Patmut'yun ev Mshakuyt'
P-ISSN: 1829-2771
Հտ․ 22 No. 2 (2025)
Հրատարակվել է:
2025-12-25
Articles
-
Articles
Միջնադարյան Հայաստանի անկվածագործական մշակույթի վերաբերյալ տեղեկությունները հայ հեղինակների երկերում
ԱբստրակտՄիջին դարերից սկսած՝ գրեթե մինչև XIX դ. վերջերը, Հայաստանում ֆաբրիկագործարանային արդյունաբերություն գոյություն չուներ: Մանավորապես տեքստիլ արդյունաբերության ամենանախնական ձևը, որ կազմակերպվել է գյուղական ընտանիքներում, կոչվել է «տնայնագործություն»: Տնային մանր արտադրության աստիճանական զարգացումն էլ հենց հանգեցրել է արհեստների առաջացմանը, այսինքն՝ սպառողի պատվերով արտադրությանը: Գործվածքեղեն արտադրելու այս արհեստը միջնադարյան հայ պատմագիրները բնութագրել են մի շարք անվանումներով՝ անկվածագործություն, կտավագործություն, ոստայնանկություն, ջուլհակություն, գորգագործություն և այլն: Սույն հոդվածում նպատակահարմար է գտնվել նշյալ անվանումները ամփոփել մեկ անվանման մեջ՝ անկվածագործություն:
Անկվածագործությունը առաջացել է դեռևս նեոլիթի դարաշրջանում, հնում կոչվել է ոստայնանկություն, միջին դարերում և ավելի ուշ՝ նաև ջուլհակություն։ Ենթադրվում է, որ այն ծագել է ծառի դալար ճյուղերից կողով, զամբյուղ և ճիլ խոտերից խսիր գործելու նմանությամբ։ Անկվածագործության զարգացումը մեծապես կապված էր երկրագործության ու անասնապահության առաջացման և հետագա ընդլայնման հետ։ Դրանք մատակարարում էին անկվածագործությանն անհրաժեշտ հումքը (կանեփի, վուշի, բամբակի թելեր, մետաքս, մազ, բուրդ և այլն)։ Անկվածագործության մեջ հետզհետե տարբերակվել են տարբեր ծագում ունեցող թելերից գործվածքներ գործելու արհեստները։ Բրդեղեն (ասվի) գործվածքների արտադրությունը կոչվում էր ասվագործություն, վուշի թելից գործվածքներ պատրաստելը՝ կտավագործություն, մետաքսաթելինը՝ մետաքսագործություն և այլն։
Հոդվածում ի մի են բերվում միջնադարյան Հայաստանում լայն տարածում ստացած անկվածագործական մշակույթի վերաբերյալ բազմաբնույթ ու ժամանակագրական տարբեր ընդգրկումներով հայ մատենագրության մեջ հայտնի տեղեկությունները, խմբավորվում են գործվածքների, կտորների տեսակները, ներկայացվում են դրանք ստանալու և ներկելու յուրահատկությունները, դրանց գործածության սկզբունքները հասարակության տարբեր շերտերում: Հայ մատենագիրների հաղորդած տեղեկություններն ընդգրկում են V-XVIII դդ.:
ՀղումներAbraham kat‘oghikosi Kretats‘uoy Patmut‘iwn ants‘its‘n iwrōts‘ ew Natr Shahin parsits‘ 1870, Vagharshapat, 129 ej:
Abrahamyan A. 1944, Anania Shirakats‘i matenagrut‘iwn, Erevan, 420 ej:
Abrahamyan V. 1956, Arhestnerë Hayastanum IV–XVIII dd., Erevan, 290 ej:
Agat‘angeghay, Patmut‘iwn hayots, ashkhatut‘amb G. Ter-Mkrtch‘ean ew St. Kanayeants‘i, 1909, Tp‘ghis, 491 ej:
Anania Shirakats‘i 1979, Matenagrut‘iwn, Erevan, 398 ej:
Arak‘elyan Babken 1958, K‘aghak‘nerë ew arhestnerë Hayastanum IX–XIII dare-rum, h. 1, Erevan, 376 ej:
Avagyan Nazik 1983, Haykakan zhoghovrdakan tarazë, Erevan, 109 ej:
Grigor Magistrosi T‘ght‘erë 1910, Aleksandrapol, 352 ej:
Davt‘yan S. 1981, Dipak, Drvagner haykakan miǰnadar‘yan krknakan arvesti patmut‘yan, Erevan, 182 ej:
Davt‘yan S. 1975, Haykakan karpet, Erevan, 67 ej:
Eznik Koghbats‘i 1914, Yeghts aghandots, T‘iflis, 226 ej:
Yeghishē 1957, Vasn Vardanay ew hayots paterazmin, Erevan, 224 ej:
Evliya Ch‘elebe 1967, Ughagrut‘iwnner, T‘urkakan aghbyurner, G, targm. bnagrits‘, arrajabane ew ts‘anot‘agr. A. Kh. Safrast‘yani, Er., 346 ej:
T‘emurch‘yan V. S. 1955, Gortsagortsut‘iwnë Hayastanum, patma-azgagrakan usumnasirut‘iwn, Erevan, 230 ej:
Zhoghvats‘oyk‘ arakats Vardanay 1894, h. B, Vienna, 344 ej:
Kirakos Gandzakets‘i 1961, Patmut‘iwn hayots, ashkhatasirut‘yamb Melik-Ohanch‘anyani, Erevan, 533 ej:
Hakob Karents‘i 1903, Teghagir Verin Hayots, Vagharshapat, 75 ej:
Ghewond Alishan 1885, Sisuan, Venetik, 481 ej:
Ghazar P‘arpets‘i, Patmut‘iwn hayots 1907, T‘ught‘ ar Vahan Mamikonean, T‘iflis, 458 ej:
Ghaphadaryan K. 1945, Avani erklezvyan tsatskagir arzanagrots‘ut‘iwnë, Erevan, 124 ej:
Metsin Vardanay Barjrberdets‘i, Patmut‘iwn tiezerakan, i luys ëntsayēats‘ Mkrtich‘ Emin, 1861, Moskva, 181 ej:
Mkhit‘ar Gosh 1951, Arakner, Erevan, 142 ej:
Movsēs Khorenats‘i 1940, Patmut‘iwn hayots, Erevan, 368 ej:
Movsēs Kaghankatvats‘i 1860, Patmut‘iwn Aghwanits‘ ashkharhi, Pariz, 15 ej:
Yovhannēs kat‘oghikos Draskhanakertts‘i, Patmut‘iwn hayots 1912, T‘iflis, 198 ej:
Nahapetyan R. 2023, Hay azgagrut‘yan aghbyurner, Erevan, 426 ej:
Nemesios p‘ilosop‘a Emesats‘i, Hagags bnutiwn martoy 1889, Venetik, 85 ej:
Nersēs Shnorhali 1825, T‘ught‘ endhanrakan, K. Polis, 176 ej:
Nor bargirk‘ haykazēan lezui, hegh. G. Avetik‘ean, Kh. Siurmelēan, Mk. Avgerēan 1979–81, ht. A–B, Er., girk‘ A, 1067 ej:
Ukhtanēs episkopos 1871, Patmut‘iwn hayots, i Vagharshapat, hatvats‘ erkrord, 116 ej:
Patmut‘iwn ananun zruts‘agri (k‘arjēts‘eal Shapuh Bagratuni) 1971, Erevan, 238 ej:
Patmut‘iwn Lank‘ T‘amuray ew yajuordats‘ iwrōts‘, ararēal T‘ovma vardapet Metsobets‘i 1860, Pariz, 134 ej:
Samuel K‘ahanay Anets‘uoy grots‘ havak‘munk‘ patmagrats‘, yarrajabanov, hamematut‘yamb, yavelvats‘nerov ew ts‘anot‘agr. Arshak Ter-Mik‘ayelyan 1893, Vagharshapat, 155 ej:
Sukiasyan A. M. 2009, Hayots lezvi homanishneri bats‘atrakan barraran, EPH hr. Er., 1242 ej:
Step‘anos Orbelēan 1911, Patmut‘iwn nahangin Sisakan, T‘iflis, 618 ej:
Step‘anos Tarōnats‘i Asoghkan, Patmut‘iwn tiezerakan 1885, S. Pet‘erburg, 456 ej:
P‘avstos Buzand 1987, Patmut‘iwn hayots, targm. ew ts‘anot‘. St. Malkhasiants‘i, Erevan, V dpr. g. E, 456 ej:
K‘yurdyan H. 1932, Vordan karmir, Venetik, 236 ej:
Frik 1941, Banasteghts‘ut‘yunner, Erevan, 276 ej:
Durnovo L. 1953, Armyanskaya naboyka, Moskva, 72 s.
Manandyan A. 1954, O torgovle i gorodakh Armenii v svyazi s mirovoy torgovley drevnikh vremen (V v. do n. ery – XV v. n. ery). 2-e izd., pererab. i dop. Erevan: Izd-vo Erevanskogo un-ta, 347 s.
-
Articles
Օշականի ճակատամարտի պատմական նշանակությունը (1827 թ. օգոստոս)
ԱբստրակտՀետազոտությունը ներկայացնում է Օշականի ճակատամարտի պատմությունը՝ որպես 1826–1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի առանցքային դրվագներից մեկը։ Պարսկական զորքերի անակնկալ հարձակումը հայ ժողովրդի հոգևոր կենտրոն՝ Էջմիածնի վրա, կարող էր աղետալի հետևանքներ ունենալ, եթե տեղի քրիստոնյա պաշտպաններին օգնության չհասներ ռուսական բանակի գեներալ Աֆանասի Կրասովսկին՝ իր սակավաթիվ զորաջոկատով։ Հոդվածի հիմքում ընկած են Օշական գյուղի մերձակայքում տեղի ունեցած արյունալի ճակատամարտի իրադարձությունները։ Պարսկական գերակշռող ուժերի դեմ մղված անհավասար մարտում հաղթանակն ապահովվեց Էջմիածնի վանականների և վիրավոր ռուս զինվորների թիկունքային հարձակման շնորհիվ։ Օշականի ճակատամարտը, լինելով 1826–1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի կարևորագույն դրվագներից մեկը, վառ օրինակ է հայ-ռուսական ռազմական համագործակցության։ Հետազոտության ընթացքում կիրառվել են նարատիվ, պատմական և համեմատական մեթոդներ՝ փաստերի և իրադարձությունների բազմակողմանի վերլուծության նպատակով։
ՀղումներAlaverdyants M. Ya. Graf I. F. Paskevich-Erivanskiy i ego deyatel'nost' na Kavkaze v ocherkakh armyanskogo istoriya 1782–1912 / (per. s armyansk.) SPb.: Khud.-graf. atelye i pech. M. Pivovarskogo i A. Tipografa, 1912. 27 s. s. 16.
Balayan B.P. Diplomaticheskaya istoriya russko-iranskikh voyn i prisoyedineniya Vostochnoy Armenii k Rossii / Voskanyan V.K. Erevan: Izdatel'stvo Akademii nauk Armyanskoy SSR. Institut istorii, 1988. 279 s.
Baddeley J. F. Zavoenye Kavkaza russkimi. 1720—1860 = The Russian conquest of the Caucasus (angl.) / Per. s angl. L. A. Kalashnikovy. — M. [London]: Tsentrpoligraf (Longmans, [1908]), 2011. — 351 [518] s. — ISBN 978-5-227-02749-8.
Krasovskiy A. I. Dnevnik generala Krasovskogo 1826—1828 gg. (iz rukopisei Voenno-uchyonnogo komiteta Glavnogo Shtaba) // Pod red. V. A. Potto. Kavkaziyskiy sbornik. Tiflis: Voenno-istoricheskiy otdel Shtaba Kavk. voen. okr., 1901. T. 22.
Nersisyan M. G. Tsenniy pervoistochnik ob Oshakanskoy bitve = Արժեքավոր սկզբնաղբյուր Օշականի ճակատամարտի մասին (armyansk.) // Istoriko-filologicheskiy zhurnal. Erevan: AN Armyanskoy SSR, 1978. № 1 (80). s. 255.
