Հտ․ 59 No. 2 (266) (2025)

Գլոբալ տաքացման հետևանքով ջրային ռեսուրսների բնական հոսքը տարեց տարի կրճատվում է։ Ներկայիս իրավիճակում Հայաստանի բնակա-վայրերը խմելու ջրով ապահովման նպատակով անհրաժեշտ է նոր ստոր-երկրյա  ջրաղբյուրների յուրացումը։ Հոդվածում քննարկվում են ստորերկրյա ջրերի բնական և շահագործական ռեսուրսների գնահատման մեթոդները՝ հիմնված ջրաերկրաբանական հետազոտությունների վրա, որոնք իրականացվել են Աղստև գետի վերին հոսանքի ավազանում՝ Մարգահովիտ և Ֆիոլետովո բնակավայրերի միջև, Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզում։ Նշված արտեզյան ավազանի ստորերկրյա ջրերը կարող են օգտագործվել ինքնահոսով՝ Դիլիջան քաղաքի կամ Աղստև գետի ստորին հոսանքներում գտնվող այլ բնակավայրերի խմելու ջրամատակարարման նպատակներով։ Մարգահովիտի ստորերկրյա ջրերի միկրոավազանը կազմված է չորրորդական լճա-գետային նստվածքների հաստվածքից, որը ներկայացված է փուխր բեկորային և կավային ապարների հերթափոխությունից՝ 165 մ միջին հզորությամբ։ Ուսումնասիրության տարածքում հայտնաբերվել են գրունտայն և երկու ճնշումային ջրատար հորիզոններ։ Խմելու ջրամատակարարման համար գործնական նշանակություն ունեն ճնշումային ջրերը, որոնք հիդրավլիկորեն փոխկապակցված են և ունեն համանման որակական հատկանիշներ։ Աշխատանքում քննարկվել են Աղստև գետի վերին հոսանքի երկրա-բանական-ջրաերկրաբանական պայմանները, հաշվարկվել և հիմնավորվել են բնակավայրերի խմելու ջրամատակարարման համար ստորերկրյա ջրերի շահագործական պաշարները։ Ներկայացվում են ջրերում երկաթի, մանգանի և ֆտորի բարձր պարունակությունների դեմ պայքարի մաքրման մեթոդները։

Հոդվածում ուսումնասիրվում է Փամբակ լեռնաշղթայի մի մասը և գրեթե ողջ Ծաղկունյացն ընդգրկող տարածքը։ Ուսումնասիրության արդյունքները հանգեցրել են նոր կրիպտոկառույցների հայտնաբերմանը, նախկինում հայտնի խզվածքների կողմնորոշումների ճշգրտմանը և օղակաձև ու աղեղաձև կառուցվածքների բացահայտմանը։ Պարզվել է, որ տարածքում կարելի է առանձնացնել երեք հանքային դաշ-տեր, որտեղ հիմնականում զարգացած է ոսկու հանքայնացումը։ Օղակաձև և աղեղաձև կառուցվածքները, այստեղ կարծես, չունեն դերակատարում հան-քայ¬նացման տեղայնացման վրա։ Հանքայնացումը կենտրոնացած է տարբեր կողմնորոշում ունեցող խզվածքների հատման կետերում և տարածաշրջանային խզվածքի գոտում։ Ոսկու հանքայնացմամբ հեռանկարային տեղամասերի հայտնաբերման համար հանդիսանում են հարավային հատվածում թաքնված հյուսիսարևելյան և խոշոր հյուսիսարևմտյան տարածման խզվածքների հատման զոնաները։ Թանկարժեք մետաղների գների կտրուկ աճի հետ պայմանավորված, պաշարների ավելացման հեռանկարները անհրաժեշտ է կապել նաև հանքային դաշտերում գտնվող հանքաերևակումների լրացուցիչ մանրամասն ուսումնասիրությունների հետ։

