014, s. 394-400. (in Russian)

• Articles

  Արեւմտահայերէն դարձուածքներու ուսուցումը որպէս աշակերտներու բառապաշարի հարստացման միջոց

  Պէթթի Քիլէրճեան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Դարձուածքները կարող են յայտնուիլ նախադասութեան մէջ յայտնելով փոխաբերական եւ ուղղակի իմաստներ: Դարձուածային միաւորներ արտայայտող բաղադրիչներ ունեցող դարձուածքները շատ հետազօտողներու կողմէ կը համարուին լեզուի գունաւոր կողմը:

  Հետեւաբար, աշակերտներուն լեզուն պէտք է այնպէս սորվեցնել, որ կարողանան յանգեցնել հմտութիւններու զարգացման։ Փաստօրէն, դարձուածքներու տիրապետման մակարդակը կը ծառայէ որպէս թիրախ լեզուի իմացութեան կարեւոր ցուցիչ:

  Դարձուածային միաւորներու ուսուցումն ու սորվիլը կ՚օգնէ բացայայտել միտքի ճանաչողական գործընթացները ստեղծագործական մտածողութեան մէջ:

  Միեւնոյն ժամանակ, այն կը նպաստէ այլ լեզուական հմտութիւններու ձեւաւորման՝ խօսելու, կարդալու եւ այլն: Նաեւ կարող է յանգեցնել զգալի ձեռքբերումներու՝ բառապաշարի եւ ոճական գիտակցութեան մէջ, որ կը ներառէ գիտակցուած ընկալում եւ ըմբռնում` դարձուածքներու հիմնական ձեւի եւ իմաստի փոփոխութիւնները, բնագիրի ոճական համախմբուածութիւնը եւ ընդհանուր բնագիրին նոր իմաստի ստեղծումը։

  Դպրոցին մէջ դարձուածքներու ուսուցումը գերազանցապէս նպատակ ունի հարստացնելու աշակերտներու բառապաշարը պատկերաւոր արտայայտչամիջոցներով, ինչպէս նաեւ, ծանօթացնելով դարձուածքներու առաջացման պատմութեան, աշակերտներուն տեղեկութիւններ հաղորդելու հայերէնի բարբառներու, ժողովրդական բանահիւսութեան, աւանդոյթներու, առասպելներու վերաբերեալ:

  Յօդուածը կ՚ուսումնասիրէ արեւմտահայերէն դարձուածքներու դերը լեզուի դասաւանդման գործընթացին մէջ եւ անոնց ուսուցանման ժամանակակից մեթոդները: Յատուկ ուշադրութիւն կը դարձուի դարձուածքներու դերին՝ որպէս լեզուի իմացութեան մակարդակի ցուցիչներէն մէկը: Սոյն աշխատանքով կը փորձենք ցոյց տալ, թէ ինչ ժամանակակից մեթոդներ կարելի է կիրառել արեւմտահայերէն դարձուածքները ուսուցանելու համար, հիմք ընդունելով այն փաստը, որ արեւմտահայերէն դասագիրքերուն մէջ կը բացակային տուեալ թեմայի ուսուցումը։

  Հղումներ

  Abeghyan 1974 - Abeghyan M., Yerker, Z, Yerevan, HSSH GA hrat., 1974, 852 ej. (in Armenian)

  Abrahamyan 1973 - Abrahamyan S.G., Ashakertneri khosk’i zargats’umy, -Yerevan, «Luys», 1973, 75 ej. (in Armenian)

  Avagyan 1989 - Avagyan V, Barragitut’yan usuts’umy dprots’um, Yerevan, «Luys», 1989, 158 ej: (in Armenian)

  Badikyan 2000 - Badikyan KH., Dardzvatsayin vochabanut’yun, Yerevan, YePH hrat., 2000, 210 ej. (in Armenian)

  Bediryan 1973 - Bediryan P., Zhamanakakits’ hayereni dardzvatsabanut’yun, Yerevan, Luys, 1973, 230 ej: (in Armenian)

  Gyulbudaghyan 1978 - Gyulbudaghyan S., Hayots’ lezvi met’vodika, Yerevan, YePH hrat., 1978, 326 ej. (in Armenian)

  Sarukhan 2010 – Sarukhan Al., Tes Khosk’erd. hayeren asats’uatsk’ner, Gahire, tp. Sahak Mesrop, 1962, 107 ej. (in Armenian)

  Suk’iasyan - Galstyan 1975 - Suk’iasyan A., Galstyan S., Hayots’ lezvi dardzvatsabanakan barraran, Yerevan, YePH hrat., 1975, 614 ej: (in Armenian)

  Boers - Lindstromberg - Littlemore - Stengers - Eyckmans J 2008 - Boers F., Lindstromberg S., Littlemore J., Stengers H., & Eyckmans J., Variables in the mnemonic effectiveness of pictorial elucidation. In F. Boers & S. Lindstromberg (Eds.), Cognitive Linguistic Approaches to Teaching Vocabulary and Phraseology, Berlin /New York: Mouton de Gruyter, 2008., 28 pages.

  Kunin 2005 - Kunin A.V., A course on modern English phraseology. Dubna: Dubna: Izd. centr «Feniks», 2005, 488 pages.

  Zerkina 2011 - Zerkina, N.N. (2011) Explicit and implicit representation of the concept WHITE in English. (pp.405-406) In Cognitive studies of the language. Issue VIII. Problems of linguistic consciousness: Proceedings of the International Scientific Conference held on 15-17 September 2011. 2011. Moscow: Linguistics Institute of the Russian Academy of Sciences; Tambov: Publishing house of Derzhavin Tambov State University.

• Articles

  Հայերի և Հայկական հարցի ներկայացումը Թուրքիայի հանրակրթական դպրոցի 11-րդ դասարանի պատմության դասագրքում

  Քրիստինե Մելքոնյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Թուրքական պատմության դասագրքերը համարվում են Հայոց ցեղասպանության ժխտման ամենաազդեցիկ միջոցներից մեկը, ինչպես նաև հայ ժողովրդի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի ձևավորման աղբյուր: Թուրքական պատմության ձեռնարկներում հայերը ներկայացվում են չափազանց բացասական լույսի ներքո: Հայկական հարցը 1878-ից 1923 թվականները ներկայացվում է խոշոր սխալներով և պատմական փաստերի դիտավորյալ խեղաթյուրումներով: Մինչդեռ, ըստ դասագրքերի տրամաբանության, մեր ժողովրդի գոյությունն ու Հայկական հարցը համարվում են Թուրքիայի ազգային անվտանգության համար սպառնալիք:

  Հղումներ

  Yılmaz, 2023 – Yılmaz A., Tarih, 11. Ders Kitabı, Özgün Matbaacılık San. Tic. AŞ, Ankara, 2023, 240 s.

• Articles

  Նկատառումներ Հայկական լեռնաշխարհում ուշ բրոնզ – վաղերկաթեդարյան պատմամշակութային որոշ զարգացումների վերաբերյալ

  Գարեգին Թումանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Կազմավորվելով Հյուսիսային Միջագետքում և Հայկական լեռնաշխարհի հարավում, Միտանին զբաղեցնում էր հսկայական տարածք, որը պատմագիտության մեջ ընդունված է անվանել «արգավանդ կիսալուսին»։ Ասորեստանի հետ պատերազմում՝ Սալմանասար I-ի օրոք, Միտանին և նրա դաշնակիցները ծանր պարտություն են կրում, սակայն շարունակում են պայքարել։ Դիմադրության հզոր կենտրոններ են դառնում Հարքը՝ Տուրուբերանում և Արագածոտնը՝ Այրարատում։ Դա հավանաբար հետևանք էր Ասորեստանի գերիշխանությանը համակերպվել չկամեցող բնակչության արտագաղթերի՝ դեպի հյուսիս։ Այդ են վկայում ինչպես հնագիտական տվյալներն ու տեղանվանաբանական զուգահեռները, այնպես էլ «Հայկի ու Բելի» ավանդազրույցից քաղված տեղեկությունները, որոնք պահպանվել են  հայ պատմիչների երկերում։ Թուկուլթի-Նինուրտա I-ը հայտնում է անհնազանդ Կադմուխի երկիրը նվաճելու և այն հարկատու դարձնելու մասին։ Միտանական որոշ տեղանուններ իրենց զուգահեռներն են գտնում Հայկական լեռնաշխարհում։ Կարելի է եզրակացնել, որ քննարկվող ժամանակաշրջանում Միտանիի բնակչության արտագաղթը տեղի է ունեցել երկու ուղղություններով՝ դեպի հյուսիս-արևմուտք և հյուսիս-արևելք։ «Արգավանդ կիսալուսնի» և Հայկական լեռնաշխարհի ժողովուրդների միջև մշակութային առնչություններն սկսվել են շատ ավելի վաղ և ընդգրկել են տարբեր բնագավառներ՝ գիր, ռազմական գործ, կնքագործություն, մետաղագործություն, խեցեգործություն և այլն։ Միտանական մշակույթի մի շարք ավանդույթներ Հայկական լեռնաշխարհում պահպանվել ու շարունակել են զարգանալ նաև ավելի ուշ դարաշրջաններում։ Նպատակահարմար ենք գտնում Հայկական լեռնաշխարհում հին հայկական մշակույթին անմիջականորեն նախորդող երկաթեդարյան մշակույթը՝ վաղից մինչև ուշ փուլը ներառյալ, անվանել հնագույն հայկական մշակույթ։

  Հղումներ

  Adonts’ 1987- Adonts’ N., Hayastany Hustinianosi darashrjanum, Yerevan, «Hayastan» hrat., 1987, 639 ej: Avetisyan 1994- Avetisyan H., Hnaguyn et’nikakan teghasharzhery yev Haykakan lerrnashkharhy m.t’.a. III-I hazaramyaknerum, Patmabanasirakan handes, № 1-2, 1994, ej 239-246. (in Armenian)

  Avetisyan 2002- Avetisyan H., Haykakan lerrnashkharhi yev Hyusisayin Mijagetk’i petakan kazmavorumneri k’aghak’akan patmut’yuny m․t’․a․ XVII-IX darerum, Yerevan, «Yerevani hamalsarani hrat.», 2002, 212 ej. (in Armenian)

  Grekyan 2018- Grekyan Ye., Urartakan sepagrakan dprots’y, Vem, N 2, 2018, ej 44-73. (in Armenian)

  Devejyan 2022- Devejyan S., Lorri berd, III. ushbronzedaryan dambaranner Yerevan, «HH GAA hnagitut’yan yev azgagrut’yan instituti hrat.», 2022, 392 ej. (in Armenian)

  Yeremyan 1963- Yeremyan S., Hayastany yst “Ashkharhats’voyts’”-i, Yerevan, «HSSRR GA hrat., 1963, 156 ej: (in Armenian)

  T’vorosyan yev aylk’ 2002- T’vorosyan RR., Khnkikyan O., Petrosyan L., Hin Shirakavan, Yerevan, «Gitut’yun» hrat., 2002, 259 ej. (in Armenian)

  T’umanyan 2005- T’umanyan G., Ashtaraki Urruts’y (Srbazan tsarreri hnaguyn pashtamunk’i hetk’ery), Yerevan, «Mughni» hrat., 2005, 60 ej: (in Armenian)

  T’umanyan 2012- T’umanyan G., «Vardges mankan» vipakan patarriki nor meknabanut’yun, Patmabanasirakan handes, N 2, 2012, ej 198-209: (in Armenian)

  Khanzadyan 1969- Khanzadyan E., Garrni IV, Yerevan, «HSSH GA hrat.», 1969, 240 ej. (in Armenian)

  Khanzadyan yev aylk’ 1973- Khanzadyan E., Mkrtch’yan K., Parsamyan E., Metsamor, Yerevan, «HSSH GA hrat.», 1973, 214 ej. (in Armenian)

  Hakobyan yev aylk’ 1988- Hakobyan T’., Melik’-Bakhshyan S., Barseghyan H., Hayastani yev harakits’ shrjanneri teghanunneri barraran, h. 2, Yerevan, «Yerevani hamalsarani hrat.», 1988, 992 ej: (in Armenian)

  Harut’yunyan 2000- Harut’yunyan S., Hay arraspelabanut’yun, Beyrut’, «Hamazgayini Vahe Set’ean tparan», 2000, 527 ej: (in Armenian)

  Herodotos 1986- Herodotos, Patmut’yun iny grk’its’ (t’argm. S. Krkyasharyani), Yerevan, «HSSH GA hrat.», 1986, 652 ej: (in Armenian)

  Hmayakyan 1992- Hmayakyan S., Hayk nahapeti masin arraspeln u Kibsha k’aghak’y Niburi lerrnerum, Patma-banasirakan handes, N 1, 1992, ej 125-132. (in Armenian)

  Ghazar P’arpets’i 1904- Ghazaray P’arpets’woy Patmut’iwn Hayots’ yev T’ught’ arr Vahan Mamikonean, ashkhatut’eamb G. Ter-Mkrtch’ean yev St. Malkhasean․ Tp’ghis, «Aragatip Mnats’akan Martiroseants’i», 1904, 234 ej. (in Armenian)