Potto V. A. Kavkazskaya voyna v otdel'nykh ocherkakh, epizodakh, legendakh i biografiyakh: v 5 tomakh. 2-e izd. SPb.: Tip. Trenke i Fyusno, 1888. — T. 3: Persidskaya voyna 1826—1828 gg. — 748 s.
Sobolev M. Neskol'ko dney iz moyego Zhurnala vo vremya Persidskoy kampanii // Moskovskiy telegraf. — M., 1828. — T. 21, № 9.
Shishov A. V. Skhvatka za Kavkaz XVI—XXI veka / Gl. red. S. N. Dmitriev. M.: Veche, 2007. 480 s. s. 264. (Voyennyye tayny Rossii). ISBN 978-5-9533-2236-2.
Shishkevich M. I. Glava 7. Persidskaya voyna 1826 goda. Yermolov i Paskevich (ocherk genshtaba general-mayora Shishkevicha M. I.) // Istoriya russkoy armii i flota / red. A. S. Grishinskogo i V. P. Nikol'skogo. M.: Obrazovaniye, 1911. T. 6. Pokoreniye Kavkaza. Persidskie i kavkazskie voyny. S. 61—69.
Shcherbatov A. P. General-feldmarshalskiy knyaz' Paskevich. Ego zhizn' i deyatel'nost': v 7 tomakh. SPb.: Tip. R. Golike, 1890. T. 2: Avgust 1826 - oktyabr' 1827. 332 s.
Shirokorad A. B. Voyna i mir Zakavkaz'ya za posledniye tree tysyachi let. M.: AST, 2009. 479 s. (Neizvestnye voyny). ISBN 978-5-17-059463-4.
Tunyanyan V. G. «Zashchitnik otechestva» – Katolikos vsekh armyan Nerses Ashtaraketsi 1826—1857 / Pod red. Zh. S. Seyranyana. — Erevan: Sv. Etschmiadzin, 2007. 440 s.
Utverzhdeniye russkogo vladychestva na Kavkaze / Sost. V. A. Potto, P. I. Averyanov, V. I. Tomkeev; pod red. V. A. Potto; pod rukov. N. N. Belyavskogo. Tiflis: Tip. Shtaba Kavk. voenn. okruga, 1906. T. 4, Ch. 1: Vremya Yermolova i Paskevicha. Persidskaya voyna 1826—1828. 320 s.
-
Articles
Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության գաղափարի հասունացումը 1876-1878 թթ․
ԱբստրակտԱրևմտահայության ձգտումները մինչև 1876 թ․ սահմանափակվում էին միայն քաղաքացիական տարրական իրավունքներ ստանալու խնդրանք-պահանջներով։ Սակայն 1876-1878 թթ․ Բալկանյան ճգնաժամը փոփոխություն մտցրեց հայ քաղաքական մտքի մեջ։ Ռուս-թուրքական 1877-1878 թթ․ պատերազմում թուրքերի պարտությունը արևմտահայության համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծեց ինքնավարություն ձեռք բերելու համար: Արևմտահայության ապագան ապահովելու համար հայ ղեկավար շրջանակները տարբեր ծրագրեր էին կազմում, փորձում էին ստանալ Անգլիայի, Ռուսաստանի, սուլթանի բարեհաճությունը դրանք իրականություն դարձնելու համար: Հայաստանում չափավոր բարեփոխումներ անելու խնդրագրերը այս շրջանում վերափոխվեցին ինքնավարության գաղափարի, իսկ որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ սկսեց արծարծվել անկախության գաղափարը։
Սակայն ո՛չ թուրքական, ո՛չ ռուսական կամ բրիտանական իշխանությունները շահագրգռված չէին հայկական պահանջների բավարարման հարցում, և Սան Ստեֆանոյի ու Բեռլինի պայմանագրում Հայաստանի ինքնավարության մասին նույնիսկ խոսք չկար: 1876-1878 թթ. Բալկանյան ճգնաժամը, ռուս-թուրքական պատերազմը և միջազգային խոշոր դերակատարների մասնակցությամբ Արևելյան հարցի քննարկումներն ու Հայկական հարցի միջազգայնացումը կարևոր դեր ունեցան հայ քաղաքական մտքի փոփոխության ու զարգացման գործում։ Եթե նախկինում հայկական վերնախավը ձգտում էր Արևմտյան Հայաստանում քաղաքացիական իրավունքներ ապահովել հայ բնակչության համար, ապա նոր իրավիճակում գլխավոր խնդիրներից մեկը հռչակվեց հայկական ինքնավարության ստեղծումը, որը ապագայում տանելու էր դեպի անկախություն։ Հայկական գաղափարական և քաղաքական մտածելակերպի փոխակերպումը ազդարարեց նոր դարաշրջան, որի վերջնական արդյունքը պետք է լիներ անկախ Հայաստանի ստեղծումը։
Հղումներ“Anahit”, Pariz, 1907, tiv 6-9. (in Armenian)
“Avetaber”, K. Polis, 1876, sebtemperi 26, tiv 39. (in Armenian)
Atenagrutiunk Azgayin zh՛oghovoy, 1876-1877, K. Polis. (in Armenian)
Atenagrutiunk Azgayin zh՛oghovoy, 1878-1880, K. Polis. (in Armenian)
“Arewelean mamul”, Zmiurin, 1878, mayis. (in Armenian)
“Arewelean mamul”, Zmiurin, 1878, hunis. (in Armenian)
Ardzruni G., Hayastan inch petk՛ ē darnay, “Mshak”, Tuflis, 1877, mayisi 12, tiv 33. (in Armenian)
Ardzruni G., Tiurkiayi mi gargadrutiun, “Mshak”, Tuflis, 1877, okostosi 1, tiv 55. (in Armenian)
Artdzuni G., Miak elk՛, “Mshak”, Tuflis, 1877, mayisi 19 (31), tiv 35. (in Armenian)
B. V., Tiurkats Hayastany, “Mshak”, Tuflis, 1877, hulisi 4 (16), tiv 48. (in Armenian)
Gabigean Kh. 1962, Haygagan harts՛ ě Arevelean harts՛i mech (1860-1880), Beyrut՛. (in Armenian)
Galoyan G. 1996, Arevmtyan Hayastani ink՛navarutyan harts՛ě Berlini 1878t. vehazh՛oghovu nakhordogh shrchanum, “Lraber hasarakakan gitutyunneri”, Yerevan. (in Armenian)
Lazean G. 1946, Hayastan yev Hay datě (Vaveragrer), Gahire. (in Armenian)
Khasiotis I. 2012, Patmakan avanduyt yev k՛aghak՛akan irapashtutyun. Hunakan k՛aghak՛anutyuny
Haykakan harts՛i veraberyal (1876-1996), targm.` H. Bartikyan, Yerevan. (in Armenian)
Kirakosyan J. 1978, Burzh՛uakan divanagitutyuny yev Hayastany (XIX dari 70-akan tt.), Yerevan. (in Armenian)
HAA, f. 57, ts. 1, g.63, t. 7-8. (in Armenian)
Haykakan ashkharh, 1877, Bagu, tiv 8-9, ogostos-sebtemper. (in Armenian)
Hovhannisyan R. 1965, Arevmtahay azgayin-azatagrakan sharzh՛umnery yev Karini “Pashtpan Hayrenyats” kazakerputyuny, Yerevan. (in Armenian)
“Meghu Hayastani”, Tiflis, 1876, hoktemperi 9, tiv 39. (in Armenian)
“Meghu Hayastani”, Tiflis, 1876, hoktemperi 16, tiv 40. (in Armenian)
“Meghu Hayastani”, Tiflis, 1876, noyemperi 27, tiv 46. (in Armenian)
“Meghu Hayastani”, Tiflis, 1876, dektemperi 4, tiv 47. (in Armenian)
“Meghu Hayastani”, Tiflis, 1876, dektemperi 18, tiv 49. (in Armenian)
“Mshak”, Tiflis, 1876, Noyemperi 11 (23), tiv 43. (in Armenian)
“Mshak”, Tiflis, 1876, dektemperi 2 (14), tiv 46. (in Armenian)
“Mshak”, Tiflis, 1876, dektemperi 18, tiv 49. (in Armenian)
“Mshak”, Tiflis, 1877, hunisi 27 (hulisi 9), tiv 46. (in Armenian)
“Mshak”, Tiflis, 1877, hunisi 30 (hulisi 12), tiv 47. (in Armenian)
“Mshak”, Tiflis, 1878, hunvari 18 (30), tiv 3. (in Armenian)
Poghisyan S. 2008, Hayots՛ ts՛eghaspanutyan patmautyun, h. 1, Yereva, (in Armenian)
Sarukhan, 1912, Haykakan khndirn yev Azgayin sahmanadrutyuny Tiurkiayum, (1860-1910), h. A., Tiflis. (in Armenian)
Vaveragrer Hay ekeghets՛u patmutean, 2002, girk zh, Past՛at՛ghteri yev niut՛eri zhoghovadzu, Kazmogh՝ S. A. Behbudean, Yerevan. (in Armenian)
P՛ordz, Tpghis, 1877/1878, tiv 1. (in Armenian)
P՛ordz, Tpghis, 1877/1878, tiv 4. (in Armenian)
Vinigradov V. 2005, Balkanskaya epopeja knjaza A. M. Gorchakova, Moskva. (in Russian)
San-Stefano, Zapiski gh. N. P. Ignat’tva s primechenijami A.A. Bishmakova i K. A. Gubastova, 1915, “Istoricheskij Vestnik”, Aprel’, t. 140. (in Russian)
Marriot J. 1917, The Eastern Question. Historical Study in European Diplomacy, Oxford, Clarendon Press. (in English)
Reed C., 2016, Disraeli and the Eastern Question: Defending British Interests, Tenor of Our Times, Vol. 5, p. 17-38. (in English)
-
Articles
Կառուցվածքային ֆունկցիոնալիզմի դրույթները պետականության առաջացման մասին
ԱբստրակտԿառուցվածքային ֆունկցիոնալիզմը XX դարի ամենակարևոր սոցիոլոգիական ուղղություններից էր։ Նրա հիմքում այն դրույթն է, որ քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և բարոյական երևույթների միջև գոյություն ունի ֆունկցիանալ կապ, իմա՝ փոփոխությունները վերոհիշյալ ոլորտներից որևէ մեկում հանգեցնում են փոփոխությունների մյուս ոլորտներում։ Այս հայեցակարգի շրջանակներում քաղաքական կառուցվածքների առաջացումը դիտարկվում է որպես ֆունկցիոնալ պատասխան համակարգի պահանջներին․ հասարակությունը բարդանում է՝ պահանջվում են կարգավորման նոր մեխանիզմներ և, որպես հետևանք, առաջանում են քաղաքական կառույցները։ Այս ուղղությունը մեծ դրական ներդրում ունեցավ, սակայն հետագայում քննադատվեց մասնավորապես սոցիալական փոփոխությունների գործընթացների ոչ լիարժեք մեկնաբանման և սոցիալական կոնֆլիկտը պատշաճ կերպով չվերլուծելու համար։
Structural functionalism was one of the most influential sociological paradigms of the 20th century. At its core is the principle that political, economic, religious, and moral phenomena are functionally interconnected; that is, changes in one of these spheres inevitably lead to transformations in the others. Within this conceptual framework, the emergence of political structures is interpreted as a functional response to systemic needs: as society grows more complex, new mechanisms of regulation become necessary, resulting in the development of political institutions. While this approach made a substantial positive contribution to sociological theory, it was subsequently criticized, particularly for its inadequate explanation of processes of social change and its insufficient analysis of social conflict.
Структурный функционализм был одним из важнейших социологических направлений XX века. В его основе лежит положение о том, что между политическими, экономическими, религиозными и моральными явлениями существует функциональная связь; иначе говоря, изменения в одной из этих сфер приводят к изменениям в других.