Հոդվածում ներկայացված են ՀՀ Շիրակի մարզի Լեռանցք հանքավայրի ցեոլիթային տուֆերի պոզոլանային հատկությունների ուսումնասիրությունների արդյունքները: Լաբորատոր փորձարկումների շնորհիվ պարզվել է, որ ցեմենտի կլինկերին ցեոլիթային տուֆերի 5–20% հավելումը 28 օրերի ընթացքում ցեմենտաքարի ամրությունը բարձրանում է 21–24%-ով, ինչը պայմանավորված է ցեոլիթի պոզոլանային հատկություններով: Կլինկերի հիդրատացման ժամանակ ցեոլիթը կալցիումի հիդրոքսիդը վերափոխում է կալցիումի հիդրոսիլիկատի, արդյունքում՝ մոտ 40%-ով կանխվում է կալցիումի հիդրոքսիդի լվացումը ցեմենտաքարից, մյուս կողմից՝ ապահովում ցեմենտաքարի ամրության մեծացումը: Պարզվել է նաև, որ ցեոլիթային տուֆերի հավելումը մեծացնում է ցեմենտի խտությունն ու կրճատում կապակցման սկզբնական և ավարտի տևողությունը:

Հոդվածը պատրաստվել է Գետիկ գետի ավազանում՝ 1:25000 մասշտաբով մակերևութային փխրուն կազմավորումների և ռելիեֆի ձևավորման գործընթացների դաշտային քարտեզագրման նյութերի հիման վրա։ Ավազանի գետային ցանցի և հովտի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների վերլուծությունները բացահայտեցին մի շարք անհամապատասխանություններ, որոնք հակասում են գետի այժմյան հոսքի ուղղությանը։ Ուշ պլիոցեն – անտրոպոգեն ժամանակահատվածում տեղի է ունեցել գետային ցանցի էական վերակառուցում՝ հիմնական գետը փոխել է իր հոսքի ուղղությունը հարավ-արևելքից հյուսիս-արևմուտք։ Այս վերակառուցումն արտահայտվում է Գետիկ գետի բարձր կարգի վտակների անհամապատասխանությամբ, բազմամակարդակ դարավանդներով, գետի հարթավայրային բնույթով և միանդրային հունով, ներկայիս վերին հոսանքներում առկա հնագույն լճի հետքերով՝ բավականին հզոր լճային կավերի առկայությամբ, որը հակասում է գետահովտի զարգացման գեոմորֆոլոգիական օրինաչափություններին։ Առա-ջին անգամ գծագրվել են հնագույն լճի եզրագծերը։ Գետիկ գետի ավազանի ժամանակակից տեկտոնական ակտիվությունն ընդգծվում է նրա բարձր սեյսմիկությամբ, տարածաշրջանային և խորքային բեկվածքներով, հիմնական գետի հովտի և նրա վտակների երկու կողմերում առկա բազմաթիվ սողանքների լայն տարածմամբ։

Հոդվածում քննարկվում է Գեղարքունիքի մարզում կայուն զբոսաշրջության հասարակական ընկալման ներկայիս պատկերը: Աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել և բացահայտել, թե Գեղարքունիքի մարզի բնակչությունը որքանով է իրազեկ կայուն զբոսաշրջության մասին: Աշխատանքում կատարվել է հետազոտություն, իրականացվել է սոցիոլոգիական հարցում` էլեկտրոնային ձևաչափով, հասկանալու բնակչության շրջանում կայուն զբոսաշրջության մասին ներկայիս ընկալումները: Վերջինիս արդյունքները փաստում են, որ կայուն զբոսաշրջության հայեցակարգի իրականացումն աներկբա պահանջում է նպատակաուղղված և համակարգված քայլերի իրականացում` առաջնային համարելով բնակչության թերի իրազեկվածության խոչընդոտների հաղթահարումը: Զբոսաշրջության՝ որպես տնտեսության գերակա ճյուղի, նրա դերակատարության ու նշանակության հասարակական ընկալումը, ըստ արժանվույն գնահատումն ու պատշաճ օգտագործումը ներկայումս կենսական նշանակություն ունի մարզում, իսկ թերի հասարակական ընկալումը, թերագնահատումն ու ռեսուրսների ոչ ռացիոնալ օգտագործումը դառնում են մարտահրավեր։ Կայուն զբոսաշրջությունը կարևոր է, ինչպես շրջակա միջավայրի պահպանման, այնպես էլ մարզի և համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման համար: Մարզում այն պետք է հիմնված լինի բնական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման, մշակութային արժեքների պահպանման և սոցիալական արդարության սկզբունքների վրա: Հասարակական պատշաճ ընկալումը այս ոլորտում կարող է զգալի ազդեցություն ունենալ կայուն զբոսաշրջության գաղափարների զարգացման և տարածման վրա: Մարդու ամենօրյա գործունեությունը հանգեցնում է շրջակա միջավայրի վատթարացման՝ զուգորդված մասսայական զբոսաշրջության զգալի աճի հետ: Կայուն զբոսաշրջությունը տվյալ դեպքում, ծառայում է, որպես մեթոդաբանական հարթակ զբոսաշրջության բոլոր տեսակների համար:

Հոդվածում քննարկվել են Սիրդարյա գետի հոսքի ներտարեկան բաշխման առանձնահատկությունները ջրօգտագործման ռեժիմի փոփոխության պայմաններում։ Հիդրոլոգիական դիտարկումների վերլուծության հիման վրա, Կալից մինչև Չարդարա ջրամբարի ստորին բիեֆ, ջրառատ, միջին և սակավաջուր տարիներին նկատվում են սեզոնային հոսքի փոփոխություններ։ 1991 թ.-ից հետո, Նարին գետի ավազանի ջրամբարների էներգետիկ ռեժիմի անցումից հետո, գրանցվել է ջրի ծախսերի պիկերի տեղաշարժ դեպի ձմեռ–աշուն շրջան և ամառային հոսքի կրճատում, ինչը դժվարացրել է ոռոգման ջրամատակարարումը։ 1980–1990 և 2011–2021 թվականների տվյալների հիման վրա կատարվել է սեզոնային հոսքի բաշխման համեմատական վերլուծություն։ Հիմնավորվել է Ուզբեկստանում և Ղազախստանում կարգավորող ջրամբարներ կառուցելու անհրաժեշտությունը ջրամատակարարման կայունացման համար։

Անտառագետի, Ջրաբանի և Օդերևութաբանի մասնագիտական օրերի առթիվ ԵՊՀ աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի նախաձեռնությամբ, ՀՀ ԲԳԿ Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի կողմից (Հետազոտական նախագիծ թիվ 24WS-1E035) ֆինանսական աջակցությամբ 2025թ․ մարտի 20-ից 22-ին անցկացվեց «Հիդրոօդերևութաբանության և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի արդի հիմնախնդիրները փոփոխվող կլիմայի պայմաններում. հարմարվողականություն, կայունություն և արտադրական գործընթաց» խորագրով միջազգային եռօրյա գիտաժողովը:

Գիտաժողովի ընթացքում քննարկվել և ներկայացվել են հիդրոօդերևութաբանության, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի, կենսաբազմազանության և էկոլոգիական անվտանգության ապահովման բնագավառում հիմնարար և կիրառական գիտական հետազոտությունների զարգացման ձեռքբերումներն ու հեռանկարները, բացահայտվել և վերհանվել են հիդրոօդերևութաբանության ոլորտում առկա գերակա խնդիրները, զարգացման օրինաչափությունները և հեռանկարները, ժամանակակից հասարակության զարգացման և էկոհամակարգի իրավական կարգավորման տնտեսակառավարման հիմնախնդիրները, գնահատվել է վերջինիս դերը տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման գործում, վերլուծվել և գնահատվել են շրջակա միջավայրի արդի վիճակը, կլիմայի փոփոխության հիմնահարցերը:

Անցանց և առցանց ձևաչափերով հնչեցին 65 զեկույցներ, որոնց զգալի մասն ունի գիտական մեծ արժեք և գիտակիրառական մեծ ներուժ: Ընդհանուր առմամբ, գիտաժողովին մասնակցել են ավելի քան 200 մասնակիցներ (առկա և առցանց), այդ թվում՝ պետական պաշտոնյաներ, միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, հայաստանյան և օտարերկրյա բուհերի ներկայացուցիչներ, հանրաճանաչ անձինք: Գիտաժողովին մասնակցում էին անվանի գիտնականներ Ֆրանսիայից, Գերմանիայից, Ռուսաստանից, Ուզբեկստանից, Բելառուսից, Տաջիկստանից: Գիտական այս միջոցառման հիմնական ձեռքբերումներից էին միջազգային համագործակցության ընդլայնումը և փորձի փոխանակումը:

Գիտաժողովի ավարտին զեկուցողներին հանձնվեցին հավաստագրեր և շնորհակալագրեր:

Հոդվածում բերված են Triticum aestivum L. փափուկ ցորենի բույսերի վրա փոշոտ բորբոսի հարուցիչ Blumeria graminis (DC) Speer.-ի կոնիդային ինոկուլումի զարգացման վրա աղային լուծույթով (0,1–1,0 մՄ NaCl) մշակման ազդեցության ուսումնասիրության արդյունքները: Սկանավորող էլեկտրոնային մանրադիտակի օգնությամբ հայտնաբերվեց, որ պաթոգեն կոնիդիաները, հայտնվելով ցորենի տերևների էպիդերմալ հյուսվածքի մակերևույթի վրա, վատ էին աճում հողում աղային լուծույթների ավելացումից հետո, բայց ձևավորում էին աճի խողովակներ, որոնք ունեին փոքր չափեր և ապրեսորիաներ չէին առաջանում։ Վերլուծելով կատարված հետազոտության արդյունքները, կարելի է ենթադրել, որ տարբեր անբարենպաստ գործոնների ազդեցության հիմքում գոյություն ունի ընդհանուր մեխանիզմ՝ կապված բույսի հյուսվածքներում թթվածնի ակտիվ ձևերի մակարդակի բարձրացման հետ։

Հոդվածում քննարկվում են լեռնային տեղանքում՝ խաղողագործության վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության ռիսկերի կառավարման խնդիրները, որոնց բարդությունը պահանջում է տարածաժամանակային ուսումնասիրություն: Հոդվածում որպես օրինակ ընտրվել է Վայոց ձորը, որը տիպիկ լեռնային տարածք է և համարվում է խաղողագործական ավանդույթներով հարուստ հնագույն շրջան։ Այդտեղ առկա են խաղողագործության համար անհրաժեշտ փոխկապակցված ագրոկլիմայական պայմանների բազմազանությունը ու կլիմայի փոփոխության դրսևորումների ակնհայտ ռիսկերը, որոնք միասին Վայոց ձորը դարձնում են տիպիկ գեոէկոլոգիական հետազոտության օբյեկտ: Նման հետազոտությունը ոչ միայն գիտական և մեթոդական հետաքրքրություն է ներկայացնում և օգտակար է այլ լեռնային խաղողագործական տարածքների ագրոկլիմայական պայմանների ուսումնասիրության համար, այլև իր գործնական ուղղվածությամբ կարող է նպաստել Վայոց ձորում դիտվող կլիմայի փոփոխության խնդրի գիտական ըմբռնմանը և ռիսկերի կառավարմանը: Հոդվածում ներկայացված են Վայոց ձորի ագրոկլիմայական ռեսուրսների տարածաժամանակային բաշխման հաշվարկի և վերլուծության արդյունքները։ Որպես հիմնական ագրոկլիմայական ցուցանիշներ օգտագործվել են՝ ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը, 30℃ և ավելի ջերմաստիճաններով օրերի թիվը, բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճանների միջինը և վեգետացիայի ընթացքում տեղումների քանակը: Ուսումնասիրության արդյունքում բացահայտվել են վերջին տասնամյակների ընթացքում տարածքի ագրոկլիմայական պայմանների որոշ փոփոխություններ, առանձնացվել են խաղողագործության համար ագրոկլիմայական նպաստավոր տարածքներ։ Պարզվել է, որ կլիմայի փոփոխությանը դիմակայելու և ռիսկերի կառավարման շրջանակներում նոր հնարավորություններ կան Վայոց ձորում ընդլայնելու խաղողագործական տարածքներն ու զարգացնելու խաղողի արժեքավոր տեսակների աճեցումը:

Հոդվածում վերլուծվում է կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը Հայաստանի անտառային էկոհամակարգերի վրա։ Ուսումնասիրել են պատ-մական և կանխատեսվող կլիմայական տվյալները՝ գնահատելով ջերմաստիճանի և տեղումների փոփոխությունների ազդեցությունը անտառների տարածման, տեսակային կազմի և կենսաբազմազանության վրա։ Հոդվածում ներկայացված են նաև կլիմայի փոփոխությունների քարտեզներ և անտառային տարածքների խոցելիության վերլուծություն։ Առաջարկվում են մեղմման և հարմարվողականության ռազմավարություններ, այդ թվում՝ երաշտադիմացկուն տեսակների օգտագործում, հրդեհների և վնասատուների կառավարման համակարգերի ներդրում, ինչպես նաև գենետիկ ռեսուրսների պահպանում։ Հոդվածը նաև ընդգծում է անտառային քաղաքականության մշակման և կենսաբազմազանության պահպանման համար համակարգային և տեղայնացված մոտեցման անհրաժեշտությունը։

Հոդվածում դիտարկվում են ձմեռող մշակաբույսերի հարմարվողականության հնարավորությունները Ուզբեկիստանի ոռոգվող հողերի պայմաններում տարբեր աբիոտիկ (լույս, խոնավություն, ջերմաստիճան, հողային պայմաններ և այլն) սթրեսների նկատմամբ, որոնք ազդում են դրանց անվտանգության, աճման, զարգացման, ինչպես նաև կենսազանգվածի, սերմերի և հատիկի տրանսպիրացիայի ինտենսիվության և արտադրողականության վրա։ Բերվել են ձմեռային մշակաբույսերի կենսաբանա-էկոլոգիական առանձնահատկությունների վերաբերյալ արդյունքները, ինչպես նաև ժամա-նակակից պատկերացումներ հարմարվողականության պայմանների մասին՝ կապված դրանց կլիմայական հնարավորությունների հետ։

Աշխատանքը նվիրված է Արփի լիճ-ջրամբարի ջրի մակարդակի ռեժիմի մոդելավորմանը։ Օգտագործվում է բազմակի գծային ռեգրեսիա. պրեդիկտորի փուլային բացառմամբ ընտրելով վիճակագրորեն համարժեք և ֆիզիկապես հիմնավորված մոդել: Հոդվածում նկարագրվում է մթնոլորտային տեղումների փոխարինման հնարավորությունը՝ որպես ջրի մակարդակի վրա ազդեցության անուղղակի գործոնի ֆունկցիա, ինչպիսիք են օդի հարաբերական խոնավությունը: Մոդելը ստացվել է ամսական դիսկրետությամբ ստանդարտացված տվյալներից: Մոդելի արդյունավետությունը գնահատվում է կախյալ և անկախ նյութերի հիման վրա:

Հոդվածը նվիրված է կլիմայի փոփոխության պայմաններում Ուզբեկիստանում ոռոգման զարգացման էկոլոգիական և սոցիալական ասպեկտներին։ Ոռոգման զարգացումը Կենտրոնական Ասիայում, հատկապես Ուզբեկիստանում, հանդիսանում է առանցքային տարր չոր կլիմայական պայմաններում պարենային անվտանգության ապահովման և գյուղատնտեսության կայուն զարգացման համար: Սակայն, այս գործընթացն ուղեկցվում է էական բնապահպանական և սոցիալական հետևանքներով։ Հոդվածում քննարկվում են այնպիսի հիմնական բնապահպանական խնդիրներ, ինչպիսիք են ջրային ռեսուրսների կորուստը, կենսաբազմազանության կրճատումը, հողի աղակալումը և ջրի աղտոտումը: Քննարկվում են նաև սոցիալական հետևանքները, ներառյալ բնակչության միգրացիան, ռեսուրսների շուրջ հակամարտությունները և ավանդական կյանքի ձևերի փոփոխությունները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ոռոգման նախագծերի պլանավորման և իրականացման ընթացքում շրջակա միջավայրի և սոցիալական գործոնների անբավարար հաշվի առնելուն, ինչը կարող է հանգեցնել բացասական հետևանքների աճման։ Հոդվածում ընդգծվում է ջրային ռեսուրսների կառավարման ինտեգրված մոտեցման անհրաժեշտությունը, ներառյալ կլիմայի փոփոխության նկատմամբ հարմարվողականությունը, ջուր խնայող տեխնոլոգիաների ներդրումը և պարբերաբար շրջակա միջավայրի գնահատումների անցկացումը։ Հոդվածի արդիականությունը հիմնավորված է ոռոգման համակարգերի հավասարակշռված զարգացման առկա անհրաժեշտությամբ, որը պետք է հաշվի առնի ինչպես գյուղատնտեսության, այնպես էլ շրջակա միջավայրի պահպանության կարիքները։ Առաջարկվում է ներգրավել տեղական համայնքներին ծրագրերի պլանավորման և կառավարման մեջ, ինչպես նաև իրականացնել կրթական ծրագրեր՝ բարձրացնելու իրազեկվածությունը ջրային ռեսուրսների կայուն օգտագործման վերաբերյալ:

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է խմելու ջրի ապակենտրոնացված օգտագործման (DDWU) աղբյուրների վիճակի համալիր գեոէկոլոգիական ախտորոշման միասնական մեթոդաբանության մշակմանը և փորձարկմանը: Որպես մոդելային շրջան ընտրվել է 2,285 մլն բնակչությամբ և զարգացած արդյունաբերական-ագրարային տնտեսական կառուցվածքով Վորոնեժի մարզը։ Առաջարկվող մեթոդիկան հիմնված է խմելու ջրի որակի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքագրման, վերլուծության, մշակման և ներկայացման գիտամեթոդական մոտեցումների վրա, բնակչության առողջության համար բնապահպանական ռիսկերի մակարդակների վրա՝ հիմնված էկոգետվյալների հավանականա-վիճակագրական վերլուծության մեթոդների, աշխարհատեղեկատվական մոդելավորման և քարտեզագրման տեխնոլոգիաների վրա:

Բնական և բնական-տեխնոգեն համակարգերի վրա մարդածին ազդեցության աճի համատեքստում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումը պահանջում է ավելի որակյալ համակարգային գործիքներ: Բնապահպանական բարեկեցության որոշման խնդիրը, բնության և հասարա-կության վրա համակարգի ազդեցության գնահատման պայմաններում, հիմք է հանդիսանում յուրաքանչյուր մարդու՝ իր առողջությունն ու բարեկեցությունը խթանող միջավայրում ապրելու իրավունքի իրականացման համար։ Աշխատանքի նպատակն է ստանալ տվյալ համակարգային հատկության ինտեգրված գնահատական՝ որոշելով բարդ բնական, բնատեխնածին համակարգի համալիր ազդեցությունը բնության և հասարակության վրա՝ էկոլոգիական բարեկեցության տեսանկյունից։ Նման համակարգային հատկություն ստանալու համար օգտագործվում է ամփոփ ցուցանիշների մեթոդը, որը թույլ է տալիս չափանիշների ամբողջությունը վերածել հստակ սահմանվածի։

Մինսկում օդի հարաբերական խոնավության ռեժիմի միջին տարեկան և ամսական բնութագրերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 1980–2022 թվականներին քաղաքում օդի հարաբերական խոնավությունը բնութագրվում է միջտարեկան ոչ մեծ և սեզոնային զգալի փոփոխությամբ, ինչպես նաև տարեկան արժեքների աննշան աճման միտումով։ Օդի տարեկան միջին հարաբերական խոնավությունը կազմել է 77,3%՝ C_v-ն 2,20% պայմաններում: ≥80% հարաբերական խոնավությամբ օրերի թիվը բնութագրվում է ժամանակային չափավոր փոփոխությամբ և դրանց թվի նվազման միտումով։ ≥80%  հարաբերական խոնավությամբ տարեկան միջին օրերի թիվը կազմել է 176 օր՝ C_v-ն 9,69%  պայմաններում։ Մինսկում օդի հարաբերական խոնավության սեզոնային դինամիկայի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրա ամենամեծ արժեքները դիտվում են ձմռանը՝ կազմելով 86,0%, իսկ C_v-ն՝ 1,73%: Գարնանը օդի հարաբերական խոնավությունը տարվա բոլոր սեզոնների համեմատ ամենափոքրն է՝ 69,6%, իսկ C_v-ն 4,14% է։