  Melik’ean 1964- Melik’ean Ye., Hark’-Khnus, Ant’ilias, «Tparan Kat’voghikosut’ean Hayots’ Metsi Tann Kilikioy», 1964, 486 ej: (in Armenian)

  Movses Khorenats’i 1913- Movsisi Khorenats’woy Patmut’iwn hayots’, ashkhatut’eamb M.Abeghean yev S. Harut’iwnean, Tp’ghis, «Aragatip M. Martiroseants’i», 1913, 396 ej: (in Armenian)

  Petrosyan 1987- Petrosyan A., Hayki yev Beli arraspeli verlutsut’yan p’vordz, khmb., Vardumyan D., Hanrapetakan gitakan nstashrjan nvirvats 1984-1985 t’t’. azgagrakan yev banagitakan dashtayin hetazotut’yunneri hanragumarin, Zekuts’umneri t’ezisner, Yerevan, «HSSH GA hrat.», 1987, ej 64-66. (in Armenian)

  Petrosyan 1997- Petrosyan A., Arami arraspely hndevropakan arraspelabanut’yan hamatek’stum yev hayots’ azgatsagman khndiry, Yerevan, «Van Aryan» hrat., 1997, 206 ej: (in Armenian)

  Sargsyan 1992- Sargsyan G., Movses Khorenats’u «Hayots’ patmut’yuny» yev sepagrakan aghbyurnery (Hayki yev Haykyanneri arraspeli patmakanut’yan yev zargats’man p’uleri khndiry), Patma-banasirakan handes, N 2-3, 1992, ej 27-50. (in Armenian)

  Sebeos 1979- Sebeos, Patmut’iwn, ashkhatasirut’yamb G. Abgaryani, Yerevan, «HSSH GA hrat.», 1979, 445 ej. (in Armenian)

  Tirats’yan 1966- Tirats’yan G., Hin haykakan petut’yan arrajats’umy, Patma-banasirakan handes, N 4, 1966, ej 83-102. (in Armenian)

  P’iliposyan 1998- P’iliposyan A., Haykakan lerrnashkharhi knik’nery Hin Arevelk’i knk’agortsut’yan hamakargum, Yerevan, «Arame» hrat., 1998, 248 ej. (in Armenian)

  P’iliposyan 1999- P’iliposyan A., Hin Arevelk’i shrjanakavor dastakov dashuynnern u srery, Hayastani hnagitakan hushardzannery, h. 17, Yerevan, «Zangak-97» hrat., 1999, 150 ej. (in Armenian)

  P’iliposyan 2001- P’iliposyan A., Vagherkat’edaryan yerku dambaranner Armavirits’, khmb., K’alant’aryan A., Harut’yunyan S., Hin Hayastani patmut’yan yev mshakuyt’i harts’er, Gevorg Tirats’yani hishatakin nvirvats gitazhoghovi zekuts’umner, Yerevan, «HH GAA hnagitut’yan yev azgagrut’yan instituti hrat.», 2001, ej 13-19: (in Armenian)

  P’iliposyan yev aylk’ 2011- P’iliposyan A., Gevorgyan L., Zak’yan A., Sarukhani «Pali tak» dambaranadashti nyut’akan mshakuyt’y (m․t’․a․ II-I hazaramyakner), Yerevan, «Legal Plyus» hrat., 2011, 82 ej. (in Armenian)

  K’vosyan 1991- K’vosyan A., Et’nikakan teghasharzhery P’vok’r Asiayum yev Haykakan lerrnashkharhum m.t’.a․ XII darum («Tsovi zhoghovurdner», mushker yev urumeats’iner), Patma-banasirakan handes, N 1, 1991, ej 65-78. (in Armenian)

  K’vosyan 1994- K’vosyan A., Krkin et’nikakan teghasharzheri masin, Patma-banasirakan handes, N 1-2, 1994, ej 247-255. (in Armenian)

  K’vosyan 2013- K’vosyan A., Mitanni, glkh. khmb., RR. Safrastyan, Hayastani harakits’ yerkrneri patmut’yun, h. I, Yerevan, «Zangak» hrat., 2013, ej 389-401. (in Armenian)

  K’vosyan 2022- K’vosyan A., KHet’akan t’agavorut’yun (k’aghak’akan patmut’yun), Yerevan, «HH GAA arevelagitut’yan instituti hrat.», 2022, 252 ej. (in Armenian)

  K’vosyan 2024- K’vosyan A., Grekyan Ye., Haykakan lerrnashkharhi mijavayrayin patmut’yuny, Yerevan, «HH GAA hnagitut’yan yev azgagrut’yan instituti hrat.», 2024, 408 ej. (in Armenian)

  Avetisyan 1984- Avetisyan G., Gosudarstvo Mitanni (voyenno-politicheskaya istoriya v XVII-XIII vv. do n. e.), Yerevan, «Izd. AN ArmSSR», 1984, 130 s. (in Russian)

  Arutyunyan 2001- Arutyunyan N., Korpus urartskikh klinoobraznykh nadpisey, Yerevan, Izd. «Gitutyun», 2001, 542 s. (in Russian)

  Badalyan, Smit 2008- Badalyan R., Smit A., Poseleniye Gekharot: osnovnyye rezul'taty raskopok 2005-2006 gg., otv. red. Avetisyan P., Kalantaryan A., Badalyan R., Kul'tura drevney Armenii, XIV, Yerevan, Izd. «Gitutyun», 2008, s. 45-68. (in Russian)

  Vil'khel'm 1992- Vil'khel'm G., Drevniy narod khurrity. Ocherki istorii i kul'tury, Moskva, Izd. «Nauka», 1992, 158 s. Devedzhyan 1981- Devedzhyan S., Lori-Berd, 1, Yerevan, «Izd. AN ArmSSR», 1981, 86 s. (in Russian)

  D'yakonov 1951- D'yakonov I., Assiro-vavilonskiye istochniki po istorii Urartu, Vestnik drevney istorii, N 2, 1951, s. 257-356. (in Russian)

  D'yakonov 1963- D'yakonov I., Urartskiye pis'ma i dokumenty, Moskva-Leningrad, «Izd. AN SSSR», 1963, 144 s. (in Russian)

  D'yakonov 1968- D'yakonov I., Predystoriya armyanskogo naroda, Yerevan, «Izd. AN ArmSSR», 1968, 264 s. (in Russian)

  D'yakonov 1988- D'yakonov I., Gorod-gosudarstvo Ashshur i vozniknoveniye Assiriyskogo tsarstva (Sredneassiriyskiy period), red. Bongard-Levin G., Istoriya drevnego Vostoka, ch. 2, Moskva, Izd. «Nauka», 1988, s. 90-110. (in Russian)

  Mnatsakanyan 1957- Mnatsakanyan A., Raskopki kurganov na poberezh'ye oz. Sevan v 1956g. (predvoritel'noye soobshcheniye), Sovetskaya arkheologiya, N 2, 1957, s. 146-153. (in Russian)

  Mnatsakanyan 1960- Mnatsakanyan A., Drevniye povozki iz kurganov bronzovogo veka na poberezh'ye oz. Sevan, Sovetskaya arkheologiya, N 2, 1960, s. 139- 152. (in Russian)

  Mnatsakanyan 1961- Mnatsakanyan A., Lchashenskiye kurgany (raskopki 1956 goda), Kratkiye soobshcheniya Instituta arkheologii AN SSSR, vyp. 85, 1961, s. 66-72. (in Russian)

  Petrosyan 1991- Petrosyan A., Samonazvaniye armyan i vopros lokalizatsii nositeley protoarmyanskogo yazyka, Vestnik obshchestvennykh nauk, N 5, 1991, s. 120-129. (in Russian)

  Pitskhelauri 1979- Pitskhelauri K., Vostochnaya Gruziya v kontse bronzovogo veka, Tbilisi, Izd. «Metsniyereba», 1979, 160 s. (in Russian)

  Pogrebova 2000- Pogrebova M., Pechati mitanniyskogo stilya iz Zakavkaz'ya kak istoricheskiy istochnik, Vestnik drevney istorii, N 4, 2000, s. 145-150. (in Russian)

  Tiratsyan 1988- Tiratsyan G., Kul'tura drevney Armenii. VI v. do n.e. – III v. n.e. (po arkheologicheskim dannym), Yerevan, «Izd. AN ArmSSR», 1988, 206 s. (in Russian)

  Khanzadyan 1984- Khanzadyan E., Piotrovskiy B., Tsilindricheskaya pechat' s drevneyegipetskoy iyeroglificheskoy nadpis'yu iz Metsamorskogo mogil'nika, Istoriko-filologicheskiy zhurnal, N 4, 1984, s. 59-65. (in Russian)

  Khanzadyan i dr. 1983- Khanzadyan E., Sarkisyan G., D'yakonov I., Vavilonskaya girya XVI v. do n. e. s klinopisnoy nadpis'yu iz raskopok Metsamora, Drevniy Vostok, N 4, 1983, s. 113-122. (in Russian)

  Khachatryan 1975- Khachatryan T., Drevnyaya kul'tura Shiraka, Yerevan, «Izd. Yerevanskogo universiteta», 1975, 278 s. (in Russian)

  Khachatryan 1979- Khachatryan T., Artikskiy nekropol': Katalog, Yerevan, «Izd. Yerevanskogo universiteta», 1979, 403 s. (in Russian)

  Yankovskaya 1989- Yankovskaya N., Ashshur, Mitanni, Arrapkhe, otv. red. D'yakonov I., Istoriya drevnego mira, kn. 1, Moskva, Izd. «Nauka», 1989, s. 174-197. (in Russian)

  Breasted 1914- Breasted J., Earliest man the Orient, Greece, and Rome, Outlines of European history, part I, Boston, New York, Chicago, London, “Ginn and Company”, 1914, p. 1-314.

  Kelly-Buccellati 2020- Kelly-Buccellati M., The Urkesh Mittani horizon: Ceramic evidence, eds. Cammarosano M., Devecchi E., Viano M, Ancient Near Eastern studies presented to Stefano de Martino on the occasion of his 65th birthday, Zaphon, Münster, “Zaphon Verlag”, 2020, p. 237-256.

  Kharobi, Buccellati 2017- Kharobi A., Buccellati G., The dignity of the dead. The case of ancient Urkesh and modern Tell Mozan, Syria (2000-1600 BC), Paléorient, No 43/2, 2017, p. 165-175.

  Oates et al. 1997- Oates D., Oates J., McDonald H., Excavations at Tell Brak, vol. 1: The Mitanni and Old Babylonian periods, Cambridge & London, “McDonald Institute for Archaeological Research & British School of Archaeology in Iraq”, 1997, XXI+296 p.

  Othman 2018- Othman A., The Distribution of the Nuzi ware in Northern Iraq and Syria, Polytechnic Journal, vol. 8, no. 2, 2018, p. 347-371.

  Pfälzner 2017- Pfälzner P., Cultural memory and the invisible dead: The role of ‘old objects’ in burial contexts, eds. Bradbury J., Scarre C., Enüaging with the Dead: exploring changing human beliefes about death, mortality and human body, Oxford-Philadelphia, “Oxbow Books”, 2017, 288 p.

  Sagona 2013- Sagona A., Wagons and Carts of the Trans-Caucasus, eds. Tekin O., Sayar M., Konyar E., Tarhan Armağani. Essays in Honour of M. Taner Tarhan, Istanbul, “Ege Yayinlari”, 2013, p. 277-297.

  Salvini 2008- Salvini M., Corpus dei testi urartei, vol. I, Roma, “Istituto di studi sulle Civiltà dell’Egeo e del Vicino Oriente”, 2008, 653 p.

  Schwartz 2014- Schwartz G., Reflections of the Mittani Emergence, eds. Cancik-Kirschbaum E., Brisch N., Eidem J., Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State, Berlin & Boston, “Walter de Gruyter GmbH”, 2014, p. 265–277.

  Speiser 1933- Speiser E., The pottery of Tell Billa: A preliminary account, The Museum Journal, vol. XXIII, no. 3, 1933, p. 249-308.

  Starr 1937- Starr R., Nuzi: Report on the excavations at Yorgan Tepa near Kirkuk, Iraq, conducted by Harvard University in conjuction with the American Schools of Oriental Research and University Museum of Philadelphia 1927-1931, vol. II, Cambridge, “Harvard University Press”, 1937, 294 p.

  Stein 1984- Stein D., Khabur ware and Nuzi ware: Their origin, relationship, and significance, Assur 4/1: Monographic Journal of the Near East, 1984, p. 1-65.

  Stillman, Tallis 1984- Stillman N., Tallis N., Armies of the Ancient Near East 3000 BC to 539 BC, Worthing, “Wargames Research Group”, 1984, 208 p.

  Toumanoff 1963- Toumanoff C., Studies in Christian Caucasian History, Washington, “Georgetown University Press”, 1963, 599 p.

  von Dassow 2022- von Dassow E., Mittani and Its Empire, eds. Radner K., Moeller N., Potts D., The Oxford History of the Ancient Near East, vol. III, Oxford, “Oxford University Press”, 2022, p. 455-528.