В рамках этой концепции возникновение политических структур рассматривается как функциональный ответ на потребности системы: по мере усложнения общества возникают новые механизмы регулирования, что, в свою очередь, ведет к формированию политических структур. Это направление внесло значительный положительный вклад в социологическую теорию, однако впоследствии подверглось критике, прежде всего за недостаточную интерпретацию процессов социального изменения и неспособность адекватно проанализировать социальные конфликты.ՀղումներБоглинд А. Структурализм и функционализм // Современная западная социология: теории, традиции, перспективы / под ред. П. Монсона. – СПб.: Изд-во «Нотабене», 1992. – С. 31–70.
Дюркгейм Э. О разделении общественного труда / пер. с фр. А. Б. Гофмана; прим. В. В. Сапова. – М.: Изд-во «Канон», 1996. – 432 с.
Иванов Д. В. Парадигмы в социологии. – Омск: Изд-во ОмГУ, 2005. – 72 с.
Коротаев А. В., Оболенков А. А. Родовая организация в социально-экономической структуре классовых обществ // Советская этнография. – 1989. – № 2. – С. 36–45. – URL: https://www.booksite.ru/etnogr/1989/1989_2.pdf.
Малиновский Б. Научная теория культуры // Малиновский Б. Научная теория культуры [сб.]. – М.: ОГИ, 2005. – С. 15–122.
Никишенков А. А. История британской социальной антропологии. – СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 2008. – 496 с.
Попов В. А. Концепты «род» и «родовая организация»: опыт переосмысления дефиниций // Сибирские исторические исследования. – 2020. – № 3. – С. 230–242. – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/kontsepty-rod-i-rodovaya-organizatsiya-opyt-pereosmysleniya-definitsiy.
Порус В. Н. Функционализм: методологическая программа или философская парадигма // Эпистемология & философия науки. – 2006. – Т. VIII, № 2. – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/funktsionalizm-metodologicheskaya-programma-ili-filosofskaya-paradigma.
Решетников С. В., Решетникова Т. С. Становление методологии функционального подхода в политической науке // Веснік Брэсцкага універсітэта. Серыя 1. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. – 2011. – № 1. – С. 98–105. – URL: https://rep.brsu.by/bitstream/handle/123456789/855/1_2011_98-105.pdf?sequence=1&isAllowed=y.
Ритцер Дж. Современные социологические теории. – СПб.: Питер, 2002. – 688 с. – URL: https://fb2.top/sovremennye-sociologicheskie-teorii-565405.
Рэдклифф-Браун А. Р. Структура и функция в примитивном обществе. – Москва: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2001. – 304 с.
Эванс-Причард Э. Э. Нуэры. Описание способов жизнеобеспечения и политических институтов одного из нилотских народов. – Москва: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1985. – 236 с.
Evans-Pritchard E. E. & Fortes M. 1940, Introduction, in: African political systems (Edited by M. Fortes and E. E. Evans-Pritchard), Published for the International African Institute by the Oxford University Press, London, 1940, pp. 1-24.
Evans-Pritchard E. E. 1940, The Nuer of the Southern Sudan, in: African political systems (Edited by M. Fortes and E. E. Evans-Pritchard), Published for the International African Institute by the Oxford University Press, London, 1940, pp. 272-296.
Keen Ian 2013, Structural functionalism, in: Theory in Social and Cultural Anthropology (Editors - McGee, Jon R., Warms, Richard L.), Texas State University, Sage Publications, pp. 819-824.
Nisbet R. 1969, Social Change and History. Aspects of the Western Theory of Development. New York: Oxford University Press, 335 p.
Radcliffe-Brown A. R. 1922, The Andaman Islanders. Cambridge University Press. 504 p. Online https://tile.loc.gov/storage-services/public/gdcmassbookdig/andamanislanders00radc/andamanislanders00radc.pdf.
Radcliffe-Brown A. R. 1923, The Methods of Ethnology and Social Anthropology // South African Journal of Science. 1923. Vol. XX, pp. 124-147. Online https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_8523.
Radcliffe- Brown A.R. 1940, Preface in: African political systems (Edited by M. Fortes and E. E. Evans-Pritchard), Published for the International African Institute by the Oxford University Press, London, 1940, pp. I-XXIII.
Radcliffe-Brown A.R. 1964, A natural science of society. Glencoe: The Free Press & The Falcon’s Wing Press, 156 p.
-
Articles
Կառավարման նոր մոդելի ձևավորումը Կովկասում․ Կովկասյան փոխարքայությունը և Միխայիլ Վորոնցովի դերակատարությունը (1844–1845 թթ․)
Աբստրակտ1845 թ. առանձնահատուկ դեր խաղաց Կովկասյան տարածաշրջանի պատմության մեջ՝ բացելով զարգացման նոր փուլ։ Այդ շրջափուլը սերտորեն կապված էր իշխան Միխայիլ Սեմյոնովիչ Վորոնցովի անվան հետ, որը 1844 թ․ նշանակվեց Կովկասի փոխարքա և Առանձին կովկասյան կորպուսի գլխավոր հրամանատար։ 1844–1845 թթ. ընթացքում ընդունված որոշումներն ու իրականացված միջոցառումները հիմք դրեցին կայսրության հարավային ծայրամասերում կառավարման նոր մոդելի ձևավորմանը։ Այս համատեքստում Կովկասյան փոխարքայության ստեղծումը կարելի է դիտարկել որպես այն վարչական մեխանիզմը, որի միջոցով Ռուսական կայսրությանը հաջողվեց հաղթահարել տարածաշրջանի կառավարման ճգնաժամը և ապահովել Կովկասի վերջնական ինտեգրումը կայսերական համակարգին։
ՀղումներAKAK [Acts Collected by the Caucasian Archeological Commission], Volume X:
“Letter of Nicholas I to Count Vorontsov in connection with his appointment as Viceroy of the Caucasus.”
Part 2, No. 18679.
Part 3, No. 300.
pp. 125–126, No. 540.
Arkhiv knyazya Vorontsova [Archive of Prince Vorontsov]. Moscow, 1892. Book XXXVIII, p. 385.
PSZ RI [Complete Collection of Laws of the Russian Empire], Series II. St. Petersburg, 1845. Vol. 20, Part I, No. 18702.
Literature and Monographs
Blieva, M. “Kavkazskoe namestnichestvo v seredine XIX veka: stanovlenie novoi administrativnoi strategii” [The Caucasian Viceroyalty in the Mid-19th Century: The Formation of a New Administrative Strategy]. 2003, No. 9.
Dondukov-Korsakov, A. “Moi vospominaniya 1845–1846 gg.” [My Memoirs of 1845–1846]. Part II, Chapter VII, Starina i novizna [Old Times and New], Book 6, 1908.
Khlynina, T., Krinko, E., and Urushadze, A. “Kavkazskoe namestnichestvo: begstvo ot imperii dlya imperii” [The Caucasian Viceroyalty: Flight from Empire for Empire]. In Rossiiskii Severnyi Kavkaz: istoricheskii opyt upravleniya i formirovaniya granits regiona [The Russian North Caucasus: Historical Experience of Governance and Formation of Regional Borders]. Rostov-on-Don: SSC RAS Publishing House, 2012.
Munaev, V. “Deyatel’nost’ M. S. Vorontsova na Kavkaze v 1844–1854 gg.” [The Activities of M. S. Vorontsov in the Caucasus in 1844–1854]. Voprosy istorii [Questions of History], 2010, No. 10.
Rhinelander, A.,. Prince Michael Vorontsov: Viceroy to the Tsar. Ottawa: Carleton University Press, 1990.
Rhinelander A․, “Russia’s Imperial Policy: The Administration of the Caucasus in the First Half of the Nineteenth Century”, Canadian Slavonic Papers, 1975,Vol. 17, No. 2/3.
Savel'yev A., “Zhizn' i deyatel'nost' kavkazskogo namestnika svetleyshego knyazya general-fel'dmarshala M. S. Vorontsova” // Obshchestvo i pravo, 2011, № 1 (33).
Urushadze, A. “Kavkazskii komitet i kavkazskii namestnik: formirovanie i osobennosti vzaimootnoshenii v 1845–1854 gg.” [The Caucasian Committee and the Caucasian Viceroy: Formation and Features of Relations in 1845–1854]. Vestnik Yuzhnogo nauchnogo tsentra RAN [Bulletin of the Southern Scientific Center of the RAS], Vol. 7, No. 4, 2011.
Urushadze, A. “Reforma upravleniya Kavkazom 1844–1845 gg. v pravitel’stvennykh diskussiyakh i publichnoi sfere” [The Caucasian Governance Reform of 1844–1845 in Government Discussions and the Public Sphere]. Peterburgskii istoricheskii zhurnal [St. Petersburg Historical Journal], No. 4, 2025.
Vitte S., “Izbrannyye vospominaniya”, Moskva “Mysl'”, 1991.
Zakharova O., “General-fel'dmarshal svetleyshiy knyaz' M. S. Vorontsov. Rytsar' Rossiyskoy imperii”, 2001.
-
Articles
Իթթիհաթականների դիրքորոշումը լեզվի և կրթական համակարգի նկատմամբ՝ Օսմանյան կայսրությունը թրքացնելու համատեքստում
Աբստրակտ1908-1918 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում քաղաքական իշխանությունն իրականացնող «Միության և առաջադիմություն» կոմիտեի գաղափարախոսությունը թուրքիզմն էր։ 1913 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո կուսակցությունը սերտաճեելով պետական ապարատին և օժտվելով հսկայական քաղաքական ուժով, վերահսկելով ուժային կառույցները, քարոզչություն իրականացնելով մասնաճյուղերի ու ակումբների միջոցով, իր քաղաքական քայլերն ուղղեց բազմազգ, բազմակրոն կայսրությունը միատարր դարձնելուն: Իթթիհաթականների քննարկումները լեզվի բարեփոխումների, այբուբենի փոփոխության և Ղուրանի թարգմանության վերաբերյալ հսկայական ազդեցություն ունեցան թուրքական ազգային ինքնության ձևավորման վրա: Սակայն այս գործընթացը տեղի էր ունենում ոչնչացում-կառուցում բանաձևով: 1913 և 1915 թվականներին ընդունված լեզվի և կրթության վերաբերյալ օրենքները, 1909-ի՝ միությունների մասին օրենքը, արգելելով մայրենի լեզուները և էթնիկական հիմքով միությունների ու միավորումների հիմնումը, սկսեցին ոչ թուրք քաղաքացիներին հասարակությունից դուրս մղել ։ Իշխող կուսակցության վերաբերմունքը լեզվի և կրթական համակարգի նկատմամբ նախացեղասպանական այս փուլում ցույց է տալիս այն դերը (կամ դրա բացակայությունը), որը վերապահվում էր կայսրության ոչ թուրք քաղաքացիներին սկսած 1908 թվականից, օգնելով հասկանալ նաև կայսրությունում տեղի ունեցած հետագա գործընթացները:
ՀղումներAdalian R. P. 1997, “The Armenian Genocide.” In Century of Genocide: Eyewitness Accounts and Critical Views, eds. Samuel Totten, William Parsons, Israel Charny, New York, London, Routledge, 1997, 53-93.
Akçam T. 2006, A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility, New York: Metropolitan Books, 496 p.
Bayır D. 2013, Minorities and Nationalism in Turkish Law, Surrey, Burlington, Ashgate, 302 p.
Berkes N. 1998, The Development of Secularism in Turkey, London, Hurst&Company, 537 p.
Conversi D. 2007, Homogenisation, Nationalism and War: Should We Still Read Ernest Gellner? Nation and Nationalism, Vol. 13, No. 3, 371-394 p.
Emin A. 1914, The Development of Modern Turkey as Measured by its Press, New York, Longmans, Green & Co., Agents, 142 p.
Göçek F. M. 2015, Denial of Violence. Ottoman Past, Turkish Present, and Collective Violence against the Armenians, 1789-2009, Oxford, Oxford University Press, 680 p.