Արևմտյան Սիբիրի հարավային տայգայի և ենթատայգայի տարածքում 20-ամյա ժամանակահատվածի օդերևութաբանական տվյալների վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս ցրտահարությունների տևողության և ինտենսիվության տարածական և ժամանակային փոփոխություն։ Ամենամեծ հավանականությունը գրանցվում է ամբողջ տարածքում մայիսի առաջին տասնօրյակին (70%-ից մինչև 90%) և դիտվում է վեգետացիոն շրջանի սկզբին։ Մայիսի վերջին հավանականությունը նվազում է միջինը մինչև 40%: Ուսումնասիրվող տարածքի հյուսիսարևմտյան մասում հունիսի առաջին տասնօրյակին ցրտահարությունների հավանականությունը կազմում է մոտ 10%։ Ընդհանուր առմամբ, ցրտահարությունները ներկայացնում են զգալի ռիսկեր տարածաշրջանում տեղական մշակաբույսերի արտադրության համակարգի կայուն գործունեության համար։ Հաջորդ տարիներին, ակտիվ վեգետացիոն շրջանի տևողության աճմանը զուգընթաց, կա ցրտահարությունների առաջացման մեծ հավանականություն։

Աշխատանքում ուսումնասիրվում է ութ պոտենցիալ թունավոր տարրերի (Mn, Ni, Co, Cr, Cr, Pb, Zn, Cd, As) պարունակությունը հողերում, որոնք ձևավորվել են Արևմտյան Յակուտիայում (Ռուսաստան) Ուդաչնի լեռնահարստացնող գործարանի արդյունաբերական հրապարակի տարածքում: Հողի աղտոտման բնապահպանական ռիսկերը որոշելու համար հաշվարկվել է պոտենցիալ բնապահպանական ռիսկի ինդեքսը (RI)։ Պոտենցիալ թունավոր տարրերի կոնցենտրացիան նվազել է հետևյալ հաջորդականությամբ՝ Mn > Ni > Zn > Co > Pb > Cr > As > Cd: Ուսումնասիրվող տարածքի 19,51%-ը բնութագրվում է Mn-ի և Ni-ի համար բարձր պոտենցիալ բնապահպանական ռիսկով: Մնացած տարրերն ունեն ցածր պոտենցիալ բնապահպանական ռիսկ (4,87%): Հողի աղտոտվածության վրա ամենամեծ ազդեցությունն ունեն այն շրջանները, որոնք մոտ են գտնվում «Ուդաչնայա» և «Զարնիցա» քարհանքերի խողովակներին, պոչամբարներին և բարձր հանքայնացված ջրերի լանդշաֆտի մակերես բեռնաթափման տարածքին։

Կլիմայի գլոբալ փոփոխության համատեքստում ածխածնի հաշվեկշռի գնահատումը տարածաշրջանային մակարդակում գնալով ավելի կարևոր է դառնում ջերմոցային գազերի արտանետումների մոնիթորինգի և կլիմայական ժամանակակից փոփոխությունների հետևանքների մեղմման համար արդյունավետ տեխնոլոգիաների մշակման տեսանկյունից։ Երկրային էկոհամակարգերը առանցքային դեր են խաղում ածխածնի գլոբալ ցիկլում՝ զգալի ներդրում ունենալով գործուն մակերևույթի և մթնոլորտի ածխաթթու գազի միջև փոխանակման գործում: Այս ուսումնասիրության մեջ մշակվել է մեքենայացման ուսուցման մեթոդների վրա հիմնված մոդել, մասնավորապես՝ CatBoost գրադիենտային խթանման ալգորիթմը, CO₂ նետտո էկոհամակարգային փոխանակման տարածա-ժամանակային փոփոխականության համալիր գնահատելու համար: Սախալին կղզու համար 2023 թ․ մոդելի փորձերի արդյունքները ցույց են տվել, որ այս մոտեցումը թույլ է տալիս հաշվի առնել ածխածնի փոխանակման վրա ազդող բազմաթիվ գործոններ և ստանալ CO₂-ի հոսքերի տարածական բաշխումը տարածաշրջանային մասշտաբով՝ մեկ ամսվա ժամանակային լուծաչափով: Մշակված մոդելը ցույց է տվել հոսքերի կանխատեսման բարձր ճշգրտություն՝ դետերմինացիայի գործակիցը (R²) բոլոր էկոհամակարգերի համար միջինը մոտ 0,76 է: Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել տարբեր աշխարհագրական շրջաններում CO₂ հոսքերը տարածաշրջանային մասշտաբով գնահատելու, ածխածնային հաշվեկշռում իրական ներդրումը գնահատելու համար։