  Xnkikyan 2002- Xnkikyan O., Syunikʹ During the Bronze and Iron Ages, Barrington, “Mayreni Publoshing”, 2002, 258 p.

• Articles

  Բրոնզ-երկաթեդարյան հուշարձանների հետազոտությունը Արարատյան դաշտի վաղերկրագործական բնակատեղիներում ըստ Ռ․ Թորոսյանի պեղումների

  Անժելա Թադևոսյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Անվանի հայ հնագետ Ռաֆիկ Թորոսյանը գիտական լայն հանրությանը ծանոթ է հիմնականում Հայաստանում վաղ երկրագործական հասարակության կազմավորմանն ու զարգացմանը նվիրված աշխատություններով: Իրականում նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը անհամեմատ ավելի ընդարձակ էր՝ ընդգրկելով հնագիտական ուսումնասիրության ենթակա բոլոր ժամանակաշրջանները: 1960-70 թթ. Ռ. Թորոսյանի պեղումներն Արարատյան դաշտի վաղ երկրագործական բնակավայրերում թույլ տվեցին նորովի մեկնաբանել տարածաշրջանի հնագույն մշակույթը, վեր հանել նեոլիթ-էնեոլիթյան մշակույթի առանձնահատկությունները և հատկանշական գծերը: Միևնույն ժամանակ, պեղումների ընթացքում հուշարձանների վերին հորիզոններից հայտնաբերված բրոնզ-երկաթեդարյան ժամանակաշրջանին բնորոշ նյութը (բացառությամբ Էջմիածնի բաց բիոֆիլտրի տարածքի դամբարաններից հայտնաբերված նյութերից) հազվադեպ է արծարծվում մասնագիտական գրականության մեջ:

  Վաղ բրոնզի դարաշրջանի նյութերը թեպետ համեմատաբար սակավ են, սակայն դրանց սփռվածությունը թույլ է տալիս ենթադրել տարածքի բավականաչափ խիտ բնակեցման մասին: Տվյալ ժամանակաշրջանում ուսումնասիրվող տարածքը գտնվում էր Մոխրաբլուրի ձգողականության տիրույթում:

  Միջին բրոնզին բնորոշ նյութերը ներկայացված են ինչպես դամբարանային համալիրներում, այնպես էլ բնակատեղիներում: Միջին բրոնզի դարաշրջանի դամբարանային համալիրները բնորոշ են ողջ շրջափուլին, այն ժամանակ երբ բնակատեղիները վերստին բնակեցվում են սկսած Ք.ա. II հազ. սկզբից և բնորոշվում են գունազարդ խեցեղենով: Տարածաշրջանի յուրացումը շարունակվում է նաև ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերում, երբ Էջմիածնի տարածաշրջանը մտնում էր ընդգրկված էր մեծամորյան ագլոմերացիայի կազմում: 

  Հղումներ

  Areshyan 1991 – Areshyan G., Adabluri peghumnery, khmb., Tirats’yan G., HH-um 1989-1990 t’t’. dashtayin hnagitakan ashkhatank’neri ardyunk’nerin nvirvats gitakan nstashrjan, Yerevan, Hayastani GA hrat., 8-11: (in Armenian)

  Barkhudaryan 1935 – Barkhudaryan S., Khorhrdayin Hayastani nyut’akan kulturayi hushardzannery, Yerevan, Pethrat, 1935, 94 ej, 67 agh.: (in Armenian)

  Yesayan 1972 - Yesayan S., Zangezuri vagh hnagitakan hushardzannery, LHG, 1972, N 4, ej 64-73: (in Armenian)

  T’vorosyan 1965 - T’vorosyan RR., T’eghut, oragir N 2 (dzerragir): (in Armenian)

  T’vorosyan 1965 a. – T’vorosyan RR., Ejmiatsin, «T’eghut», Tetr-oragir N 3 (dzerragir): (in Armenian)

  T’vorosyan 1966 - T’vorosyan RR., Araratyan dashti mnats’vordneri hetk’erov, 1966 t’. (dzerragir): (in Armenian)

  T’vorosyan 1973 - T’vorosyan RR., V. Khat’unarkh, 1973 t’. oragir (dzerragir): (in Armenian)

  T’vorosyan 1967 – T’vorosyan RR., T’eghuti peghumneri 1967 t’. oragir (dzerragir): (in Armenian)

  T’vorosyan 1976-1982 - Rrafik Manuki T’vorosyani oragir (dzerragir): (in Armenian)

  T’vorosyan 1976 – T’vorosyan RR., T’eghuti vagh yerkragortsakan bnakateghin, Yerevan, HSSH GA hrat., 1976, 142 ej: (in Armenian)

  T’vorosyan yev aylk’ 2002 - T’vorosyan RR., Khnkikyan O., Petrosyan L., Hin Shirakavan, Ye., HH GAA «Gitut’yun» hrat., 2002, 158 ej, 83 agh: (in Armenian)

  Khanzadyan 1967 – Khanzadyan E., Haykakan lerrnashkharhi mshakuyt’y m.t’.a. III hazaramyakum, Yerevan, HSSH GA hrat., 1967, 117 ej, 28 agh.: (in Armenian)

  Khanzadyan a.t. – Khanzadyan E., Ejmiatsni yerkragitakan t’angarani hin shrjani ts’uts’adrut’yan plan (dzerragir): (in Armenian)

  Mesrop vrd. 1907 - Mesrop vrd. (Ter-Movsisean), Ejmiatsin yev Hayots’ hnagoyn yekeghets’inery, prak A, Azgagrakan Handes XV, T’iflis, 1907, 86-127: (in Armenian)

  Samuyelyan 1931 – Samuyelyan KH., Hin Hayastani kulturan, h. 1, Yerevan, Pethrat, 1931, 381 ej, 38 agh.: (in Armenian)

  Sardaryan 1975 - Sardaryan S., Hin Vagharshapati teghadrut’yuny yst hnagitakan yev matenagrakan tvyalneri, LHG, 1975 N 7, ej 52-69. (in Armenian)

  Sardaryan 2004 – Sardaryan S., Hayastany k’aghak’akrt’ut’yan orran, Yerevan, YePH hrat., 2004, 498 ej: (in Armenian)

  K’alant’ar 2007 - K’alant’ar A. Hayastany, k’are darits’ mijnadar, Yerevan, HH GAA «Gitut’yun» hrat., 2007: (in Armenian)

  Kushanareva, Markovin 1994 – Kushanareva K., Markovin V. (red.), Rannyaya i srednyaya bronza Kavkaza,ser. Arkheologiya, Moskva, “Nauka”, 1994, 382 s. (in Russian)

  Martirosyan 1964 – Martirosyan A., Armeniya v epokhu bronzy i rannego zheleza, Yerevan, izd-vo AN Arm.SSR, 1964, 312 s., 29 tab. (in Russian)

• Articles

  Մաստարայի լեռնահովտի երկաթեդարյան համալիրը Կարմրաշենի սարավանդի մշակութային լանդշաֆտի համակարգում

  Լևոն Մկրտչյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածը նվիրված է Կարմրաշենի սարավանդի մշակութային լանդշաֆտը ձևավորող գոտիներից մեկի՝ Մաստարայի լեռնահովտին, որտեղ մեր կողմից հավաստվել է նորահայտ (գիտական շրջանառությունների դուրս մնացած) մի շարք հուշարձաններ, որոնք նախնական դիտարկմամբ կազմում են մեկ միասնական համալիր։

  Կարմրաշենի սարավանդը  տարածվում է Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի հարավ-արևմտյան և Արմավիրի մարզի արևմտյան մասերում, Արագած լեռնազանգվածի հարավարևմտյան ստորոտին՝ Թալինի սարավանդի և Ախուրյան ու Արաքս գետերի միջև։ Այն բավականաչափ հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով, քանի որ տարբեր կողմերից ներառվել և մաս է կազմել մի կողմից Շիրակ և մյուս կողմից Արագածոտն գավառներին՝ կրելով դրանց մշակութային զարգացումների ազդեցությունները՝ բրոնզ-երկաթիադարից մինչև միջնադար։ Ելնելով վերոգրյալից, այս գոտին միշտ եղել է ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում։ Այս սարավանդի մշակութային լանդշաֆտի ուսումնասիրության մեջ հատկապես մեծ ավանդ ունեն Երևանի Պետական Համալսարանի Հնագիտական հետազոտությունների լաբորատորիայի տարբեր տարիների հնագիտական արշաախմբերը (ուսումնասիրությամբ՝ Պ․Ավետիսյան, Ե․Ասատրյան, Հ․Օհանյան և այլք)։

  Հավանաբար գործ ունենք երկաթե դարին բնորոշ (մ․թ․ա․ 9-6-րդ դդ․), տեղական նշանակության մի կենտրոնի հետ, որը հարևան այլ նմանատիպ օրինակների հետ (Լանջիկ, Ծակասար, Ակունք 1 և այլն) կազմել է ավելի մեծ միավորներ, որոնք բիայնական արձանագրություններից հայտնի են Էթուինյան «երկրներ» անվամբ։

  Հղումներ

  Hayastani Hanrapetut’yan Fizikaashkharhagrakan obyektneri hamarrot teghekatu-barraran, Yerevan, «Geodeziayi yev k’artezagrut’yan kentron POAK», 2007, ej 68 -150 ej: (in Armenian)

  Badalyan R., Avetisyan P., Bronze and Early Iron Age Arhcaeological Sites in Armenia I, Mt. Aragats and its Surrounding Region, BAR international Series 1697, 2007, p. 319.

  Davtyan R., Mkrtchyan L., Arnhold S., 2024, Erste archäologische Untersuchungen in Khanjyan (Armenien), Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft 156, 57-72.

• Articles

  Հայկական լեռնաշխարհ ներթափանցած կիմերա-սկյութական մշակութային ընդհանրությունից կիմերական մշակույթի առանձնացման փորձ(Ըստ հնագիտական տվյալների)

  Գարեգին Թումանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Կիմերա-սկյութական մշակութային ընդհանրությունից կիմերական մշակույթի տարանջատումը բարդ խնդիր է, քանի որ կիմերական ու սկյութական մշակույթները նման են իրար։ Առկա նմանությունները, սակայն, ավելի շուտ ձևաբանական են, քան տիպաբանական։ Դրանից բխում է, որ քննարկվող ցեղախմբերը պատկանում են նույն տնտեսական-մշակութային տիպին, բայց ոչ միևնույն հնագիտական մշակույթին։ Հատկապես հարկ է նշել «սկյութական երրորդության» բաղադրիչներից մեկի՝ կենդանական ոճի, բացակայության փաստը կիմերական մշակույթում։ Դրա փոխարեն վերջինիս բնորոշ է երկրաչափական զարդաբանվածքը, հատկապես՝ շրջանի մեջ ներառված շեղանկյան պատկերով հորինվածքը։ Քննարկվում են կիմերական ու սկյութական դամբանային կառույցների, մահարձանների և թաղման ծիսակարգերի (մասնավորապես՝ կմախքների դիրքի) առանձնահատկությունները։  Տարբերություններ են նկատվում զենքի ու ձիասարքի հավաքածոներում։ Կատարված հետազոտական աշխատանքի արդյունքում՝ մեր կողմից առայժմ ընտրվել են 14 դամբանախմբերի պատկանող 57 դամբարաններ, 5 «այլ» դամբանախմբեր և 9 բնակատեղիներ, որոնցից յուրաքանչյուրում առկա են կիմերական մշակույթին բնորոշող անհրաժեշտ քանակությամբ հատկանիշներ կամ հատկանիշ հանդիսացող իրեր: Կարելի է եզրակացնել, որ կիմերների սփռման հիմնական տարածքներից մեկը Շիրակի սարահարթն է, որտեղից նրանք կարող էին ներթափանցել Արագածոտն գավառի արևմտյան մասերը։ Նրանց հետքը նշմարվում է նաև Հայկական լեռնաշխարհի արևմուտքում՝ Բարձր Հայքում, Ծոփք և Աղձնիք նահանգներում։ Կիմերական ցեղախմբերի մի զգալի զանգված, ըստ երևույթին, հիմնավորվել է Գամիրքում՝ Փոքր Հայքի հարևանությամբ, որտեղից շարժվել է դեպի հյուսիս և արևմուտք։ 

  Հղումներ

  T’umanyan 2018- T’umanyan G., «Kimera-skyut’akan mshakut’ayin yndhanrut’yun» yezruyt’y, khmb., Avetisyan H., Aragatsi t’ikunk’um. Hnagitakan hetazotut’yunner nvirvats T. Khach’atryani hishatakin, Yerevan, «Gitut’yun» hrat., 2018, ej 214-217: (in Armenian)

  T’umanyan 2023- T’umanyan G., Astvatsashnch’i yev patmich’neri teghekut’yunnery Haykakan lerrnashkharhum kimerneri u skyut’neri gtnvelu masin, Lraber hasarakakan gitut’yunneri, N 3, 2023, ej 42–60. (in Armenian)