Gök F. 2007, The History and Development of Turkish Education, Education, in “Multicultural” Societies-Turkish and Swedish Perspectives, eds. Marie Carlson, Annika Rabo and Fatma Gök, Vol. 18. Stockholm, Swedish Research Institute in Istanbul, 249-257 p.
Gökalp Z. 1959, Turkish Nationalism and Western Civilization, New York, Columbia University Press, 336 p.
Hagopian A. D., The Situation in Constantinople, “Armenia,” (New York), March 1912, Vol. V, No. 8.
Hagopian A. D., The Situation in Constantinople, “Armenia” (New York), March 1912, Vol. V, No. 8, p. 235.
Handan N.-A. 2005, The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to World I, London, I.B. Tauris, 256 p.
Hanioğlu Ş. M. 1995, The Young Turks in Opposition, New York, Oxford, Oxford University Press, 390 p.
Hanioğlu Ş. M. 2001, Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908, Oxford, Oxford University Press, 538 p.
Heyd U. 1950, Foundations of Turkish Nationalism, London, Luzac and Company and The Harvill Press, 1950, 174 p.
Horton G. 1953, The Blight of Asia: An Account of the Systematic Extermination of Christian Populations by Mohammedans and of the Culpability of Certain Great Powers; With the True Story of the Burning of Smyrna, Indianapolis, Kansas City, New York, The Bobbs-Merrill Company, 292 p.
Karagöz S. 2020, An Investgation into the Changes and Developments in Teaching Methods Applied in Ottoman Educational Institutions: Sati Bey’s Suggestions and Practices, International Journal of Contemporary Educational Research, Vol. 8, No. 2, 160-161 p.
Kedourie E. 1961, Nationalism, London, Hutchinson University Library, 151 p.
Kieser H.–L. 2018, Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide, Princeton&Oxford, Princeton University Press, 533 p.
Maksudyan N. 2016, Agents or Pawns? Nationalism and Ottoman Children during the Great War, Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, Vol. 3, No. 1, 139-164 p.
Şapolyo E. B. 1974, Ziya Gökalp: İttihat ve Terakki ve Meşrutiyet Tarihi, İstanbul, İnkılap ve Aka Kitabevleri, 318 p.
Stuermer H. 1917, Two War Years in Constantinople: Sketches of German and Young Turkish Ethics and Politics, London, New York, Toronto, Hodder and Stoughton, 308 p.
Tekin Alp. 1917, The Turkish and Pan-Turkish Ideal, Constantinople, Admiralty War Staff Intelligence Division, 58 p.
Tongul N. 2010, Türk Harf İnkılâbı, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Vol. 33-34, 103-130 p.
Tozoglu A. E. 2022, Educating Masses: The Committee of Union and Progress Clubs and Schools in the Late Ottoman Empire, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, Vol. 24, No. 4, 614-639 p.
Yalman A. E. 1930, Turkey in the World War, New Haven, Yale University Press, xviii+310 pp.
Авакян А. 2013, Геноцид армян: механизмы принятия и исполнения решений. Ереван: МИГА, 133 стр.
Гордлевскiй В. 1912, Очерки по новой османской литературѣ, труды по востоковѣдѣнiю, вып. XXXIX, Москва, “Крестный календарь,” 146 стр.
Еремеев Д. 1971, Этногенез турок (происхождение и основные этапы этнической истории), Москва, Наука, 272 стр.
Желтяков А. 1972, Печать в общественно-политической и культурной жизни Турции (1729-1908 гг.), Москва, Наука, 318 стр.
Желтяков А., Петросян Ю. 1965, История просвещения в Турции: конец XVIII – начало XX века, Mосква, Наука, 174 стр.
Осипова Е. 1977, Социология Эмиля Дюркгейма (критический анализ теоретико-методологических концепций), Москва, Наука, 266 стр.
Сафрастян Р. 1985, Доктрина османизма в политической жизни Османской империи (50-70 гг. XIX в.), Ереван, издательство АН АрмССР, 147 стр.
Тыркова А. 1916, Старая Турцiя и младотурки. Годъ въ Константинопле (Петроградъ, тип. Б.М. Вольфа, 1916), 180 стр.
Фадеева И. 1985, Официальные доктрины в идеологии и политике Османской империи (османизм-панисламизм), XIX-начало XX в. Москва, Наука, 272 стр.
Գզոյան Է., Գալուստյան, Ռ., Խաչատրյան Շ., Միրզոյան Է. 2022, Հայ երեխաների թուրքացումը Հայոց ցեղասպանության տարիներին, Երևան, ՀՑԹԻ, 2022, 248 էջ:
Զարեւանդ 1926, Միացեալ, անկախ Թուրանիա կամ ի՞նչ կը ծրագրեն թուրքերը, տ., ա. հ., 228 էջ:
Թոփչեան Ե. 1909, Երիտասարդ Թիւրքիան եւ հայերը, մասն առաջին, Թիֆլիս, Շրօմա, 288 էջ:
Սապահ-Գիւլեան Ս. 1908, Երիտասարդ Թիւրքիա. Պարիզ, հրատարակութիւն հնչակեան կուսակցութեան, № 16, 76 էջ:
Սաֆարյան Ալ. 2012, Զիյա Գյոքալփը և «Թյուրքականության հիմունքները», Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2012, 300 էջ:
Մամուլ
Թուրք ուսուցիչ չընդունող վարժարանները պիտի փակուին, «Ճակատամարտ», Կ.Պոլիս, 30 օգոստոս, 1923, էջ 2:
Պոլսոյ մէջ թուրքէրեն չգիտցողները, «Ճակատամարտ», 22 սեպտեմբեր, 1923, էջ 2:
Սարգիսեան Ե., Լատինական տառերը ազդակ համաթրքութեան, «Ազատամարտ», Փարիզ, 23 դեկտեմբեր, 1928, էջ 2-3.
Startling Figures, “The Orient”, Constantinople, 17 July, 1912, p. 2.
Why they Fell, “The Orient”, 9 April, 1913, p. 2.
Empire News, “The Orient”, 18 February, 1914, p. 68.
Editorial, “The Orient”, 4 March, 1914, p. 85.
Translating the Koran in Turkish, “The Orient”, 4 March, 1914, p. 86.
The Lack of Moslem Schools, “The Orient”, 22 April, 1914, p. 153.
Turkish Made Easy, “The Orient”, 18 August, 1915, p. 214.
Jeune-Turc about Missionary Schools, “The Orient”, 24 September, 1913, p. 2.
-
Articles
Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունը Հայաստանի Հանրապետությունում որպես հակահայկական ու հակապետական գործունեության կազմակերպման կենտրոն (1919-1920 թթ․)
ԱբստրակտԱդրբեջանի ներկայացուցչությունն ի սկզբանե, 1919 թ․մարտից՝ իր հաստատման օրից Հայաստանում հանդիսացացել է Հայաստանում մահմեդական բնակչության հակապետական շարժումների կազմակերպման կենտրոնատեղի, և այդ առումով երկու պետությունների միջպետական հարբերությունները կրել են լարված բնույթ։ Ադրբեջանի ներկայացուցչությունը Երևանում ի դեմ Խան-Թեքինսկու, Հախվերդովի ծավալել է հակահայկական գործունեություն, որի մասին անհերքելիորեն փաստում են ՀՀ կառավարության և հատուկ ծառայությունների կողմից գաղտանազերծված այն հեռագրերը, որոնք փոխանակվել են Երևանում Ադրբեջանի դիվանագիտական ներկայացուցիչներ Թեքինսկու և այլոց կողմից Ադրբեջանի կառավարության հետ, և որոնք պարունակում էին արժեքավոր տեղեկություններ ՀՀ բանակի թվաքանակի և տեղաշարժերի, պարենային-տնտեսական վիճակի, հացի պաշարների և այլնի մասին։ Ըստ էության այդ գործունեությունը կրել է լրտեսական-դիվերսիոն բնույթ, ուղղված է եղել ՀՀ պետականության հիմքերի խարխլմանը, ՀՀ տարածքների մի մասի անդահատմանը և կցմանը Ադրբեջանին։ Արբեջանի ներկայացուցչությունը Երևանում ծավալելով քայքայիչ-դավադրական գործունեություն ընդդեմ Հայաստանի, իր կառավարությանը հուշում էր, թե ինչպես և ինչ միջոցներով թուլացնել Հայաստանը, վնասել նրա պետականության ամրապնդման գործին, որին տեղյակ էին նաև Դաշնակից բրիտանացիները, որի արդյունքում այն կասեցվեց։
ՀղումներHayastani Azgayin Arxiv-HAA
Blishhenko V․, Saryev R. 2015. Dipsluzhba nezavisimogo Azerbajdzhana (1918-1920 gg.). «Obozrevatel’-Observer», no 2, s. 105-113.
Gaxtni p’astatxter 1920․ Adrbejani davadrakan gorc’unetyan mi e’j. Erevan, Glxavor shtabi tparan («Razmiki» tparan, N 1), 56 e’j.
Ganbarova S. 2021․ Diplomaticheskoe predstavitel’stvo Azerbajdzhanskoj Demokraticheskoj Respubliki v Armenii v 1918-1920-e gody․ «Грані․ Історія». Tom 24, N 4, s. 66-74.
Ghulyan Yu. 2001․ Divanagitakan haraberutyunneri hastatumy’ Hayastani ev Adrbejani Hanrapetutyunneri mijev․ «Banber Erevani Hamalsarani» no 2, e’j 124-129.
Ghulyan Yu. 2006․ Adrbejani divanagitakan nerkayacucich H’an-Tekinsku hakahaykakan gorcuneutyuny’ Hayastani Hanrapetutyunum (1919 t․ mart-ogostos), «Banber Erevani hamalsarani», N 2 (119), Erevan, e’j 137-145․
Ghulyan Yu. 2007․ Adrbejani nerkayacucich Abdurahman bek Haxverdovi gorcuneutyuny’ Hayastani Hanrapetutyunum (1919 t․ ogostos-1920 t․ mart)․ Mijbuhakan gitajhoghovi nyuter․2006 t․ Banber 1․ Gitakan ashatutyunner-1․ Prak A․Vanad’or, Arminfo, 2007․
Ghulyan Yu․ 2009․ Hayastan-Adrbejan haraberut'yunneri patmut'yunic․1918-1920 t'vakanner, Erevan, «Egea» hrat., 452 e'j
Hayastani Hanrapetutyuny’ 1918-1920 tt. 2000․ Qaghaqakan patmutyun. Pastatxteri ev nyuteri jhogovacu, xmb. G. Galoyani, Erevan, HH GAA «Gitutyn» Publ., 455 e’j
Harutyunyan K. 2002․ Haykakan azgayin zoramiavorumnery’ 1918-1945 tt., Erevan, «Zangak-97» Publ., 272 ej
Hovhannisyan R. 2005․Hayastani Hanrapetutyun: Hator I․ Arajin Tari․ 1918 -1919. Erevan, «Tigran Mec» Publ., 570 e’j
Jamalova N. 2025․Political Relations Between Azerbaijan And Armenia: M.Kh.Tekinsky’s Activity. Gournal of General Tuskish History Research. GTTAD, Cilt: 7, Sayı: 15, Eylül. P.887-901.
Khatisean Al.1968․ Hyastani Hanrapetutean cagumn u zargacumy’, Beyrut, «Hamazgayin» Hay Mshakutayin y’nkerakcutyun, Tp. Hamazgayin, 486 e’j
Knyazyan D. 2008․ Adrbejanakan Demokratakan Hanrapetut'yan kovkasyan qaghaqakanut'yuny' 1918-1920 t't'., Erevan, Hegh. Hrat., 2008, 200 e'j.
Naxijevan-Sharury’ 1918-1921 tt․ 1993․ P’astatxter ev nyuter․ V․ Ghazaxecyan xmbagr․, kazmoghner A. Virabyan, R․ Grigoryan, A․ Kirimyan ev urishner, «Banber Hayastani Arxivneri», N 1-2, ej 22-391․
Niftaliev I․ 2024․ Iz Istorii diplomaticheskoj missii Azerbajdzhana v Armenii (1918-1920 gg.)․ Istoriya. N 129, s. 34-37.