  Khnkikyan 1993- Khnkikyan O., Dambaranneri peghumner Harzhis gyughum, pat. khmb., Tirats’yan G., K’alant’aryan A., Areshyan G., Hnagitakan ashkhatank’nery Hayastani norakarruyts’nerum, I, Yerevan, «Hayastani GA hrat.», 1993, ej 97-102: (in Armenian)

  Alekseyev 1992- Alekseyev A., Skifskaya khronika (Skify v VII-IV vv. do n.e.: istoriko-arkheologicheskiy ocherk), Sankt Peterburg, Izd. «Peterburgkomstat», 1992, 206 s. (in Russian)

  Val'chak 2016- Val'chak S., Predskifskaya arkheologiya Vostochnoy Yevropy i nekotoryye pamyatniki Zakavkaz'ya, otv. red. Balakhvantsev A., Kullanda S., Kavkaz i step' na rubezhe epokhi pozdney bronzy i rannego zheleza: materialy mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii, possvyashchennoy pamyati M. N. Pogrebovoy, Moskva, «Izd. Instituta vostokovedeniya RAN», 2016, s. 28-41. (in Russian)

  Voronov 1980- Voronov YU., O khronologicheskikh svyazyakh kimmeriysko-skifskoy i kolkhidskoy kul'tur, red. Vashchenko L., Skifiya i Kavkaz. Sbornik nauchnykh trudov, Kiyev, Izd. «Naukova dumka», 1980, s. 200-218. (in Russian)

  D'yakonov 1956- D'yakonov I., Istoriya Midii, Moskva-Leningrad, «Izd. AN SSSR», 1956, 485 s. (in Russian)

  Ivanchik 1990- Ivanchik A., Kimmeriytsy i Urartu nakanune vos'mogo pokhoda Sargona II, Vestnik drevney istorii, № 3, 1990, s. 3-19. (in Russian)

  Ivanchik 1996- Ivanchik A., Kimmeriytsy. Drevnevostochnyye tsivilizatsii i stepnyye kochevniki v VIII-VII vv. do n. e., Moskva, Izd. «Nauka», 1996, 324 s. (in Russian)

  Il'inskaya, Terenozhkin 1983- Il'inskaya V., Terenozhkin A., Skifiya VII- IV vv. do n.e., Kiyev, Izd. «Naukova dumka», 1983, 380 s. (in Russian)

  Kachalova 1993- Kachalova N., Alekseyev A., Arkheologichskiye aspekty kimmeriyskoy problemy, Alekseyev A., Kachalova N., Tokhtas'yev S., Kimmeriytsy: etnokul'turnaya prinadlezhnost', S. Peterburg, «Izd. Informatsionno-issledovatel'skogo instituta «Yermakov»», 1993, s. 51-89. (in Russian)

  Kuznetsova 2014- Kuznetsova T., Kimmeriyskiye strely, otv. red. Korobov D., Ye.I. Krupnov i razvitiye arkheologii Severnogo Kavkaza, XXVIII Krupnovskiye chteniya, Materialy mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii, Moskva, «Izd. Instituta arkheologii RAN», 2014, s. 168-169. (in Russian)

  Kuftin 1941- Kuftin B., Arkheologicheskiye raskopki v Trialeti, I, Tbilisi, «Izd. AN GrSSR», 1941, 491 s. (in Russian)

  Martirosyan 1954- Martirosyan A., Raskopki v Golovino, Yerevan, «Izd. AN ArmSSR», 1954, 116 s. (in Russian)

  Martirosyan 1956- Martirosyan A., Raskopki v Kirovakane i nekotoryye pamyatniki ranneurartskogo perioda (IX-VIII vv. do n.e.), Izvestiya obshchestvennykh nauk, N 9, 1956, s. 61-84. (in Russian)

  Makhortykh 1994- Makhortykh S., Kimmeriytsy na Severnom Kavkaze, Kiyev, Izd. «Tirazh», 1994, 94 s. (in Russian)

  Makhortykh 2008- Makhortykh S., Kul'tura i istoriya kimmeriytsev Severnogo Prichernomor'ya, Dissertatsiya na soiskaniye uchenoy stepeni doktora istoricheskikh nauk, Kiyev, «Institut arkheologii NANU», 583 s. (in Russian)

  Makhortykh, Kotova 2021- Makhortykh S., Kotova N., «Kimmero-skifskiye» drevnosti iz Tsentral'noy Anatolii, Vostok, N 6, 2021, s. 54-77. (in Russian)

  Medvedskaya 1992- Medvedskaya I., Periodizatsiya skifskoy arkhaiki i Drevniy Vostok, Rossiyskaya arkheologiya, N 3, 1992, s. 86-107. (in Russian)

  Medvedskaya 1994- Medvedskaya I., Zaklyucheniye po diskussii, Rossiyskaya arkheologiya, N 1, 1994, s. 123-133. (in Russian)

  Melyukova, Moshkova 1989- Melyukova A., Moshkova M., Vvedeniye, otv. red. Melyukova A., Arkheologiya SSSR. Stepi yevropeyskoy chasti SSSR v skifo-sarmatskoye vremya, Moskva, Izd. «Nauka», 1989, s. 5-8. (in Russian)

  Ol'khovskiy 2005- Ol'khovskiy V., Monumental'naya skul'ptura naseleniya zapadnoy chasti yevraziyskikh stepey epokhi rannego zheleza, Moskva, Izd. «Nauka», 2005, 299 s. (in Russian)

  Ryabkova 2014- Ryabkova T., Kurgan 524 u s. Zhabotin v sisteme pamyatnikov perioda skifskoy arkhaiki, Rossiyskiy arkheologicheskiy yezhegodnik, N 4, 2014, s. 372-432. (in Russian)

  Tairov 2002- Tairov A., «Kimmeriyskiye» kinzhaly iz Yuzhnogo Zaural'ya, Nizhnevolzhskiy arkheologicheskiy vestnik, vyp. 5, 2002, s. 194-200. (in Russian)

  Terenozhkin 1976- Terenozhkin A., Kimmeriytsy, Kiyev, «Naukova dumka», 1976, 224 s. (in Russian)

  Trubachev 1976- Trubachev O., O sindakh i ikh yazyke, Voprosy yazykoznaniya, N 4, 1976, s. 39-63. (in Russian)

  Khachatryan 1975- Khachatryan T., Drevnyaya kul'tura Shiraka (III-I tys. do n. e.), Yerevan, «Izd. Yerevanskogo universiteta», 1975, 278 s. (in Russian)

  Khusseyn 2019- Khusseyn O., Kimmeriyskaya problema v rossiyskoy i urainskoy arkheologicheskoy nauke i puti yeyo resheniya, Avtoreferat dissertatsi na soiskaniye uchenoy stepeni kandidata istoricheskikh nauk, Voronezh, «Izd. Voronezhskogo gosudarstvennogo universiteta», 2019, 24 s. (in Russian)

  Erlikh i dr. 2009- Erlikh V., Val'chak S., Maslov V., Protomeotskiye pogrebeniya iz kurgana 2 mogil'nika Uashkhitu I, otv. red. Bessonova S., Epokha rannego zheleza, Sbornik nauchnykh trudov k 60-letiyu S. A. Skorogo, Kiyev-Poltava, «Izd. Instituta arkheologii NAN Ukrainy», 2009, s. 394-417. (in Russian)

  Devedjyan 2009- Devedjyan S., Stone Stelae in the Burial Ground of Lori Berd, Aramazd: AJNES, vol. IV/2, Yerevan, p. 146-153.

  Ivantchik 2001- Ivantchik A., Kimmerier und Skythen, Moskau, „Philipp von Zabern“, 2001, 324 s.

  Kristensen 1988- Kristensen A., Who were the Cimmerians, and where did they come from? Copenhagen, Pub. “Munksgaard”, 1988, 141 p.

  Mehnert 2008- Mehnert G., Skythika in Transkaukasien. Reiternomadische Sachkultur im archäologischen Fundkontext, Wiesbaden, „Dr. Ludwig Reichert Verlag“, 2008, 205 s.

  Sulimirski 1954- Sulimirski T., Scythian Antiquities in Western Asia, Artibus Asiae, Vol. 17, No. 3/4, 1954, p. 282-318.

  Ünal 1982- Ünal V., Zwei Gräber Eurasischer Reiternomaden im Nördlichen Zentralanatolien, Beiträge der Allgemeinen und Vergleichenden Archäologie, N 4, München, 1982, s. 65-81.

  Xnkikyan 2002- Xnkikyan O., Syunik՛ During the Bronze and Iron Ages, Barrington, “Mayreni Publishing”, 2002, 258 p.

• Articles

  Դարավանդային  այգիների  քարտեզագրումը աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի միջոցով (հայկական մշակույթի օրինակով)

  Ռաֆիկ Գաբրիելյան , Արտյոմ Անանյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Հոդվածը ներկայացնում է Հայկական լեռնաշխարհում ու հարակից տարածքներում դարավանդային այգիների տարածական առանձնահատկություններն ու դրանց տեղաբաշխումը աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի (ԱՏՀ) միջոցով։ Այս մեթոդի կիրառումը թույլ է տալիս ոչ միայն քարտեզագրել դարավանդային այգիները, այլև տարածական վերլուծությունների հիման վրա վեր հանել դրանց գոտիական բաշխվածությունը՝ ըստ ծովի մակարդակի և լանդշաֆտային յուրահատկությունների։

  Տարածքի յուրացման ու օգտագործման ավանդական եղանակներից է երկրագործական դարավանդային համակարգերի ձևավորումը, որը բնորոշ է բազմաթիվ հայկական բնակավայրերի։ Դարավանդային համակարգերի ստեղծմամբ լանջային մշակվող տարածքները զերծ էին մնում հողամաշումից։ Այս առումով աշխարհագրական միջավայրը հանդիսանում է դարավանդների ստեղծումը պատճառավորող հիմնական գործոնը։

  Հոդվածը նաև անդրադառնում է դարավանդների քարտեզագրման սկզբունքներին, մեթոդներին և խնդիրներին` ընդգծելով դարավանդային այգիների և լանդշաֆտի փոխկապակցվածությունը։

  Հղումներ

  A-Do 1912-A-Do, Vani, Bit’lisi yev Erzrumi vilayet’nery, Yerevan, tp. «Kultura», 1912, 408 ej: (in Armenian)

  Aharonean, Patkanean 1960-Aharonean A., Patkanean N., Zeyt’uni patmagirk’, Puenos Ayres, tp․ Ararat, 1960, 1052 ej: (in Armenian)

  Ayvazyan 2006-Ayvazyan A., Ginevet Goght’n: Patmaazgagrakan aknark, lusankarch’akan patkeragirk’, Yerevan, Hegh. hrat., 2006, 255 ej: (in Armenian)

  Arslanean 1955-Arslanean B․, Baberd yev ir shrjannery, P’ariz, tp․ Arak’s, 1955, 308 ej. (in Armenian)

  Bakhtikean 1934-Bakhtikean S., Arabkir yev shrjakayi giwghery, Peyrut’, «Vahagn», 1934, 156 ej: (in Armenian)

  Galustean 1934-Galustean G., Marash kam Germanik yev heros Zeyt’un, Niw Yeork’, «Koch’nak», 1934, 944 ej: (in Armenian)

  Garakeozean, Grigorean 1936-Garakeozean S․, Grigorean A․, Yishatakaran Everek-Fenesei, P’ariz, Everek-Fenesei Mesropean-Rrubinean hayrenakts’akan miut’ean kedronakan varch’ut’ean hrat․, 1936, 966 ej. (in Armenian)

  Georgean 1970-Georgean G., Ch’nk’ushapatum, Yerusaghem, tp. S. Yakobeants’, 1970, 625 ej: (in Armenian)

  Ep’rikean 1902-Ep’rikean H., Patkerazard bnashkharhik barraran, h. 1, Venetik, tp․ Sb. Ghazar, 1902, 806 ej: (in Armenian)

  Khrayean 1927-Khrayean K., Tsovk’-Keolchiwk, Marseyl, tp. Arara, 1927, 303 ej: (in Armenian)

  TSeron 1938-TSeron M., Barjanch giwgh: Hamaynapatum (1600-1937), Poston, tp․ Payk’ar, 1938, 280 ej: (in Armenian)

  Ch’ilingaryan, Sisyan 2007-Ch’ilingaryan RR., Sisyan B., Getashen, Yerevan, «Gasprint», 2007, 696 ej: (in Armenian)

  Ch’volak’ean 1995-Ch’volak’ean Y., K’esap, h․ A., Halep, Hamazgayini Suriay varch’ut’ean hrat., 1995, 570 ej: (in Armenian)

  Parsamean, K’ech’ean 1952-Parsamean M., K’ech’ean A., Akn yev aknts’ik’, P’ariz, Amerikayi Aknay hayrenakts’akan miut’yan hrat., 1952, 1045 ej: (in Armenian)

  Petoyan 2016-Petoyan V., Sasun, Yerevan, «Nakhabem», 2016, 744 ej: (in Armenian)

  Poghosean 1942-Poghosean Y., Hachyni yndhanur patmut’iwny yev shrjakay Gozan-taghi hay giwghery, Los Anchelys, Hachyni hayrenakts’akan verashinats’ miut’ean kedronakan varch’ut’ean hrat., 1942, 857 ej: (in Armenian)

  Simonean 1966-Simonean G., Yushamatean Pontakan Amasioy, Venetik, Arrants’ hrat․, 1966, 1038 ej: (in Armenian)

  Srapean 1960- Srapean L., K’ghi. teghagrakan yev azgagrakan, Ant’ilias, tp. Kat’voghikosut’ean Hayots’ Metsi Tann Kilikioy, 1960, 72 ej: (in Armenian)

  Teovlet’ea 1954-Teovlet’ean, S. KH., Yusher Shapin Garahisaren, P’ariz, tp. Le Soleil, 1954, 231 ej: (in Armenian)

  P’volatean 1969-P’volatean A., Patmut’iwn hayots’ Arabkiri, Niw Yeork’, Amerikayi Arabkiri miut’ean hrat., 1969, 1020 ej: (in Armenian)

  K’alant’ar 1895-K’alant’ar A․, Sasun. Ashkharhagrakan k’artezov, T’iflis, tp․, Yovhannes Martiroseants’i, 1895, 71 ej. (in Armenian)

  K’eleshean 1949-K’eleshean M., Sis-Matean: Patmakan, banasirakan, teghekagrakan, azgagrakan, yev yarakits’ paraganer, Peyrut’, «Hay chemaran», 1949, 770 ej: (in Armenian)

  Avakyan 1989-Avakyan G. Ye., Lyudi i gory, Moskva, «Mysl'», 1989, 230 s. (in Russian)

  Geyevskiy 1879-Geyevskiy V., Ocherk sadovodstva v Akhaltsikhskom uyezde, Sbornik Kavkazskogo obshchestvo sel'skogo khozyaystva, 1879, N 2, s. 1-44. D (in Russian)

  evitskiy 1897-Devitskiy V., Sadovodstvo v gorode Erivani, Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza, t. 22, Tiflis, 1897, s. 55-118. (in Russian)

  Machavariani 1897-Machavariani K., Gorod Artvin, Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostey i plemen Kavkaza, t. 22, Tiflis, 1897, s. 1-53. (in Russian)

  KHëyzinga 2010-KHëyzinga Y., Teni zavtrashnego dnya. Chelovek i kul'tura. Zatemnennyy mir, SPb, izd. Ivana Limbakha, 2010, 456 s. (in Russian)

  Camara, Bueno de Mesquita 2019-Camara L., Bueno de Mesquita M., Terraced landscapes in Perù: Terraces and Social Wather Management, World Terraced Landscapes: History, Environment, Quality of Life, Cham, 2019, pp. 119-137.

  Ferrarese, Pappalardo 2019-Ferrarese F., Pappalardo S. et al., Maping Agricultural Terraces in Italy. Methologies Applied in the MAPTER Project, World Terraced Landscapes: History, Environment, Quality of Life, Cham, 2019, pp. 179-194.

  Kroeber 1939-Kroeber A., Cultural and Natural Areas of Native North America, Berkeley, Cambridge University Press, 1939, 242 p.

• Articles

  Չեչիլ պանրի պատրաստման և պահպանման ժողովրդական հմտությունները հայոց մեջ

  Հասմիկ Հարությունյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Չեչիլ պանիրը տարածված է եղել (և է) հայոց ոչ բոլոր տարածաշրջաններում: Չեչիլ պատրաստել են հիմնականում կովի զտած կաթից: Ըստ ժողովրդի մեջ վայելած հարգիության՝ առաջին տեղում եղել է ոչխարի, երկրորդում՝ կովի, երրորդում՝ գոմեշի կաթից պատրաստած չեչիլը: Նույնիսկ նույն տարածաշրջանի տարբեր գյուղերում պանրի այս տեսակը հայտնի է(էր) տարբեր անուններով, պատրաստման նրբերանգներով: Չեչիլ ստանում են թթված(թթու) կաթից: Արագ թթվելու համար որոշ տնտեսուհիներ ավելացնում են աղ, քացախ և այլն: Երբեմն թթված կաթը մակարդվում է ինքնուրույն՝ առանց մակարդի: Որոշ տնտեսուհիներ չեչիլն ստանում են մակարդածուն ձեռքերի մատների, մյուսները՝ փայտիկների հմուտ շարժումներով մշակելու միջոցով: Երկարաժամկետ օգտագործման նպատակով պահում են կա՛մ աղաջրով լի տակառում, կա՛մ հորած (կոխած), հաճախ՝ համեմունքների և կաթնամթերքի այլ տեսակների հավելումներով հանդերձ: Չեչիլ պատրաստելու կարողությունը մինչ օրս գլուխ գովալու առիթ է կանանց համար: Չեչիլից սպիտակ մազերի նման հյուս են պատրաստել, տոն օրերին, որպես նվեր, ուղարկել հարսնացուին, որ հարսի մազերը երկար լինեն, և մինչև սպիտակելը ամուսնու հետ միասին լինեն: Մեծերն աղջիկներին մինչ օրս խորհուրդ են  տալիս չեչիլ ուտել՝ մազերը երկարելու ակնկալիքով:

  Հղումներ

  Bazeyan, Aghanyan 2022- Bazeyan K., Aghanyan G. Shiraki panragortsakan mshakuyt’y, HH GAA SHHH kentroni «Gitakan ashkhatut’yunner», N 1(25), Gyumri, 2022, ej 5-15: (in Armenian)

  Gaspar 1892- Gaspar Y., Giwghatntesut’iwny hay gyugherum. Kat’natntesut’ean masin: Nor-Dar, T’iflis, 06.05.1892, ej 1- 2: (in Armenian)

  Lalayan 1983- Lalayan Ye., Yerker, h. I, Yerevan, HSSH GA hrat., 1983, 457 ej: (in Armenian)

  Hayots’ lezvi barbarrayin barraran, 2004- Hayots’ lezvi barbarrayin barraran, h. 3, HH gitut’yunneri azgayin akademia: H. Acharryani anvan lezvi institut, 2004, 426 ej: (in Armenian)

  Hayots’ lezvi barbarrayin barraran, 2007- Hayots’ lezvi barbarrayin barraran, h. 4, HH gitut’yunneri azgayin akademia: H. Acharryani anvan lezvi institut, 2007, 452 ej: (in Armenian)

  Hayots’ lezvi barbarrayin barraran 2010-Hayots’ lezvi barbarrayin barraran, h. 6, HH gitut’yunneri azgayin akademia: H. Acharryani anvan lezvi institut, 2010, 404 ej: (in Armenian)

  K’alant’ar 1898-K’alant’ar A. Kat’nayin ardyiwnk’ner, Azgagrakan handes, gk’. D, T’iflis, 1898, ej 276-292: (in Armenian)

  Zelinskiy 1885- Zelinskiy S. Ekonomicheskiy byt gosudarstvennykh krest'yan v Shoragele, Aleksandropol'skago uyezda Erivanskoy gubernii, Materialy dlya izucheniya ekonomicheskogo byta gosudarstvennykh krest'yan Zakavkazskogo kraya, t. 1, Tiflis, tip. A. A. Mikhel'sona, 1885, s. 1-97. (in Russian)

  Kalantar 1890-Kalantar A. Sostoyaniye skotovodstva na Kavkaze, Materialy dlya ustroystva kazennykh letnikh i zimnikh pastbishch i dlya izucheniya skotovodstva na Kavkaze, t. II,ch. 2-aya, tip. A. A. Mikhel'sona, 1890, s. 1-72. (in Russian)

• Articles

  Խաղացանկային քաղաքականությունը Խորհրդային Հայաստանի բռնաճնշումների շրջափուլում (1936-1954 թթ.)

  Նարինե Շամամյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Խորհրդային Հայաստանի ձևավորման սկզբնական փուլում իշխանություն և մշակույթի փոխհարաբերությունները խիստ սերտ էին։ Մշակութային որևէ ոլորտի խաղացանկի ձևավորում անհնար էր առանց Մշակույթի ագիտ-քարոզման կենտրոնի թույլտվության, որը գտնվում էր տեղական և մոսկովյան վերահսկողության ներքո:

  Համերգային խաղացանկում պարտադիր էր համարվում Լենինին, Ստալինին, ինչպես նաև Բերիային նվիրված բանաստեղծությունները և երգերը, իսկ կոմունիստական խորհրդանիշները՝ մուրճն ու մանգաղը, ինչպես նաև հնգաթև աստղը կիրառվում էին պարային բեմադրություններում։ Ստալինյան Անհատի պաշտամունքի (1920-1954 թթ.) շրջանում մշակութային քաղաքականության առանցքային նպատակը միջազգային սոցիալիստական մշակույթի ձևավորումն էր, որի գաղափարախոսական ուղենիշը արտահայտվում էր «Ձևով ազգային, բովանդակությամբ սոցիալիստական» բանաձևով։

  Հոդվածի շրջանակներում դիտարկվում է ստալինյան ռեպրեսիաների շրջանում պարային մշակույթի քաղաքականացումը, մասնավորապես՝ ժողովրդական պարերի արգելման և դրանց փոխարեն նոր՝ գաղափարախոսական բովանդակությամբ ժամանակակից պարային բեմադրություններ ստեղծելու գործընթացը։

  Պարային բեմադրություններում կենտրոնական տեղ էին զբաղեցնում Ստալինի, Լենինի և Բերիայի կերպարները, որոնք ընկալվում էին որպես խորհրդային քաղաքականության խորհրդանիշներ։ Համերգային ծրագրերն, որպես կանոն, սկսվում էին Խորհրդային Միության ժողովուրդների հիմնով, որից հետո ընթերցվում էին քաղաքական բնույթի բանաստեղծություններ, ինչպես նաև հնչում էին Ստալինին, Լենինին և Բերիային նվիրված երգեր։

  Այդ ժամանակահատվածում Սրբուհի Լիսիցյանի կողմից բեմադրվել են մի շարք ագիտացիոն ներկայացումներ, այդ թվում՝ «Կոմինտեր», «Պայքար ճեղքվածքների դեմ», «Վիրավոր դրոշակակիրը», «Մուրճ և մանգաղ», «Գերմանացի ժանդարմն ու կոմունիստը», «Կեցցե Կարմիր Չինաստանը», ինչպես նաև «Պիոներ» բալետը։ Թաթուլ Ալթունյանի Երգի-պարի համույթի պարացանկում ընդգրկված էին՝ «Զինվորի պարը», «Սևանի ձկնորսների պարը» և այլ բեմադրություններ։

  Հարկ է նշել, որ 1938 թվականին Խորհրդային Միության կազմավորման կապակցությամբ Մոսկվայում կազմակերպված «Գրականության և արվեստի» փառատոնին մասնակցում էին նաև հայերը։ Հայաստանը ներկայացնում էր Թաթուլ Ալթունյանի Երգի-պարի համույթը, Սրբուհի Լիսիցյանի Ռիթմ, պլաստիկայի և պարի ստուդիան, ինչպես նաև Հայաստանի Աշնակ գյուղի Սասուն պարի ինքնագործ խումբը, որը ղեկավարում էր Վահրամ Արիստակեսյանը։ Սասունցիների պարը բեմում ներկայացնելը ստալինյան ռեպրեսիաների շրջանում համարձակ և քաղաքական առումով ռիսկային քայլ էր, որն անհետևանք չմնաց: Նույն տարում Վահրամ Արիստակեսյանը ձերբակալվեց՝ լրտեսության մեղադրանքով:

  Խորհրդային տարիներին ազգային ավանդական մշակույթին անդրադառնալը որակվում էր որպես գաղափարախոսական շեղում և խստագույնս դատապարտվում էր։ Անթույլատրելի էր նաև որևէ տեսակի մշակութային կապերի հաստատումը Սփյուռքի հետ, իսկ այդպիսի փորձերը դատապարտվում էին պետական դավաճանության և հակախորհրդային գործունեության մեղադրանքներով։

   

  Հղումներ

  HH Azgayin arkhiv, T’at’ul Alt’unyani fond, 1938-42 t’t’. kazmakerpvats hamergneri hashvarrvats tetrer, tsrageri dzerragir ts’uts’ak, f. 1323, ts’. 1, G. 3, N 4: (in Armenian)

  HH Azgayin arkhiv, T’at’ul Alt’unyani fond, 1938-42 t’t’. kazmakerpvats hamergneri hashvarrvats teghekank’ner, f. 1323, ts’. 1, g.13: (in Armenian)

  HH GAA Hnagitut’yan yev Azgagrut’yan institoti arkhiv, Srbuhi Lisits’yani fond, mamuli fond, Večernyj Tiflis, 16 avgust, 1936, N 98: (in Armenian)

  HH GAA Hnagitut’yan yev Azgagrut’yan institoti arkhiv, Srbuhi Lisits’yani fond, mamuli fond, Khorhrdayin arvest, organ HSKHH Luszhoghkomati, 1935 t’. hoktemberi 16, N 19 (47), hasarakakan-k’aghak’akan-gegharvestakan patkerazard Yerkshabat’at’ert’, Khmbagrut’yan hasts’en, Groghneri tun, giny 0 kopek, Sovetskoe iskusstvo Organ KPP SSRA: (in Armenian)

  Muradyan H., Steghtsagortsakan miut’yunneri dzevavorumy, gortsuneut’yuny, yev p’vokhakerpumnery Hayastani khorhrdayin yev ankakhut’yan shrjanum, Taratsashrjan yev ashkharh, h. XI, N 2, 2020, ej 127-134: (in Armenian)

  Stalinyan brrnachnshumnery Hayastanum. Patmut’yun, hishoghut’yun, arrorya, hishoghut’yan azgagrut’yun. 5, H. Kharratyan, G. Shagoyan, H. Marut’yan, L. Abrahamyan, HH GAA Gitut’yun hrat. Yer., 2015, 440 ej: (in Armenian)

  Kilich’yan N., Hay zhoghovrdakan bemadrakan pary, HAB, pr. 26, Gitut’yun hrat., Yer., 2009, 91-180 ej: (in Armenian)

  Pikich’yan H., Azgayin yerazhshtut’yan zargats’man Khorhrdayin teslakany. Et’noyerazhshtagitakan ditarkumner, Arvestagitakan handes, 2 (8), 2022, 69-92 ej: (in Armenian)

  Sirotkina I.- Svobodnyy tanets v Rossii, Novoye literaturnoye obozreniye, M., 2021, 424 s.: (in Russian)

  Kenez P., The Birth of the Propaganda State, Soviet Methods of Mass Mobilization 917-1929, Cambridge University Press 1985, 309 p.