Mammadyarov E․ 2019․ 100 years of the Republic of Azerbaijan’s diplomacy: upholding national interests at the crossroads of epochs and regions// 00 years of diplomatic service of the Republic of Azerbaijan, 2019. 2-3 (39-40), pp․ 4-123։
Ruben 1991․ Hay heghapoxakani my’ yishataknery’. Artasahman.Sasun ev Hayastani Hanrapetutyun․ Hator 7․ Tehran-Erevan, Adana Publ., 364 e’j
Ruben 1982․ Hay heghapoxakani my’ yishataknery’. Artasahman.Sasun ev Hayastani Hanrapetutyun․ Hator 7․ Tehran, 364 ej
Sasuni K. 1968․ Mayisyan xrovutyunnery’ ev tatarakan apstamb shrjannery’: /Hayastany’ 1920-in/. Beyrut, tp. «Mshak», 208 e’j
Terteryan 1957- Terteryan I. Haykakan goyamarty’. Hator 6․ Tehran, tp. Modern, 642 e’j
Tigran Bekzadyan 2025. Adrbejanum Hayastani Hanrapetutyan divanagitakan nerkayacicich Tigran Bekzadyani oragiry’ (11 marti 1919 t․ -27 ogostosi 1919 t․)․ Ashatasirutyamb՝ Vl․ Harutyunyani, Erevan, Hegh. Publ., 288 e’j
Torlaqyan M. 2001․ Orerus het. G hrat., Pe’yrut, tp. Vahe Setean, 623 ej
Vracyan S. 1966․ Keanqi ughinerov. De’pqer. De’mqer. Aprumner. Hator E, Pe’rut, tparan «Hamazgayin», 357 e’j
Vracyan S. 1993․Hayastani Hanrapetutyun. Erevan, “Hayastan” Publ., 704 e’j
Virabyan V. 2021․ Revealing The Khan Tekinsky Conspiracy (from the history of counter intelligence of the First Republic of Armenia), «Fundamental Amenology» (Electronical Journal). № 1 (13), PP. 51-81.
Virabyan V. 2023, The Conflict of European and Russian Special Services In The Transcaucasus 1918-1920, Europe and its Eastern Countries and in particular Armenia, ed. Artak Mkrtichyan, Samvel Poghosyan, “Cuadernos De Derecho Europeo”, N 9, “Iuee “Salvador De Madaiaga”, La Coruna, 2023, pp. 135-157.
Zohrabyan Ed. 2012․ Naxijevanyan himnaharcy’ ev Hayastani «Dashnakicnery’» (1918 t․ dekt․-1920 t․ april), Erevan, Tigran Mec Publ., 265 e’j
-
Articles
Հայերի տեղաբաշխավածությունը և մշակութային կյանքը Կախեթի երկրամասի Թելավի շրջանում 1920-ական թվականներին
ԱբստրակտՍույն հոդվածի նպատակն է ներկայացնել հայերի տեղաբաշխվածությունը Վրաստանի Կախեթի երկրամասում և վերջինիս վարչական շրջաններից Թելավում և համանուն շրջկենկենտրոնում։ Հոդվածում անդրադառնում ենք հայերի սոցիալ-քաղաքական և տնտեսական կացությանը, անդրադարձ ենք կատարել մայրենի լեզվի, հայկական պատմամշակութային կոթողների, կրթական հաստատությունների գործնեությանը։ Վերլուծելով վրաց իշխանությունների վարած քաղաքականությունը հատկապես խորհրդային ժամանակահատվածում, նպատակադրվել ենք վեր հանելու թե ինչով էր պայմանավորված հայերի թվաքանակի աճը կամ նվազում տվյալ տարածաշրջանում։ Հետազոտության ընթացքում կատարել ենք պատմական ակնարկ, ներկայացնելոց հայերի ներգաղթի պատճառները դեպի Կախեթ։ Աշխատանքում ներկայացնում ենք Թելավի շրջանի կամ խորհրդային տարիներին անվանակոչված Телавский уезд-ի բնակավայրերում հայերի թվաքանակը, նրանց պատմամշակութային կոթողները և դպրոցների կարգավիճակը։ Հատկանաշական է, որ ի տարբերություն այսօրվա Վրաստանի վարչատարածքային բաժանման խորհրդային Վրաստանում Կախեթը ունեցել է երկու գավառ (уезд)՝ Թելավի և Սղնախի։ Պետք է փաստենք, որ խորհրդային իշխանության սկզբնական տարիներին Կախեթի երկրամասում վարչատարածքային բաժանումները իրականացվել են կամայական սկզբունքով և այն բնակավայրերը որոնց մասին ներկայացնում ենք հոդվածում մի մասը գտնվում է Սղնախի(სიღნახი), Ղվարելի(ყვარელი) և Գուրջաանի(გურჯაანი) շրջաններում։
Հղումներ․ HAA, f․53, ts’․1, g․ 3857:
2․HAA, f․53, ts’․1, g․ 3917:
3․ HAA, f․56, ts’․1, g․ 157:
4․Karapetyan S․, Hayery Kakhet’um, Girk’ Y, Yerevan, 2004, 222 ej:
5․ Melik’set’-Bek L․M, Girk’ A, 2013, 345 ej:
6․ Juansheri, Hamarrot Patmut’iin Vrats’, Venetik, 1884, 147 ej:
7. AKAK. T. 1. Tiflis, 1866. S. 827.
8. Kavkazskiy kalendar' na 1915 god. Tiflis, 1914. 1013 s.
9. Kavkazskiy kalendar' na 1916 god. Tiflis, 1915. 627 s.
10. Kavkazskiy kalendar' na 1917 god. Tiflis, 1916. 1231 s.
11. Vsesoyuznaya perepis' naseleniya 17 dekabrya 1926 goda. T. 14: SSR Gruzii. M., 1929. 428 s.
12․ «Mshak», 01․03․1888, №25:
13․ «Mshak», 1878, № 79:
14.ts’enguashvili k’oba,sakartvelos 1921-1925 ts’lebis ist’oriis ist’oriograpia,t’bilisi, 2005, 250 gv.
15. kart’lis tskhovrebis t’op’oarkeologiuri leksik’oni, t’bilisi, 2013, 740 gv.
-
Articles
Ղազախական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության հռչակումը և կառավարման մարմինների ընտրությունը
ԱբստրակտՀոդվածը նվիրված է 1920 թվականին Ռուսական Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության (ՌԽՖՍՀ) կազմում Ղրղզական (Ղազախական) ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետության (Ղազախական ԻԽՍՀ) հռչակմանը և դրա կառավարման մարմինների ձևավորմանը։ Ուսումնասիրվում են ինքնավարության ստեղծման քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական նախադրյալները, կուսակցական կառույցների դերը, ինչպես նաև գործադիր և օրենսդիր իշխանությունների առաջին ընտրությունները։ Հետազոտությունը, հիմնված արխիվային աղբյուրների և ժամանակակից գիտական ուսումնասիրությունների վրա, կենտրոնանում է իշխանության լեգիտիմացման գործընթացի և հանրապետական ու կենտրոնական կառույցների փոխհարաբերությունների վերլուծության վրա։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Ղազախական ԻԽՍՀ-ի ստեղծումը հիմք դրեց Ղազախստանի քաղաքական և վարչական համակարգի ձևավորմանը։ Հանրապետության հռչակումը և կառավարման մարմինների ընտրությունները խորհրդային Ռուսաստանի կազմում ճանաչեցին ղազախ ժողովրդին որպես առանձին քաղաքական միավոր՝ ստեղծելով պետական հաստատություններ, որոնցում կարևորագույն որոշումները կայացվում էին խորհուրդների համագումարների կողմից, իսկ գործադիր իշխանությունն իրականացվում էր աշխատավորների, գյուղացիների և զինվորների կողմից ընտրված ներկայացուցիչների միջոցով։ Հետազոտությունը նպաստում է Ղազախստանի ժամանակակից պետականության ակունքների և XX դարի հասարակական վերափոխումների առավել խորքային ըմբռնմանը՝ արժեքավոր նյութ տրամադրելով Ղազախստանի պատմության և խորհրդային ժամանակաշրջանի պետականաշինությանն առնչվող կրթական ծրագրերի համար։
ՀղումներAllworth Edward. Central Asia, 130 years of Russian dominance: a historical overview. 3rd ed. Duke University Press, 1989. 652.
Archive of the President of the Republic of Kazakhstan. Fund 140. Series 1. File 8. P.3.
Archive of the President of the Republic of Kazakhstan. Fund 140. Series 1. File 4. P.37.
Archive of the President of the Republic of Kazakhstan. Fund 140. Series 1. File 8. P.10.
Artykbayev Zh. O., History of Kazakhstan (90 questions and answers). Astana, 2004. 131, in Russian: [Артыкбаев Ж.О., История Казахстана (90 вопросов и ответов). Астана, 2004. 131].
Baishev S.B., et.al., History of Kazakh SSR. From ancient times to the present day. Second edition, corrected and supplemented. Vol. 2, edited by I.O. Omarov and A.M. Pankratova. Almaty: Printing House No. 2 of Kazpoligrafizdat under the Council of Ministers of the Kazakh SSR, 1949. 452, in Russian: [Баишев С.Б. и др., История Казахской ССР. С древнейших времен до наших дней. Второе издание, исправленное и дополненное. Том 2, под ред. Омарова И.О. и Панкратовой А.М. Алматы: Гостипография № 2 Казполиграфиздата при Совете Министров КазССР, 1949. 452].
Central State Archive of the Republic of Kazakhstan. Fund 5. Series 1. File 1. pp. 16-16 verso.
Central State Archive of the Republic of Kazakhstan. Fund 5. Series 1. File 4а. P.14.
Elagin A.S., et.al., Kazakhstan in the Fire of the Civil War. Memories of participants
of the Great October socialist revolution and the Civil war in Kazakhstan, edited by S. Beysembaev and P. Pakhmurny. Almaty: Kazakh State Publishing House, 1960. 470, in Russian: [Елагин А.С. и др., Казахстан в огне гражданской войны. Воспоминания участников Великой Октябрьской Социалистической революции и гражданской войны в Казахстане, под ред. С.Бейсембаева, П.Пахмурного. Алматы: Казахское Государственное Издательство, 1960. 470].
Korzhenevskyi K.B., National-Territorial Delimitation between Siberia and Kazakhstan, 1917–1936. PhD diss., Budgetary Educational Institution of Higher Education “Nizhnevartovsk State University”. Nizhnevartovsk, 2022, in Russian: [Корженевский К.Б. Национально-территориальное размежевание между Сибирью и Казахстаном в 1917-1936 гг. Диссертация на соискание учёной степени, Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Нижневартовский государственный университет». Нижневартовск, 2022]. Accessed August 3, 2025.
https://diss.utmn.ru/upload/iblock/59f/Korzhenevskiy-K.B.-dissertatsiya.pdf.
Sapargaliev M.S., The emergence of the Kazakh Soviet statehood (1917 - 1920). Almaty: Publishing house of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR, 1948. 128, in Russian: [Сапаргалиев М.С., Возникновение Казахской Советской Государственности (1917-1920). Алматы: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1948. 128].
Sartayev, S., Formation and Establishment of Kazakh Soviet Statehood. Almaty: Kazakh State Publishing House, 1960. 129, in Russian: [Сартаев С,, Образование и становление Казахской Советской Государственности. Алматы: Казахское государственное издательство, 1960. 129].
Shildebay S.K., Seytkali Mendeshev. Collection of documents and materials. Almaty: Printing service and Co, 2021. 590, in Russian: [Шилдебай С.К., Сейткали Мендешев. Сборник документов и материалов. Алматы: Полиграфия сервис и Ко, 2021. 590].