  Marutyan H., The Memory of Genocide and the Karabagh Movment, ‘Gitutyun’ pub., House of NAS RA Yerevan, 2009, 416:

• Articles

  Գորբաչովյան վերակառուցումը և ազգային հարցը

  Արտակ Խաչատրյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Կազմավորման առաջին տարիներին ազգային հարցը Խորհրդային Միությունում քաղաքական առաջնահերթությունների թվին չէր պատկանում։  Ճիշտ է, ԽՍՀՄ տարբեր ժողովուրդների շրջանում խորհրդային քաղաքականությունը նպաստեց ազգային ինքնության զարգացմանը, այդուհանդերձ, բրեժնևյան կառավարման տարիներին խոսվում էր նոր տիպի պատմական հանրույթի՝ «խորհրդային ժողովրդի» կայացման մասին։ Սակայն վերակառուցման տարիներին ազգային խնդիրները սրվել են՝ դառնալով պետական անկայունության հիմնական գործոններից մեկը։ Ֆերգանայի և Օշի բախումները, վրաց-աբխազական ու ղարաբաղյան հակամարտությունները, ինչպես նաև Բալթյան երկրներում և Ղրիմում տեղի ունեցած ազգային-ազատագրական շարժումները վկայում էին խորհրդային տարիներին կուտակված հիմնախնդիրների մասին։

  Խորհրդային Միության ազգային քաղաքականության անարդյունավետությունը և Գորբաչովի՝ այս հարցում հստակ հայեցակարգ չունենալը նպաստեցին կայսրության փլուզման արագացմանը՝ ազգային հարցը դարձնելով ԽՍՀՄ-ի կործանման առանցքային գործոններից մեկը։

  Հղումներ

  Beloshapka 2012 - Beloshapka N., Gosudarstvo i kul'tura v SSSR: ot Khrushcheva do Gorbacheva: monografiya, Izhevsk, 2012, 320 s. (in Russian)

  Brandenberger 2009 - Brandenberger D., Natsional-bol'shevizm. Stalinskaya massovaya kul'tura i formirovaniye russkogo natsional'nogo samosoznaniya (1931-1956 gg.), SPb., 2009, 416 s. (in Russian)

  Brubeyker 2010 - Brubeyker R., Mify i zabluzhdeniya v izuchenii natsionalizma, Mify i zabluzhdeniya v izuchenii imperii i natsionalizma, red-y I. Gerasimov, M. Mogil'ner, Al. Semenov, M., 2010, s. 62-109. (in Russian)

  Gindin 1972 - Gindin A., Sovetskiy narod-novaya istoricheskaya obshchnost' lyudey, Fakty i domysly protiv fal'sifikatsii natsional'nykh otnosheniy v Sovetskom Soyuze, red.-y Mitin M., Vartichan I. i dr., Kishinev, 1972, s. 52-60. (in Russian)

  Gorbachev 1987 - Gorbachev M., Perestroyka i novoye myshleniye dlya nashey strany i dlya vsego mira, M., 1987, 271 s. (in Russian)

  Dzidzoyev 2000 - Dzidzoyev V., Natsional'nyye otnosheniya na Kavkaze, Vladikavkaz, 2000, 239 s. (in Russian)

  Konstitutsiya 1985 - Konstitutsiya (Osnovnoy Zakon) Soyuza Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik; Prinyata na vneocherednoy sed'moy sessii Verkhovnogo Soveta SSSR devyatogo sozyva 7 oktyabrya 1977 goda. KONSTITUTSIYA (Osnovnyye Zakony) Soyuznykh Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik , M., 1985, 744 s. (in Russian)

  Ryzhkov 2009 - Ryzhkov N., Glavnyy svidetel', M., 2009, 240 s. Suni 2007 - Suni R.G., Imperiya kak ona yest': imperskiy podkhod v istorii Rossii, «natsional'naya» identichnost' i teorii imperii, Natsionalizm v mirovoy istorii, M., 2007, s. 36–82. (in Russian)

  Cheshko - Cheshko S., Rol' etnonatsionalizma v raspade SSSR, Skepsis, Nauchno-prosvetitel'skiy zhurnal, https://scepsis.net/library/id_1763.html (in Russian)

  Shevyakin 2005 - Shevyakin A., Razgrom sovetskoy derzhavy. Ot «ottepeli» do «perestroyki», M., 2005, 252 s. (in Russian)

• Articles

  Լուսանկարը որպես հայագիտության ուսումնասիրման աղբյուր և պատմության վավերագրման փաստացի վկայություն

  Իվեթ Թաջարյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Լուսանկարչության հայտնագործումից ի վեր տարբեր մասնագետներ իրենց ուսումնասիրությունները լիարժեք և ավելի ընկալելի դարձնելու համար սկսեցին համագործակցել լուսանկարիչների հետ։ Գրավոր տեքստերին ուղեկցող  յուրաքանչյուր լուսանկար իր առաքելությամբ բացառիկ է։

  XIX դարից ի վեր Հայոց պատմության տարբեր իրադարձությունների հետքերը կարելի է տեսնել լուսանկարներում` որպես պատկերավոր ապացույց, մեր օրերում` որպես հայագիտության ուսումնասիրման աղբյուր և պատմության վավերագրման փաստացի վկայություն։

  Հոդվածում ներկայացված տարաբնույթ օրինակները ապացուցում են, որ մեր  օրերում գիտնականների հետազոտությունները ամբողջականացնելու տեսանկյունից լուսանկարները անհերքելի փաստեր են:

   

  Հղումներ

  T’ajaryan 2023 - Anii hushardzannern yst Karapet Hovhanjanyani lusankarneri (Matenadarani gradarani lusankarch’akan zhoghovatsuneri havak’atsu, Hmr 423 zhoghovatsu), «EJMIATSIN» kronagitakan yev hayagitakan amsagir, 2023, ej 121-135: (in Armenian)

  T’ajaryan 2023 - T’ajaryan I․, Lusankarneri yntrani Mashtots’i anvan Matenadarani havak’atsunerits’, Yerevan, Zangak hratarakch’ut’yun, 2023, 184 ej: (in Armenian)

  T’ajaryan, Gasparyan 2024 - T’ehrani «Artak Manukyan» t’angaranum pahvogh Ant’uan Sevrugini lusankarnery, Gegharvesti akademiayi Taregirk’ 16, 2024/1, Yerevan, 162-181: (in Armenian)

  K’voch’ar 2007 - K’voch’ar V․, Hay lusankarich’ner, heghinakayin hratarakut’yun, Yerevan, 2007, 448 ej. (in Armenian)

  Mashtots’yan Matenadaran (MM), gradaran, Hmr 358 albom, 110 lusankar, «Geghark’unik’» albom, ashkhatasirut’yamb, Ye․ Lalayeani yev M․ Yermakovi. (in Armenian)

  Mashtots’yan Matenadaran (MM), gradaran, Hmr 359 albom, 110 lusankar, «Vayots’ dzor» albom, ashkhatasirut’yamb, Ye․ Lalayeani yev M․ Yermakovi. (in Armenian)

  Mashtots’yan Matenadaran (MM), gradaran, Hmr 423 albom, 22 lusankar, lusankarich’, Karapet Hovhanjanyan. (in Armenian)

• Articles

  Ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը՝ որպես հայագիտության զարգացման հնարավորություն

  Ռուզաննա Ծատուրյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ոլորտը վերջին տասնամյակներում գլոբալ մշակութային քաղաքականության առաջնահերթություններից է։ Մշակութային ժառանգության անշարժ կառույցներից ու տարածքներից բացի, միջազգային մշակութային քաղաքականությունը սկսեց կենտրոնանալ նաև ավանդույթների և դրանց կրողների ուղղությամբ՝ համարելով այն ժամանակակից մշակութային միջավայրերի ու մշակութային ժառանգության պահպանության ապագայի խնդիրը։ 2006թ. Հայաստանի Հանրապետությունը վավերացրել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2003 թ. «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին» կոնվենցիան՝ մաս դառնալով միջազգային օրակարգի։ 

  Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության միջազգային և տեղական տարբեր անվանակարգերում և ցանկերում տվյալ երկրի մշակութային ժառանգության տարրերի ներառումը ի թիվս բյուրոկրատական, պետական քաղաքականության գործընթացների, նախևառաջ ենթադրում է բովանդակային և հայեցակարգային մոտեցումներ։ Այս առումով, հայագիտության ոլորտը վճռորոշ դեր ունի։

  Հոդվածում քննարկվում են հայագիտության հնարավորությունները և ներուժը՝ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության գլոբալ և տեղական քաղաքականության դինամիկ զարգացումների համատեքստում։ Կարևորվում են  ինչպես հայագիտական ուսումնասիրությունների մեթոդաբանական մոտեցումների վերա(սահմանելու) խնդիրները, սեփական մշակութային ժառանգության «թարգմանության» և գլոբալ շտեմարաններում ներկայացվածության համար անհրաժեշտ մոտեցումների ներուժը, այնպես էլ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ստեղծած չափանիշներին աջակցող հետազոտական միջավայրի ներուժի խնդիրներն ու հնարավորությունները։

  Միաժամանակ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ոլորտը մեթոդաբանական առումով հայագիտության համար լուրջ ներուժ ունի միջգիտակարգային, ներառական և քաղաքականության վրա գործուն ազդեցություն ունեցող հետազոտությունների իրականացման առումով։

  Այս ներուժի իրացումը փոխադարձ արդյունավետ կարող է դառնալ ինչպես հայագիտության հետազոտությունների, այնպես էլ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության փորձի պահպանության համար։

  Հղումներ

  Voch’ nyut’akan mshakut’ayin zharrangut’yun: Dasakargumn u ch’ap’voroshich’nery: (Teghekatvakan ughets’uyts’) 2009 / Khmb., A. Sargsyan; HH GAA Hnagitut’yan yev azgagrut’yan in-t. HH Mshakuyt’i nakhararut’yun. Yerevan: (in Armenian)

  Aikawa 2004-Noriko Aikawa, An Historical Overview of the Preparation of the UNESCO International Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, No. 221–222 (Vol. 56, No. 1–2, 2004), Oxford, էջ 137․

  Boas 1938-Boas, F.,The mind of primitive man (Rev. ed.). 1938, Macmillan.

  Date palm, knowledge, skills, traditions and practices - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO․

  Debarbieux, B., Bortolotto, C., Munz, H., & Raziano, C., 2021- Debarbieux, B., Bortolotto, C., Munz, H., & Raziano, Sharing heritage? Politics and territoriality in UNESCO’s heritage lists. Territory, Politics, Governance, 2021, 1–17.

  Hafstein 2015-Hafstein, Intangible Heritage as Diagnosis, Safeguarding as Treatment. Journal of Folklore Research, 2015, 52(2-3), 281.

  Han 2022-Han, C., On the Subjects of Intangible Cultural Heritage Practice and Protection. Western Folklore, 2022, 81(2/3), 297–310.

  Kirshenblatt-Gimblett, B., 2014-Kirshenblatt-Gimblett, B Intangible Heritage as Metacultural Production†. Museum, 2014, 66: 163-174.