Shildebay, S.K., Aldazhumanov K., “The Soviet Kazakh Republic establishment and formation of territorial integrity,” History of the Fatherland, No. 3 (91) (2020), 87-102, in Kazakh: [Шілдебай С.Қ., Алдажұманов Қ.С., “Кеңестік Қазақ Респуликасының құрылуы және аумақтық тұтастығының қалыптасуы,” Отан тарихы, №3 (91) (2020), 87-102]. Accessed August 1, 2025. https://otan.history.iie.kz/main/issue/view/27/28.
Shildebay S.K., “Public, political and state activities of Seytkali Mendeshev,” Asian Journal “Steppe Panorama”, No.1 (21) (2020), 472-500, in Kazakh: [Шілдебай С.Қ., “Сейітқали Меңдешевтің қоғамдық-саяси жəне мемлекеттік қызметі,” Asian Journal “Steppe Panorama”, No.1 (21) (2020), 472-500]. Accessed August 1, 2025.
https://ajspiie.com/index.php/history/article/view/447.
Vilenskii E.L., et.al., Formation of the Kazakh ASSR. Collection of documents and materials. Edited by S. N. Pokrovsky. Alma-Ata: Publishing house of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR, 1957. 369, in Russian: [Виленский Е.Л. и др., Образование Казахской АССР. Сборник документов и материалов. Под ред. С.Н. Покровского. Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1957. 369].
-
Articles
Իրան–Ռուսաստան ռազմատեխնիկական համագործակցությունը Ալի Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանիի նախագահության շրջանում. պրագմատիզմ և ուժային հավասարակշռություն
ԱբստրակտՆերկայացված ուսումնասիրությունը վերաբերում է Իրանի և Ռուսաստանի ռազմատեխնիկական համագործակցության ձևավորման ու զարգացման գործընթացին Ալի Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանիի նախագահության (1989–1997) շրջանում։ Այս ժամանակահատվածը դիտարկվում է որպես Իրանի արտաքին քաղաքականության և պաշտպանական համակարգի վերակառուցման առանցքային փուլ։ Աշխատանքը վերլուծում է համագործակցության հիմնարար գործոնները, Ռուսաստանի դերը Իրանի ռազմական ներուժի ամրապնդման գործում և Ռաֆսանջանիի քաղաքականության պրագմատիկ բնույթը։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է բաց և գաղտնազերծված աղբյուրների համադրական վերլուծության վրա, ներառելով քաղաքական, տեխնոլոգիական և աշխարհաքաղաքական բաղադրիչներ։
Մեթոդաբանական հիմքը ձևավորվում է պատմահամետական, համադրական, ինչպես նաև միջազգային հարաբերությունների մի քանի տեսությունների համադրմամբ՝ քաղաքական ռեալիզմի, կախվածության և փոխկախվածության, և կոնստրուկտիվիզմի մոտեցումներով։ Այս տեսությունների համատեղ կիրառումը թույլ է տալիս բացատրել, թե ինչպես է ռազմական անհավասարությունն ու տնտեսական կախվածությունը վերածվել փոխշահավետ գործընկերության՝ պահպանելով ուժային հավասարակշռությունը տարածաշրջանում։
Գիտական նորույթն այն է, որ Իրանի և Ռուսաստանի ռազմատեխնիկական համագործակցությունը առաջին անգամ դիտարկվում է որպես պրագմատիկ փոխկախվածության մոդել, որտեղ քաղաքական ռեալիզմը միահյուսվում է տեխնոլոգիական ինքնուրույնության ձգտման և ինքնության քաղաքականության ձևավորման հետ։
Հղումներ1. Irani Islamakan Hanrapetut’yan Sahmanadrut’yun, pashtonakan t’argmanut’yun, https://missionarmenia.org/wp-content/uploads/2023/04/Iran_constitution_9_arm.pdf:
2. KHV gaghtnazertsvats p’astat’ught’, https://www.cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000602680.pdf:
3. AMN petdepi gaghtnazertsvats p’astat’ght’er, 2023, https://docs.rferl.org/hy-am/2023/02/02/08550000-0a00-0242-326a-08db055c3133.pdf:
4. AMN petdepi gaghtnazertsvats p’astat’ght’er, 2023, https://docs.rferl.org/hy-am/2023/02/02/08550000-0a00-0242-9da8-08db055c2589.pdf:
5. AMN petdepi gaghtnazertsvats p’astat’ght’er, 2023, https://docs.rferl.org/hy-am/2023/02/02/08550000-0a00-0242-a799-08db055c3054.pdf:
6. The National Archives and Records Administration (NARA), գաղտնազերծված փաստաթուղթ, https://www.archives.gov/files/declassification/iscap/pdf/2016-156-doc-10.pdf:
7. Clinton Presidential Library, Summary Report on One-on-One Meeting between Presidents Clinton and Yeltsin, May 10, 1995, https://www.archives.gov/files/declassification/iscap/pdf/2016-156-doc-11.pdf:
8. Makhdiyan Mokhammad Khasan, Istoriya mezhgosudarstvennykh otnosheniy Irana i Rossii (XIX – nachalo XX veka), Moskva, 2014.
9. Minasyan S. M., Istoriya i perspektivy rossiysko-iranskogo voyenno-politicheskogo sotrudnichestva, https://arar.sci.am/Content/38552/file_0.pdf.
10. Tsentr analiza mirovoy torgovli oruzhiyem, Analiticheskiy otchet, https://armstrade.org/files/analytics/344.pdf.
11. Sadegi E. Mir Mokhammad, Irano-rossiyskoye sotrudnichestvo v sferakh oborony i bezopasnosti https://cyberleninka.ru/article/n/irano-rossiyskoe-sotrudnichestvo-v-sferah-oborony-i-bezopasnosti.
12. Soviet Reaction to Khomeini’s Death, Wikileaks Cable 89MOSCOW15118, https://wikileaks.org/plusd/cables/89MOSCOW15118_a.html.
13. Hunter, Shireen T., Iran’s Foreign Policy in the Post-Soviet Era: Resisting the New International Order, Santa Barbara, Praeger, 2010.
14. Moslem, Mehdi, Factional Politics in Post-Khomeini Iran, Syracuse University Press, 2002.
15. Arjomand, Said Amir, After Khomeini: Iran under His Successors, Oxford University Press, 2009.
16. Randjbar-Daemi, Siavush, Intra-State Relations in the Islamic Republic of Iran: The Presidency and the Struggle for Political Authority, Routledge, 2018.
17. Cordesman, Anthony H., Iran’s Military Forces: 1988-1993, Washington D.C., CSIS, 1994.
18. SIPRI Arms Transfers Database, Stockholm International Peace Research Institute, https://armstransfers.sipri.org.
19. Executive Summary of the Report of the Commission to Assess the Ballistic Missile Threat to the United States, July 15, 1998, https://permanent.fdlp.gov/lps1200/BMThreat.html.
20. Wehling, Fred, Russian Nuclear and Missile Exports to Iran, The Nonproliferation Review, 1999, https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/10736709908436756.
جعفرشیر، علینیا، روایتی از زندگی و زمانه آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۱۳–۱۳۹۴)، تهران، ۱۳۹۵
انی در زمان بدی بود، تاریخ ایرانیhttp://tarikhirani.ir/fa/news/5749/
-
Articles
Ադրբեջանի քաղաքաշինական և բնակեցման քաղաքականությունը Արցախի օկուպացված տարածքներում (2020-2024 թթ.)
ԱբստրակտՀոդվածում ուսումնասիրվում է Ադրբեջանի քաղաքաշինության և բնակեցման քաղաքականությունը Արցախի օկուպացված տարածքներում 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո։ Հայ բնակչության զանգվածային բռնագաղթից հետո, Ադրբեջանը հայկական օկուպացված տարածքները բնակեցնելու ծրագրեր մշակեց։ Քաղաքաշինության քաղաքականությունն ունի մի քանի հիմնական նպատակներ՝ նպաստել տնտեսական զարգացմանը և օկուպացված տարածքների ինտեգրմանը Ադրբեջանին: Ճանապարհներ, դպրոցներ, հիվանդանոցներ և բնակելի համալիրներ կառուցելով՝ Ադրբեջանը ձգտում է ամրապնդել իր տիրապետությունը Արցախի վրա՝ այն վերածելով տնտեսապես ակտիվ տարածքի:
ՀղումներV Azerbaydzhane nachato stroitel'stvo avtomobil'noy dorogi v Askeran, https://ru.apa.az/infrastruktura/v-azerbaidzane-nacato-stroitelstvo-avtomobilnoi-dorogi-v-askeran-foto-video-567547.
2. Nachinayetsya zaseleniye goroda Shusha, https://haqqin.az/news/314296.
3. Prezident Azerbaydzhana: Masshtaby rabot, kotoryye my vypolnyayem v Karabakhe i Zangezure, ne imeyut analoga v mire, https://ru.apa.az/oficialniye-novosti/prezident-azerbaidzana-masstaby-rabot-kotorye-my-vypolnyaem-v-karabaxe-i-zangezure-ne-imeyut-analoga-v-mire-567428.
4. Ağdam Cümə məscidinin bərpadan sonra açılışı olub, https://oxu.az/siyaset/agdam-cume-mescidinin-berpadan-sonra-acilisi-olub-yenilenib-foto.
5. Ağdamda əmək yarmarkası olacaq, https://apa.az/sosial/agdamda-emek-yarmarkasi-olacaq-837516.
6. Ağdam sakinlərinə ŞAD XƏBƏR - Üç kəndə köç olacaq, https://oxu.az/cemiyyet/agdam-sakinlerine-sad-xeber-uc-kende-koc-olacaq.
7. Azərbaycan Prezidenti: Qarabağ Universitetinin yaradılması tarixi hadisədir, https://apa.az/resmi-xeber/azerbaycan-prezidenti-qarabag-universitetinin-yaradilmasi-tarixi-hadisedir-867298.
8. Azərbaycan Prezidenti: “Müharibənin Şuşasız uğurla başa çatması mümkün deyildi”, https://oxu.az/siyaset/azerbaycan-prezidenti-muharibenin-susasiz-ugurla-basa-catmasi-mumkun-deyildi-video.
9. Cəbrayılın Karxulu kəndinin təməli qoyulub, https://apa.az/resmi-xeber/cebrayilin-karxulu-kendinin-temeli-qoyulub-843104.
10. Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunun son görüntüləri, https://oxu.az/cemiyyet/ehmedbeyli-fuzuli-susa-yolunun-son-goruntuleri-fotovideo.
11. Füzulidə daha 39 ailəyə mənzillərinin açarları təqdim olunub, https://oxu.az/siyaset/fuzulide-daha-39-aileye-menzillerinin-acarlari-teqdim-olunub-yenilenib-fotovideo.
12. Xüsusi nümayəndə: 2026-cı ilədək Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilana 40 min nəfər köçürüləcək, https://azertag.az/xeber/xususi_numayende_2026_ci_iledek_cebrayil_qubadli_zengilana_40_min_nefer_kochurulecek_video-2975762.
13. İlham Əliyev: “Bu gün Şuşanın yeni tarixi başlayır”, https://oxu.az/siyaset/ilham-eliyev-bu-gun-susanin-yeni-tarixi-baslayir-video.
14. İlham Əliyev Zəngilan şəhərinin daxili yol-kommunikasiya şəbəkəsinin təməlini qoyub, https://oxu.az/siyaset/ilham-eliyev-zengilan-seherinin-daxili-yol-kommunikasiya-sebekesinin-temelini-qoyub.
15. İlham Əliyev "Zəngilan" və "Şayıflı" Su Elektrik stansiyalarının açılışlarını edib, https://oxu.az/siyaset/ilham-eliyev-zengilan-ve-sayifli-su-elektrik-stansiyalarinin-acilislarini-edib.
16. İlham Əliyev Cəbrayıl rayonunun Maşanlı kəndinin təməlini qoyub, https://oxu.az/siyaset/ilham-eliyev-cebrayil-rayonunun-masanli-kendinin-temelini-qoyub.
17. İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva Şuşada üçüncü yaşayış kompleksinin təməlqoyma mərasimində https://oxu.az/siyaset/ilham-eliyev-ve-mehriban-eliyeva-susada-ucuncu-yasayis-kompleksinin-temelqoyma-merasiminde-yenilenib-foto.
18. Kəlbəcər şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı təsdiqlənib, https://apa.az/infrastruktur/kelbecer-seherinin-2040-ci-iledek-inkisafina-dair-bas-plani-tesdiqlenib-839453.
19. Kəlbəcərdə velosiped yolları salınacaq, https://apa.az/infrastruktur/kelbecerde-velosiped-yollari-salinacaq-839748.
20. Kəlbəcər şəhərinin Baş Planının detalları açıqlanıb, https://apa.az/infrastruktur/kelbecer-seherinin-bas-planinin-detallari-aciqlanib-839741.
21. Keçmiş məcburi köçkün: “Şuşaya köç etmək tarixi hadisədir”, https://oxu.az/cemiyyet/kecmis-mecburi-kockun-susaya-koc-etmek-tarixi-hadisedir.
22. Laçına köçürülən 950-dən çox şəxsin məşğulluğu təmin olunub, https://apa.az/sosial/lacina-kocurulen-950-den-cox-sexsin-mesgullugu-temin-olunub-862299.
23. Prezident: “Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri dünyanın ən gözəl yerlərindən biri olacaq”, https://oxu.az/siyaset/prezident-qarabag-ve-serqi-zengezur-bolgeleri-dunyanin-en-gozel-yerlerinden-biri-olacaq-video.
24. Prezident İlham Əliyev Cəbrayıl rayonunun Sarıcallı kəndinin təməlini qoyub, https://apa.az/resmi-xeber/prezident-ilham-eliyev-cebrayil-rayonunun-saricalli-kendinin-temelini-qoyub-843105.
25. Prezident İlham Əliyev Şuşa sutəmizləyici qurğular kompleksinin açılışında iştirak edib, https://azertag.az/xeber/prezident_ilham_eliyev_susa_sutemizleyici_qurgular_kompleksinin_achilisinda_istirak_edib__yenilenib__video-3082982.
26. Prezident: Laçın Beynəlxalq Hava Limanı gələn il istifadəyə veriləcək, https://apa.az/resmi xeber/prezident-lacin-beynelxalq-hava-limani-gelen-il-istifadeye-verilecek-853409.
27. Prezident və xanımı Şuşada Mamayı məscidinin açılışında iştirak ediblər, https://oxu.az/siyaset/prezident-ve-xanimi-susada-mamayi-mescidinin-acilisinda-istirak-edibler-yenilenib-foto.
28. Prezident İlham Əliyev Xankəndidə Qarabağ Universitetində görülən işlərlə tanış olub, https://azertag.az/xeber/prezident_ilham_eliyev_xankendide_qarabag_universitetinde_gorulen_islerle_tanis_olub___yenilenib_video-3082730.
29. Şuşada Aşağı Gövhər Ağa məscidinin bərpadan sonra açılışı olub, https://azertag.az/xeber/susada_asagi_govher_aga_mescidinin_berpadan_sonra_achilisi_olub___yenilenib__video-3083022.
30. Şuşa şəhərində daha 38 ailəyə mənzillərinin açarları təqdim olunub, https://azertag.az/xeber/susa_seherinde_daha_38_aileye_menzillerinin_acharlari_teqdim_olunub-3001338.
31. Şuşada “Xarıbülbül” Festivalı və “Şuşa - İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı 2024” ilinin açılışı olub, Prezident İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva tədbirdə iştirak ediblər, https://apa.az/resmi-xeber/susada-xaribulbul-festivali-ve-susa-islam-dunyasinin-medeniyyet-paytaxti-2024-ilinin-acilisi-olub-prezident-ilham-eliyev-ve-mehriban-eliyeva-tedbirde-istirak-edibler-yenilenib-3-841505.
32. Şuşa şəhərində daha 38 ailəyə mənzillərinin açarları təqdim olunub, https://azertag.az/xeber/susa_seherinde_daha_38_aileye_menzillerinin_acharlari_teqdim_olunub-3001338.
33. Zəngilan şəhərində ilin sonuna qədər 104 ailənin məskunlaşması ücün mənzillərin hazır olması nəzərdə tutulur, https://apa.az/sosial/zengilan-seherinde-ilin-sonuna-qeder-104-ailenin-meskunlasmasi-ucun-menzillerin-hazir-olmasi-nezerde-tutulur-855773.
34. Zəngilan məscidinin əsaslı təmirdən sonrakı görüntüləri, https://oxu.az/siyaset/zengilan-mescidinin-esasli-temirden-sonraki-goruntuleri.
35. Zəngilanda QHT-lərin Əməkdaşlıq Forumu keçirilir, https://apa.az/sosial/zengilanda-qht-lerin-emekdasliq-forumu-kecirilir-foto-yenilenib-850959.
-
Articles
ՀՀ քաղաքական համակարգի ինստիտուցիոնալ փոփոխությունները և ժամանակակից մարտահրավերները
ԱբստրակտՀայաստանի Հանրապետությունը 1991թ.-ի անկախացումից [ ՀՀ անկախության հռչակագիր, սեպտեմբերի 21] հետո կառավարման համակարգում փորձել է ներդնել մի շարք ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ։ Սույն հոդվածում վերլուծելու, քննարկելու և ուսումնասիրելու ենք թե ինչպիսի բարեփոխումներ են եղել և ինչ ճանապարհով են դրանք անցել։ Այն ընթացել է հանրային կառավարման, սահմանադրական բարեփոխումների, կոռուպցայի դեմ պայքարի, արտաքին և ներքին քաղաքականություների մշակման, սոցալական, անվտանգության, տնտեսական, մշակութային, կրթական և այլ ոլորտներում ավելի արդյունավետ գործիքակազմի ներդրման անհրաժեշտությամբ։
Հղումներ1. HH ankaxut’yan hrchakagir, 1991, septemberi 21, https://www.gov.am/am/independence 24.05.2025.
2. Qaxaqagitut'yun. Hanragit. bararan.-Yer.: Njar, 2004.
3. Minasyan E., Hayastani Errord Hanrapetutyan patmutyun, EPH, YER., 2014.
4. Qocharyan T., Hayastani Hanrapetutyan azgayin anvtangutyan himunqneri veraberyal dasyntaci usumnakan dzernark.-Yer., 2013.
5. HH Sahmanadrut'yun (13.07.1995), https://www.arlis.am/documentview.aspx?docID=1, 21.05.2025.
6. HH Vostikanut’yun, ampop teghekutyunner, elektronayin hratarakutyun https://shorturl.at/MKHsM 20.01.2025.
7. Nerqin gortseri naxararutyuny steghcvel e 2022 tvakani dektemberi 30-in` orenqi uzhov. https://shorturl.at/Sc15F 22.05.2025:
8. Hayastani Hanrapetut’yan karavarut’yun. karucvatq https://www.gov.am/am/structure/, 21.05.2025.
9. Hayastani Hanrapetut’yan sahmanadrakan popoxutyunner, https://www.arlis.am/documentview.aspx?docID=102510, 21.05.2025.
10. Hayastani Hanrapetut’yan Azgayin anvtangut’yan razmavarut’yun (25.02.2007), https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docID=31189, 11.04.2025.
11. Hayastani Hanrapetut’yan Azgayin anvtangut’yan nor razmavarut’yun (06.2020), https://www.mfa.am/filemanager/security%20and%20defense/AA-Razmavarutyun-Final.pdf 15.04.2025.
12. Azdararman miasnakan elektronayin hartak, https://azdarar.am/hy/, 24․05․2025.
13. Mariam Margaryani qaxaqakan blogy, https://surl.lu/rkaufi, 11․03․2025.
14. Qaxaqagitut'yun. Usumnakan dzernark.-Yer., 2014.
15. Manukyan A., Zhamanakakic qaxaqakan gortsyntacner., Yer., 2011.
-
Articles
Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության հասարակականկազմակերպությունների դերը մշակութային-հումանիտար երկկողմ համագործակցության մեջ
ԱբստրակտՀայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության միջև մշակութային-հումանիտար համագործակցությունը հանդիսանում է երկկողմ հարաբերությունների կարևոր ուղղություններից մեկը, որի ձևավորման և զարգացման գործընթացում առանձնահատուկ դեր են կատարում ոչ կառավարական կազմակերպությունները։ Հոդվածում ուսումնասիրվում են հայ-ռուսական հարաբերությունների պատմական և իրավական հիմքերը՝ հետխորհրդային շրջանում ձևավորված համագործակցության համատեքստում՝ կենտրոնանալով 1997 թ. օգոստոսի 29-ին ստորագրված Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության մասին պայմանագրի նշանակության վրա։ Վերլուծվում է Հայաստանում գործող հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունը, որոնք ուղղված են մշակութային, կրթական և հումանիտար կապերի խորացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Ռուսաստանի Դաշնության պետական հումանիտար կառույցների, մասնավորապես «Ռոսսոտրուդնիչեստվո» դաշնային գործակալության և Գորչակովի հանրային դիվանագիտության հիմնադրամի դերակատարությանը, ինչպես նաև դրանց համագործակցությանը հայկական հասարակական կազմակերպությունների հետ։ Քննարկվում են «Ռուսական տուն» մշակութային կենտրոնի և Ռուս-հայկական (Սլավոնական) համալսարանի գործունեությունը՝ որպես Ռուսաստանի «փափուկ ուժի» քաղաքականության արդյունավետ գործիքներ։ Եզրակացվում է, որ ոչ կառավարական կազմակերպությունները և կրթական հաստատությունները էական ներդրում ունեն հայ-ռուսական մշակութային-հումանիտար համագործակցության ինստիտուցիոնալացման, կայուն զարգացման և հասարակական կապերի խորացման գործում։
Հղումներ“Asbarez” Journalists’ Club https://asparez.am/about_us-h/ (Viewed 15․08․2024)
Armenia is of interest to the West only as a tool against Russia, G. Qeryan, 09․07․2022
Autonomous Non-Commercial Organization for the Promotion of International Cooperation "Eurasia" “Discover Russia” program
Communication modes of post-Soviet countries/friendliness rating, National Research Institute for Communication Development, Scientific Reports series, Moscow, 2024, pp.144-145
Communication regimes of post-Soviet countries/friendship rating, National Research Institute of Communication Development, Series "Scientific Reports", Moscow, 2024, pp. 144-145
CorrupionsPerceptions index 2023, Transparency International anticorruption centre, 30.01.2024
Embassy of the Russian Federation to the Republic of Armenia Rossotrudnichestvo: https://armenia.mid.ru/ru/rossiyskie_predstavitelstva/rossiyskie_predstavitelstva/rossotrudnichestvo/ (Viewed10․08․2024)
Eurasian expert club turned ten years old, Soyuzinfo 16.05.2024
Eurasian expert club turned ten years old, Soyuzinfo 16.05.2024
https://arm.sputniknews.ru/20220725/mika-badaljann-azat-ardzakvec-45756039.html?_ga=2.71520145.368927066.1725429219-1696908477.1725003437 (Viewed 02․08․2024)
https://arm.sputniknews.ru/20220729/mika-badaljany-krkin-berman-e-entarkvel-vostikanutjun-45978535.html (Viewed 02․08․2024)
https://evrazia.su/programms/programma-uznay-rossiyu#programm (Viewed 18․07․2024)
https://ria.ru/20230907/badalyan-1894836167.html (Viewed 24․07․2024)
https://rtvi.com/news/gradus-napryazhennosti-stih-zamglavy-rossotrudnichestva-o-volnah-rusofobii-uehavshih-artistah-i-vzryve-v-czar/ (Viewed 01․07․2024)
https://soyuzinfo.am/hy/2024/05/12075/ (Viewed 06․08․2024)
https://soyuzinfo.am/hy/2024/05/12075/ (Viewed 06․08․2024)
https://transparency.am/hy/organization (Viewed 10.08.2024)
https://www.aravot.am/2022/07/09/1279208/ (Viewed 05․08․2024)
https://www.armtimes.com/hy/article/258947 (Viewed 09.08.2024)
https://www.dommoskvy.am/ (Viewed 14․07․2024)
https://www.hkdepo.am/hy/org/asparez (Viewed 16․08․2024)
https://www.rbc.ru/politics/06/03/2023/6405e8379a7947712e1a5e69 (Viewed 13․08․2024)
https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2021 Viewed 06․08․2024թ
https://www.transparency.am/hy/media/news/article/5048 (Viewed 11․08․2024)
Issues related to the perspectives of Armenian-Russian cultural cooperation were discussed in the Ministry of Education, Science, Culture and Sports. 28․04․2023
Journalists Club Asparez, "CSO DePo: Civil Society Development Program" 13․07․2017թ
Mika Badalyan was released, SPUTNIK Armenia, 25.07.2022
Mika Badalyan was taken into police custody again, SPUTNIK Armenia, 29.07.2022
Moscow cultural and business center "House of Moscow" in Yerevan
Official website of the Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation: mid.ru, https://rs.gov.ru/about-foiv/
Republic of Armenia and Russian Federation. 30 Years of Allied Cooperation, Collection of Treaties and Agreements, Volume I (1992-2001), Moscow, 2022, pp. 304-311
Russian-Armenian University https://rau.am/am/content/ocherk-istorii Viewed 27․07․2024
The Degree of Tension Has Died." Deputy Head of Rossotrudnichestvo on "Waves of Russophobia," Artists Who Left, and the Explosion in the Central African Republic
The illegal activities of the Russian security bodies in the territory of Armenia should be stopped immediately “Asbarez” Journalists’ Club, 27․03․2024 https://asparez.am/rusastan-anvtangutyun-hy/ (Viewed 18․08․2024)
-
Articles
Բազմալեզվությունը թվային դիվանագիտության մեջ․ լեզվական առանձնահատկությունները և սոցիալ-քաղաքական հետևանքները
ԱբստրակտԴիվանագիտական պրակտիկայի արագ թվայնացումը արմատապես փոխել է այն ձևերը, որոնց միջոցով պետությունները հաղորդակցվում են, բանակցում և ազդեցություն են գործադրում գլոբալ հարթակում։ Սույն հոդվածը ուսումնասիրում է բազմալեզվության դերը՝ որպես թվային դիվանագիտության ռազմավարական, քաղաքական և սոցիոմշակութային բաղադրիչ։ Թեև գիտական գրականության մեծ մասը կենտրոնացած է տեխնոլոգիական նորարարությունների և հաղորդակցության արդյունավետության վրա, լեզվական ընտրությունները հաճախ մնում են համեմատաբար քիչ ուսումնասիրված։
Հենվելով սոցիոլեզվաբանության, հաղորդակցության ուսումնասիրությունների և միջազգային հարաբերությունների տեսական մոտեցումների վրա՝ հետազոտությունը վերլուծում է, թե ինչպես է լեզվի ընտրությունը ձևավորում տեսանելիությունը, մատչելիությունը, լեգիտիմությունը և «փափուկ ուժի» դրսևորումը թվային միջավայրերում։ Հոդվածում նաև քննարկվում են գլոբալ լեզվական հիերարխիաներից, մեքենայական թարգմանության վրա գերազանցապես ապավինելուց և լեզվական անհավասարություններից բխող մարտահրավերները, որոնք կարող են մարգինալացնել որոշ համայնքներ միջազգային դիսկուրսում։
Բազմալեզվությունը թվային հաղորդակցության պարզապես տեխնիկական առանձնահատկություն չէ, այլ քաղաքական ակտ՝ ներգրավված իշխանական հարաբերությունների, մշակութային ինքնության ձևավորման և գլոբալ կառավարման գործընթացներում։ Վերջիվերջո, հոդվածը բազմալեզվությունը ներկայացնում է որպես ժամանակակից թվային դիվանագիտության հիմնարար տարր և թվային դարաշրջանում արդար և ներառական գլոբալ հաղորդակցության նախապայման։
ՀղումներReferences
1. C. Bjola & M. Holmes (eds.), Digital Diplomacy: Theory and Practice (London: Routledge, 2015); I. Manor, The Digitalization of Public Diplomacy (London: Palgrave Macmillan, 2019).
2. J. Pamment, New Public Diplomacy in the 21st Century (London: Routledge, 2014).
3. P. Bourdieu, Language and Symbolic Power (Cambridge: Harvard University Press, 1991); J. S. Nye, Soft Power (New York: PublicAffairs, 2004).
4. R. Phillipson, Linguistic Imperialism (Oxford: Oxford University Press, 1992); M. Warschauer, Technology and Social Inclusion (Cambridge: MIT Press, 2003).
5. N. Fairclough, Critical Discourse Analysis (London: Longman, 1995); R. Wodak, The Politics of Fear (London: SAGE, 2015).
6. J. Melissen (ed.), The New Public Diplomacy (London: Palgrave Macmillan, 2005).
7. P. Seib, Real-Time Diplomacy (New York: Palgrave Macmillan, 2012).
8. J. Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere (Cambridge: Polity Press, 1989).
9. M. Castells, Communication Power (Oxford: Oxford University Press, 2009).
10. C. Bjola & J. Pamment, “Digital Diplomacy and International Organisations,” The Hague Journal of Diplomacy 14, no. 1–2 (2019): 1–22.
11. J. Kurbalija, An Introduction to Internet Governance (Geneva: DiploFoundation, 2016).
12. R. Adler-Nissen, Stigma Management in International Relations (Cambridge: Cambridge University Press, 2014).
13. M. Gillespie & A. Webb, “Diasporas and Diplomacy,” Global Media and Communication 8, no. 3 (2012): 253–272.
14. Cull, “The Long Road to Public Diplomacy 2.0,” International Studies Review 15, no. 1 (2013): 123–139.
15. Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. PublicAffairs.
16. Pamment, J. (2014). New public diplomacy in the 21st century: A comparative study of policy and practice. Routledge.
17. Phillipson, R. (1992). Linguistic imperialism. Oxford University Press.
18. Seib, P. (2012). Real-time diplomacy: Politics and power in the social media era. Palgrave Macmillan
19. N. Snow & P. M. Taylor (eds.), Routledge Handbook of Public Diplomacy (London: Routledge, 2009).
-
Articles
«Վեստֆալյան գաղափարաբանությունը» և «ԱՄՆ Անկախության Հռչակագիրը»(համեմատական քննություն)
ԱբստրակտՀյուսիսամերիկյան գաղութները անկախացան ոչ միայն ռազմական հաջողությունների, այլև ազգային ինքնության կայացման և ընկերային–մշակութային զարգացման այն գործընթացների ազդեցությամբ, որոնք ներհատուկ էին արդյունաբերական դարաշրջանի առաջին շրջափուլին։ Ներկա հոդվածը խնդիր ունի լուսաբանելու այս մոտեցումը «Վեստֆալյան գաղափարաբանության» և «ԱՄՆ անկախության հռչակագրի» համեմատական քննությամբ։
Միով բանիվ՝ մենք հետևում ենք հետազոտական այն մոտեցմանը, որն անմիջական աղերսներ է տեսնում ամերիկյան հեղափոխության և Վեստֆալյան համակարգի միջև՝ շեշտադրելով ազգի ինքնիշխանության, նրա քաղաքական և քաղաքացիական կառույցների, ընկերային համայնքի անդամների անկապտելի իրավունքների և գործելաոճի միջև։ Հատկանշելի է միջազգային հարաբերությունների Վեստֆալյան հարացույցն իբրև ազգերի ինքնիշխանական հարաբերությունների հնարավոր միջավայր։ ԱՄՆ հիմնադիր հայրերը մեկնարկում էին այդ ըմբռնումից՝ հարստացված լուսավորական մտքի ձեռքբերումներով՝ սկսյալ Ջ․ Լոքքից մինչև Մոնտեսքյո։ Այս լույսով՝ ԱՄՆ անկախության գործընթացը ներկայանում է իբրև բազմավեկտոր հոլովույթ, որը կարելի է բացահայտել իր դարաշրջանի գաղափարական համալիրի դիտանկյունից միայն։ «Վեստֆալյան գաղափարախոսության» և «ԱՄՆ անկախության հռչակագրի» համեմատական քննությունը կարող է դառնալ ԱՄՆ կայացման պատմության կարևոր հանգրվան։
ՀղումներՍկզբնաղբյուրներ՝
1. Burke E. (1774). The Works of The Right Honourable, Vol. II. London, p. 592.
2. “From Thomas Jefferson to Henry Lee. (8 May 1825). ” Founders Online, National Archives, https://teachingamericanhistory.org/zskl (14.06.25).
3. Hamilton A. (1787). Federalist No. 1. In The Federalist Papers. Library of Congress. https://guides.loc.gov/federalist-papers/text-1-10 (15․07.2025).
4. Journals of the Continental Congress, 1774-1789, Vol. I (1774), (1904), Washington: Government Printing Office, p. 163.
5. Journals of the Continental Congress, 1774-1789, Vol. II (1775), (1904). Washington: Government Printing Office, p. 256.
6. Jay J. (1787). Federalist No. 2. In A. Hamilton, J. Madison, & J. Jay, . The Federalist Papers. Library of Congress. https://guides.loc.gov/federalist-papers/text-1-10 (15․07.2025)
7. Locke J. (1823). Two Treatises of Governmanet. New York University Press, p. 216.
8. The Complete. Writings of Thomas Paine, Philip S. Foner, ed. (New York: Citadel Press,. 1945), p. 632.
9. Treaty of Westphalia: Pease Treaty between the Holy Roman Emperor and the King of France and their respective Allies , https://avalon.law.yale.edu/17th_century/westphal.asp , (20․05․25).
10. Washington G. (1796). Washington's Farewell Adress to The People of The United States, p. 26.
Ուսումնասիրություններ՝
11. ԱՄՆ անկախության հռչակագիր-240. (2017). « Տարեգիրք Միջազգային գիտաժողովի հոդվածների ժողովածու. Երեւան: «Զանգակ» հրատ․, 205 էջ։
12. Եփրեմյան Տ. (2014). Վեստֆալյան աշխարհակարգի ձևավորման պատմությունից. Պատմություն և մշակույթ հայագիտական հանդես, էջ 219-227։
13. Եփրեմյան Տ. (2015). Վեստֆալյան համակարգը իբրև արդի եվրոպական քաղաքականության շրջադարձային հանգրվան , Բանբեր Երևանի համալսարանի, էջ 31-47։
14. Bailian B. (1967). The Ideological Origins of American Revolution. Cambridge: Beknap Press. p. 305.
15. Croxton D. (1999). The Peace of Westphalia of 1648 and the Origins of Sovereignty, The International History Review: Vol. 21, No. 3, pp. 569-591.
16. Degler C. (1984). Out of Our Past: The Forces That Shaped Modern America. New York: Harper & Row. p. 648.
17. Gordon W. (1991). The Radicalism of The American Revolution. New York: Vintage, p. 557.
18. Herring G. (2008). From Colony to Superpower: US Foreign Policy since 1776. Oxford: Oxford University Press, p. 1056.
19. Kaplan L. (1983). The Treaty of Paris, 1783: A Historiographical Challenge. The International History Review, Aug., Vol. 5, pp. 431-442.
20. Kampmann Ch. (2010). Peace Impossible? The Holy Roman Empire and the European State System in the Seventeenth century. «War, the State, and International Law in Seventeenth-Century Europe», Farnham, Burlington: Ashgate Publishing, pp. 197-210.
21. Whaley J. (2012). Germany and the Holy Roman Empire, Volume 1. From Maximilian to the Peace of Westphalia 1493-1648,. Oxford: Oxford University Press, p. 752.
22. Зонова Т.В. (2008). Вестфальская система. Москва, c. 78-80.
23. Кортунов С.В. (2007). Крушение Вестфальской системы и становление нового мирового порядка. Москва: Безопасность Евразии 4, c. 230-260.