  Kurin, R. 2007, Kurin, R., Safeguarding intangible cultural heritage: Key factors in implementing the 2003 Convention. International journal of intangible heritage, 2007, 2(8), 9-20.

  Nye, J. S. Jr., 2008-Nye, J. S. Jr. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 2008,616(1), 94–109.

  Pfeilstetter, R.,2017-Pfeilstetter, R., Culture in Heritage On the Socio-Anthropological Notion of Culture in Current Heritage Discourses. Anthropos, 2017,112 (2), 609-616.

  Traditional Korean wrestling (Ssirum/Ssireum) - intangible heritage - Culture Sector - UNESCO

  Varpahovskis, E., 2018-Varpahovskis, E., Intangible cultural heritage: Is it a platform for cooperation or competition between cultural diplomacies? The case of South Korea–Japan–China relations within UNESCO’s ICH framework. SNU Journal of International Affairs, 2018, 3(1).

  Criteria for inscription on the lists established by the 2003 convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage Paris 5 – 6 December 2005․

  Karg voch’ nyut’akan mshakut’ayin arzhek’neri nuynakanats’man, p’astat’ght’avorman, pahpanut’yan yev teghekatvut’yan p’vokhanakman, Havelvats N 1 HH karravarut’yan 2010 t’vakani septemberi 3-i N 1173 - N voroshman. (in Armenian)

  Hayagitut’yan zargats’man hayets’akargin, hayagitut’yan volorti zargats’man 2012-2025 t’vakanneri rrazmavarut’yany yev dra irakanats’man mijots’arrumneri zhamanakats’uyts’in havanut’yun talu masin, Hayastani Hanrapetut’yan karravarut’yan nisti ardzanagrut’yunits’ k’aghvatsk’, 12 hunvari 2012 t’vakani N 1 ardzanagrayin voroshum. (in Armenian)

  Hayastani Hanrapetut’yan voch’ nyut’akan mshakut’ayin arzhek’neri ts’ankeri kazmman ch’ap’voroshich’nery yev voch’ nyut’akan mshakut’ayin zharrangut’yan arzhek’neri ts’anky hastatelu masin karravarut’yan № 310-A voroshum, 2010 marti 1. (in Armenian)

  HH mshakut’ayin taratsk’neri chanach’man ch’ap’voroshich’nery yev mshakut’ayin taratsk’neri ts’anky hastatelu masin HH karravarut’yan voroshum, 2012. (in Armenian)

  HH orenk’y voch’ nyut’akan mshakut’ayin zharrangut’yan masin, hoktember 7, 2009t’ HO-187-N. (in Armenian)

  HH` anhapagh pashtpanut’yan karik’ unets’vogh voch’ nyut’akan mshakut’ayin zharrangut’yan ts’ankeri grants’man u kazmman ch’ap’voroshich’nery yev drants’ himan vra kazmvats voch’ nyut’akan mshakut’ayin zharrangut’yan arzhek’neri ts’anky hastatelu masin HH karravarut’yan voroshum, 2011. (in Armenian)

  Voch’ nyut’akan mshakut’ayin arzhek’neri nuynakanats’man, p’astat’ght’avorman, pahpanut’yan yev teghekatvut’yan p’vokhanakman kargy u voch’ nyut’akan mshakut’ayin arzhek’i vkayagri dzevy hastatelu masin Karravarut’yan N1173-N voroshum, 2010 septemberi 3. (in Armenian)

• Articles

  Ազգագրությունից մշակութային մարդաբանություն. Հայաստանում սոցիալական գիտակարգերի սահմանների խնդրի շուրջ

  Գայանե Շագոյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Սույն հոդվածը ուսումնասիրում է հետխորհրդային Հայաստանում գիտակարգային անցումը ազգագրությունից մարդաբանության, որը մի քաոտիկ գործընթաց է՝ տարբեր բանավեճերի ուղեկցությամբ: Լոկալ խմբերի մշակութային առանձնահատկություններն ուսումնասիրող գիտակարգի համար անվանում գտնելու քննարկումներն առկա էին սկսած դրա ձևավորման սկզբնական փուլից: Այս բանավեճին մասնակցում էին 19-րդ դարավերջի հայ մտավորականները նույնպես՝ նախընտրելով եվրոպական ակադեմիական ավանդույթներում ընդունված տերմինաբանությունն ու բովանդակային շրջանակը: Այնուամենայնիվ, Հայաստանի խորհրդայնացումը այս գիտակարգի համար ամրագրեց «ազգագրություն» եզրը, որը պահպանվեց և հետխորհրդային շրջանում: Գիտակարգային այս ժառանգությունը հանգեցրել է զգալի մարտահրավերների ինչպես ներքին ակադեմիական շուկայում, այնպես էլ միջազգային գիտական հաղորդակցության մեջ:

  Հասարակական գիտություններում «ազգագրությունը» լայնորեն ընկալվում է որպես հետազոտական մեթոդ, հիմնականում դաշտային աշխատանք, այլ ոչ թե առանձին գիտակարգ: Մինչդեռ նույնանման բովանդակությամբ գիտությունը ավելի հայտնի որպես սոցիալ-մշակութային մարդաբանություն: Այս անհամապատասխանելիությունը բարդացնում է Հայաստանի ակադեմիայի արտաքին ներկայացվածությունը և դրա ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը: Երկրի ներսում այս եզրը ստեղծում է շփոթություն, քանի որ այն հաճախ նույնացվում է ավանդական մշակույթի պահպանման առաքելության հետ՝ ստվերելով դրա ավելի լայն տեսական և մեթոդաբանական շրջանակը:

  Հոդվածի նպատակն է խթանել քննադատական քննարկում Հայաստանի հասարակական գիտությունների համակարգի բարեփոխման և արդիականացման անհրաժեշտության վերաբերյալ, ներառյալ անվանումների թարմացումը՝ միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցնելու և ոլորտի զարգացող բովանդակությունը ճշգրիտ արտացոլելու համար:

  Հղումներ

  Bayadyan 2015 – Bayadyan H., Mshakut’abanut’yun yev/kam mshakut’ayin usumnasirut’yunner, Hetk’, 2015, marti 16 https://hetq.am/hy/article/59063 (in Armenian)

  Lalayeyan 1896a – Lalayean Yer., Hratarakch’its’, Azgagrakan handes, 1896, Girk’ A, ej 5-6 (in Armenian)

  Lalayeyan 1896b – Lalayean Yer., Hamarrot Tesut’yun hay azgagrut’yan, Azgagrakan handes, 1896, Girk’ A, ej 7-26 (in Armenian)

  Lippert 1908 – Lippert Y. Koylturi patmut’iwn, Masn yerkrord, Eminean azgagrakan zhoghovatsu, h. E, 1908, ej 1-221 (in Armenian)

  Kanonadrut’iwn 1906 – Kanonadrut’iwn hayots’ azgagrakan ynkerut’ean, Azgagrakan Handes, Girk’ , T’iflis, 1906, ej 186-195 (in Armenian)

  Melik’-P’ashayan, Nazinyan 1988 - Melik’-P’ashayan K.V., Nazinyan A.M., Yervand Lalayani kyank’n u gitakan gortsuneut’yuny, Yer. Lalayan, Yerker, h. I, Yerevan. Haykakan SSH, GAA hratarakch’ut’yun, 1988, ej 7-31 (in Armenian)

  Shagoyan, 2024 – Shagoyan G., Inch’pes yen kapvum yarkhushtan, «Sasna tsrrer»-n u hazarasheny. azgayin patumi dzevavorumy khorhrdayin ardiakanats’man nakhagtsum, Ashnak gyughi orinakov», khmb. T. Dalalyan, «Pari tsisakan yev banahyusakan yent’atek’sty» gitazhoghov, nvirvats Gagik Ginosyani hishatakin, 27-29 septemberi, Yerevan, HAI hrat., 2024, ej 70-74 (in Armenian)

  Shterrnberg 1908 - Shterrnberg L., Azgagrut’iwn, Eminean azgagrakan hades, 1908, h. E, ej 1-36 (in Armenian)

  Patmut’yunner-1 2001 - L. Abrahamyan, A. Gulyan, H. Kharratyan, H. Marut’yan, H. Petrosyan, H. Pikich’yan. Patmut’yunner aghk’atut’yan masin, Yer., «Lusakn» hrat., 2001, 432 ej (in Armenian)

  Petri 1896 – Petri E. Mardabanut’ean patmakan zargats’umy, Azgagrakan handes, Girk’ A, 1896, ej 3-52 (in Armenian)

  Abrahamian 2014 – Abrahamian L., Od współczesności XIX wieku do współczesności wieku XXI, pod redakcją Lewona Abrahamiana I Konrada Siekierskiego, Armenia: kultura współczesna w ujęciu antropologicznym), Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2014, pp. 19-31. (in Russian)

  Arutyunyan 2021 – Arutyunyan V., Istoriya politzaklyuchennogo, Yer.: «Van Ar'yan», 2018, 275 s.

  Bromley 1973 – Bromley YU.V., Etnos i etnografiya. Moskva: Nauka, 1973, 283 s. (in Russian)

  Vallerstayn 2006 – Vallerstayn I. Mirosistemnyy analiz: Vvedeniye, M.: Izdatel'skiy dom «Territoriya budushchego», 2006, s. 230-246 (in Russian)

  Kollinz 2009 – Kollinz R., Chetyre sotsiologicheskikh traditsii, M.: Izdatel'skiy dom «Territoriya budushchego», 2009, 320 s. (in Russian)

  Martin 2001 – Martin T., Imperiya polozhitel'noy deyatel'nosti: Sovetskiy Soyuz kak vysshaya forma imperializma, red.: R. Syuni, T. Martin, Gosudarstvo natsiy: imperiya i natsional'noye stroitel'stvo v epokhu Lenina i Stalina, M.: ROSSPEN, s. 88-116 (in Russian)

  Serebryanyy 2009 – Serebryanyy S., Yest' li takaya nauka «kul'turologiya»? Filologiya, Iskusstvovedeniye, Kul'turologiya: novyye vodorazdely i perspektivy vzaimodeystviya. Materialy Mezhduanrodnoy nauchnoy konferentsii, Sankt-Peterburg: Nestor-Istoriya, 2009, s. 141-154 (in Russian)

  Tishkov 2003 - Tishkov V. A., Rekviyem po etnosu: issledovaniya po sotsial'noy i kul'turnoy antropologii. Moskva: Nauka, 2003, 532 s. (in Russian)

  Shagoyan 2022 – Shagoyan G., «Natsional'noye po soderzhaniyu i sotsialisticheskoye po forme»: palimpsest memorialov sovetskoy Armenii, Armyanskiy gumanitarnyy vestnik, 2022, N9, s. 122-144 (in Russian)

  Yurchak 2014 – Yurchak A., Eto bylo navsegda, poka ne konchilos'. Posledneye sovetskoye pokoleniye, M.: NLO, 2014, 664 s. (in Russian)

  Abrahamian 2024 – Abrahamian L., From Ethnography to Anthropology: A Survey of a Social Discipline in Armenia, public lecture at USC, 2024

  Bart, Gingrich, Parkin, Silverman 2005 – Bart F., Gingrich A., Parkin R., Silverman S., One Discipline, Four Ways: British, German, French, and American Anthropology, Chicago and London: University of Chicago Press, 2005, 406 p.

  Buchowski 2006 - Buchowski M., Social Thought & Commentary: The Specter of Orientalism in Europe: From Exotic Other toStigmatized Brother, Anthropological Quarterly, Vol. 79, No. 3 (Summer, 2006), pp. 463-482

  Clay 1995 - Clay C. B., Russian Ethnographers in the Service of Empire, 1856-1862, Slavic Review, Vol. 54, No. 1 (Spring, 1995), pp. 45-61

  Clifford 1988 - Clifford J., The Predicament of Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1988, 408 p.

  Clifford, Marcus 1985 – Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, eds.: Clifford J., Marcus G.E., Berkeley: University of California Press, 1985

  Dabaghyan 2011 – Dabaghayn A., Salvage versus Knowledge: Armenian Ethnography Across Soviet Times, eds.: Mühlfried F., Sokolovskiy S., Soviet Era Anthropology in the Caucasus and Central Asia, Berlin et al., LIT, pp. 151-173, Appendix 1

  Hagan 2009 – Hagan M.D., The Transnational Ethnic Activism of Vojvodina Hungarians, Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity, 2009, September, Vol. 37, No 5, 613-640

  Hirsch 2005 – Hirsch F., Empire of Nations: Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet Union. Ithaca, NY: Cornell University Press, 2005, 367 p.

  Hrokh 1993 – Hrokh M., From National Movement to the Fully-formed Nation. The Nation-building Process in Europe, New Left Review, 1993, No. 198, April, pp. 3-19

  Kuper 2015 – Kuper A., Anthropology and Anthropologists. The British School in the Twentieth Century, London, NY: Routledge, 2015, 152 p.

  Levi-Strauss 1975 – Levi-Strauss C., Anthropology: Preliminary Definition: Anthropology, Ethnology, Ethnography, Diogenes, 1975, vol. 25, issue 90, pp. 1-25

  Midena, Yeo 2022 – Midena D., Yeo R., Towards a history of the questionnaire, Intellectual History Review, 2022, vol. 32, No 3, pp. 503-529

  Said 1977 - Said Ed., Orientalism. London: Penguin, 1977, 374 p.

  Scherrer 2013 – Scherrer J., The ‘cultural/civilizational turn’ in post-Soviet identity building, eds.: P.-A. Bodin, S. Hedlund, E.Hamli, Power and Legitimacy Challenges from Russia, L., NY.: Routledge, 2013, pp. 152-168

  White 1958 – White L., Culturology, Science, 1958, Vol. 128, Issue 3324, p. 1246

• Articles

  Ուդիական համայնքի ձեւավորումը, գործունեությունը և արդի վիճակը Հայաստանի Հանրապետությունում

  Գրիգորի Այվազյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Ուդիների մի մասը 1988-1990 թ․թ. (փախստականներ Ադրբեջանից),  բնակություն է հաստատել Հայաստանում հիմնականում Տավուշի մարզում՝ Նոյեմբերյան, Դեբետավան, Հաղթանակ, Պտղավան, Բագրատաշեն  և այլ բնակավայրերում։ Ուդիները բնակություն են հաստատել նաև Երևան քաղաքում՝ Գեղարքունիքի, Կոտայքի մարզերում և այլն։ Էթնիկ ուդիների թիվը Հայաստանի տարբեր մարզերում կարող է տատանվել մոտ 200-500-ից 1000-1500 մարդ։ Հայաստանում բավականին շատ կրիպտոուդիններ կան, ինչը դժվարացնում է դրանց ճշգրիտ թիվի պարզումը։ 2018 թ. Հայաստանում ուդիների նախաձեռնող խումբը ստեղծել է «Պատմական Աղվանքի ուդի ժողովրդի վերածնունդ» ՀԿ։ ՀՀ ուդիական համայնքի հիմնական նպատակներն ու խնդիրները հետևյալն են։ 1)Ուդիերեն լեզվի ուսումնասիրություն,  2) պատմության ուսումնասիրություն, 3) մշակույթի 4)  ծեսերի, սովորույթների ու ավանդույթների պահպանումը Հայաստանում։ Իր գոյության ընթացքում 2018-2024 թ․թ. Կազմակերպությունն արդեն իրականացրել է մի շարք մշակութային և կրթական միջոցառումներ։ Առաջիկայում ուդիական համայնքը նախատեսում է մի շարք այլ միջոցառումներ: Հայաստանի աղվան-ուդիական համայնքը սերտորեն համագործակցում է հայ կովկասագետների  հետ՝ նպատակ ունենալով զարգացնել և ամրապնդել ուդի և հայ ժողովուրդների դարավոր եղբայրական հարաբերությունները

  Հղումներ

  Akopyan 2022- Akopyan A., Albaniya-Aluank v greko-latinskikh i drevnearmyanskikh istochnikakh, Vtoroye, pererabotannoye izdaniye Yerevan, Izd-vo AN RA, 2022, 303 s. (in Russian)

  Akopyan 2013- Akopyan A., K postanovke voprosa ob etnokonsolidatsii naseleniya Kavkazskoy Albanii v period oslableniya Arabskogo Khalifata, «Caucasica», Vyp. II, Moskva, 2013, c. 21–39. (in Russian)

  Ayvazyan 2023- Ayvazyan G. Udiny: Istoriko-etnograficheskiy ocherk, Yerevan.: Izdatel'stvo «IAE», 2023, 296 s. (in Russian)

  Gukasyan 1974- Gukasyan V. L., Udinsko-azerbaydzhansko-russkiy slovar', Baku, Izd-vo «Elm», 1974, 296 c. (in Russian)

  Kuznetsov 1999- Kuznetsova I. V., opublikovannaya im v sbornike. Udiny: Istochniki i novyye materialy, Krasnodar, 1999, Izd-vo «RAyF», 273 s. (in Russian)

  Kharatyan 2015- Kharatyan G., Ofitsial'nyye etno-demograficheskiye pokazateli v Azerbaydzhane v kontekste poiska i krizisa identichnosti azerbaydzhantsev. Udiny: krakh vsekh usiliy samosokhraneniya, Moskva, Izd-vo «Tsentrizdat», 2015, 136 s. (in Russian)

  Kharatyan 2003- Kharatyan G., Etnokonfessional'nyye protsessy v zone Sheki-Kabala (XVIII–XX vv.), Nauchnaya mysl' Kavkaza, Yer., 2003, № 3, s. 80–89. (in Russian)

  Kharatyan 2019- Kharatyan G. Udiny v vostochno-khristianskom mire: dinamika lokalizatsii, identifikatsii, samoidentifikatsii udin-khristian: Aktual'nyye voprosy izucheniya khristianskogo naslediya Vostoka: sbornik statey po materialam mezhdunarodnoy konferentsii, Sergiyev Posad, 15 noyabrya 2017 g.). – Sergiyev Posad: Izdatel'stvo Moskovskoy dukhovnoy akademii, 2019, s.149-200. (in Russian)

  Kharatyan 2019- Kharatyan G. Kavkazsko-albanskiy faktor v protsesse formirovaniya azerbaydzhanskoy etnicheskoy identichnosti, Narody Kavkaza v tsivilizatsionnom prostranstve Rossii: materialy VI mezhdunarodnogo foruma istorikov-kavkazovedov, Rostov –na-Donu, Yuzhnyy nauchnyy tsentr RAN, 2019, s. 503-509. (in Russian)

  Maysak-2010- Maysak T. A., K Publikatsii Kavkazsko-Albanskikh palimpsestov iz Sinayskogo monastyrya, VYA, № 6, 2010, s. 88–93. (in Russian)

  Gippert, Schulze, Aleksidze, Mahé-2008- Edited by J. Gippert, W. Schulze, Z. Aleksidze, J.-P. Mahé, The Caucasian Albanian Palimpsests of Mount Sinai, Vol. I–II, Turnhout, «Brepols Publishers», 2008, 530p.

• Articles

  Թոնիրը հայոց բանավոր մշակույթում

  Սիրանույշ Առաքելյան

  Դիտել PDF-ը Հոդվածի նախադիտում

  Աբստրակտ

  Թոնիրը (օջախը) հայոց մեջ սերտորեն կապված է կրակի և նախնիների պաշտամունքի հետ, որն իր հետքն է թողել ժողովրդական բանահյուսության մեջ, հավատալիքային և տոնածիսական համակարգերում ու սովորույթներում: Այն սոսկ կենցաղային բնույթ չի կրել հայ մարդու առօրյայում. ունենալով բազմագործառութային բնույթ՝ նաև սրբազնացվել է՝ ծառայելով ընտանիքի և համայնքի կրոնածիսական կարիքներին, իսկ գյուղերում որոշ թոնիրներ ձեռք են բերել նաև սրբազան վայրի նշանակություն: Թոնրի գործառույթները ձգվում են հաց թխելուց մինչև պսակ ու կնունք, բժշկելուց մինչև չարխափանություն ու չարահալածություն, գուշակությունից մինչև կերպափոխում, մուրազատվություն և ուխտագնացության սրբազան վայր: Հայը այն համարել է տան սրաբավայր՝ ըստ կենցաղավարող այն հավատալիքի, թե ընտանիքի նախնիների հոգիներն ապրում են թոնրի ակի մեջ կամ շուրթին: Եկեղեցի չունեցող գյուղերում թոնիրը «փոխարինել» է քրիստոնեական տաճարին, որի վրա կատարվել են և´ կնունքներ, և´ պսակադրություններ:

  Հայոց բանավոր մշակույթում թոնրի շուրջ ձևավորվել են ավանդազրույցներ, զրույցներ, հանելուկներ, այն հիշատակել են նաև հարսանեկան ծիսական երգերում:

  Հայկական Լեռնաշխարհի գրեթե բոլոր ազգագրական շրջաններում երդվել են «տաճար թունդիրով». այն վստահելի երդում էր, որը դիմացինին ստիպում էր հավատալ երդվողի խոսքի ճշմարտացիությանը:

  Հղումներ

  Abeghyan, 1975 - Abeghyan M., Yerker, h. E, HSSH GA hrat., 1975, 603 ej: (in Armenian)

  Alishan, 2002 - Alishan GH., Hin havatk’y kam het’anosakan krony (grakan arevelahayereni veratsets’ A.G. Barseghyany), hrat. «Hrazdan» SPY, 2002, 295 ej: (in Armenian)

  Acharryan, 1973 – Acharryan H., Hayeren armatakan barraran, h. II, Yerevani hamalsarani hrat., 1973, 687 ej: (in Armenian)

  Avagyan, 1978 - Avagyan S., Archak, Hay azgagrut’yun yev banahyusut’yun, h. 8, HSSH GA hrat., 1978, 186 ej: (in Armenian)

  Bense 1972 – Bense (Sahak Movsisyan), Bulanykh, Hay azgagrut’yun yev banahyusut’yun, h. 3, HSSH GA hrat., 1972, 182 ej: (in Armenian)

  Gnuni, 2004 - Gnuni A., SHengavit’yan mshakuyt’i ojakhnery yev drants’ hamalirnery, Patmabanasirakan handes, №1, 2004, ej 203-223: (in Armenian)

  Yeganyan, 2013 - Yeganyan L., mets Sepasari ojakh-zoharanner, HH GAA Shiraki hayagitakan hetazotut’yunneri kentron. Gitakan ashkhatut’yunner, h. 16, 2013, ej 56-62: (in Armenian)

  Yeznik Koghbats’i, 1970 - Yeznik Koghbats’i, Yeghts aghandots’, «Hayastan» hrat., 1970, 254 ej: (in Armenian)

  Zhamanakakits’ hayots’ lezvi bats’atrakan barraran, 1980 - Zhamanakakits’ hayots’ lezvi bats’atrakan barraran, h. IV, HSSH GA hrat., 1980, 828 ej: (in Armenian)

  Lalayan, 1895 - Lalayan Ye., Javakhk’,Azgagrakan handes., g. A, Shushi, 1895, ej 117-378: (in Armenian)

  Lalayan, 1897 - Lalayan Ye., Varanda, Azgagrakan handes, g. B, T’iflis, 1897, ej 5-244: (in Armenian)

  Lalayan, 1903 - Lalayan, Ye., Borch’alui gavarr, Azgagrakan handes., g. X, T’iflis, 1903, 113-268: (in Armenian)

  Lalayan, 2021 - Lalayan Ye., Yerker, h. 4, HAI hrat., 2021, 692 ej: Lalayan, 2024 - Lalayan Ye., Yerker, h. 5, HAI hrat., 2024, 592 ej: (in Armenian)

  Lisits’yan, 1969 – Lisits’yan S., Zangezuri hayery, HSSH GA hrat., 1969, 334ej + 130 nkar: (in Armenian)

  KHemch’yan, 2008 - KHemch’yan E., Ijevan (Dzorop’vor), Hay azgagrut’yun yev banahyusut’yun, h. 25, HH GAA «Gitut’yun» hrat., 2008, 490 ej: (in Armenian)

  HAI ARKH – HAI ARKH, Ye. Lalayani khmbarshavi fond FA III, t’. 3844-3891; FA III, t’. 1891-1929: (in Armenian)

  HZHH, 2023 - HZHH, h. XIX (Kazmogh, T’. L. Hayrapetyan), HAI hrat., 2023, 736 ej: (in Armenian)

  Ghanalanyan, 1969 - Ghanalanyan A., Avandapatum, HSSH GA hrat.,1969, 530 ej + 33 lusankar: (in Armenian)

  MM, 973 - MM, Mashtots’, DZerr. 973, 265 B: (in Armenian)

  MM, 5823 - MM,Mashtots’, DZerr. 5823, 171B-176B: (in Armenian)

  Nahapetyan, Gharibyan, 2006 – Nahapetyan RR., Gharibyan I., Gitelik’ yev khorhrdanish, havatalik’ yev sovoruyt’ (mijazgayin arrajin gitazhoghovi hodvatsneri zhoghovatsu), Yerevan, «Gitut’yun» hrat., 2006, ej 124 -140: (in Armenian)

  Petrosyan, 2001 - Petrosyan H., Hayots’ srbery yev srbavayrery, Yerevan, «Hayastan» hrat., 2001, ej 347-356: (in Armenian)

  Syunik’i Banahyusut’yuny, 2020 - Syunik’i Banahyusut’yuny (kazmoghner, T’. Hayrapetyan, G. Melik’yan, S. Arrak’elyan, A. Kirakosyan), Yerevan, HAI hrat., 2020, 384 ej: (in Armenian)

  K’nar mshets’wots’ yev vanets’wots’, 1874 - K’nar mshets’wots’ yev vanets’wots’ (minch’ev ayzhm ch’hratarakuats yerger) (zhoghoveats’ Aristakes vrd. Sedrakean), i Vagharshapat, i tparani srboy Kat’ughike Ejmiatsni, RRYIG–1874, 46 ej: (in Armenian)