Բարձր լայնություններում կլիմայի փոփոխությունը տեղի է ունենում ավելի արագ տեմպերով, քան մյուս տարածաշրջաններում: Բևեռային էկոհամակարգերը հատկապես խոցելի են և ենթակա են նման փոփոխությունների: Բուսականության արձագանքը շրջակա միջավայրի պայմանների փոփոխություններին հիմնականում դրսևորվում է էկոհամակարգերի աշխատանքի փոփոխության միջոցով, որն իր հերթին ազդում է ջրային գոլորշիների (H₂O) և ածխածնի երկօքսիդի (CO₂) հոսքերի վրա: Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել CO²-ի և զգայուն (H) ու թաքնված ջերմության (LE) հոսքերի զուտ էկոհամակարգի փոխանակման սեզոնային փոփոխականությունը հյուսիսային Սիբիրում գտնվող մերձարկտիկական ճահճում և հյուսիսային տայգայի խեժափիճու անտառում: Նոր փորձարարական տվյալներ են ստացվել՝ օգտագործելով տուրբուլենտ պուլսացիայի մեթոդը 2019–2023 թթ․ համար: Արդյունքները ցույց են տվել, որ երկու էկոհամակարգերն էլ հետևողականորեն կլանել են CO² մթնոլորտից՝ չնայած օդերևութաբանական պայմանների զգալի միջտարեկան տատանումներին: 2019–2023 թվականներին NEE-ն վեգետացիայի ընթացքում կազմում է –62,9-ից –120,2 գC·մ^–2 մերձարկտիկական ճահիճում և –63,5-ից –83,6 գC·մ^–2՝ լայնատերև անտառում: H և LE հոսքերը նույնպես ցույց են տվել զգալի միջտարեկան տատանումներ, որոնք հիմնականում որոշվում են արեգակնային ճառագայթման մուտքով և տեղումների տատանումներով:

Դիտարկվում է Արևմտյան Սիբիրի հարավում կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը մարդու առողջության, ռեկրեացիոն գործունեության և մի շարք տնտեսական ոլորտների վրա՝ տրանսպորտ, շինարարություն, գյուղատնտեսություն և ջերմաէներգետիկա:

Հետազոտությունները վերաբերում են տարբեր գյուղատնտեսական գոտիների ոռոգվող պայմաններում մշակվող մշակաբույսերի ընդհանուր ջրի պահանջարկի գնահատման մեթոդների մշակմանը: Որպես բազային տվյալներ ծառայել են 2015–2019 թվականներին 10 հիդրոօդերևութաբանական կայանների կողմից գրանցված ագրոկլիմայական ցուցանիշները: CropWAT ծրագրի միջոցով հաշվարկվել է մշակաբույսերի առավելագույն ջրի պահանջարկը տասնամյակների ընթացքում: Հողի խոնավության մոնիթորինգի արդյունքները հնարավորություն են տալիս բացահայտել տարբեր գոլորշիացումների ազդեցությունը հողի խոնավության դինամիկայի վրա: Բացահայտվել է մշակաբույսերի ընդհանուր գոլորշիացման արագության փոփոխության պատկերը հողի խորության տարբեր արժեքներում, իսկ փորձարարական արդյունքների մաթեմատիկական մշակման հիման վրա ստացվել է հաշվարկային բանաձև, որը հնարավորություն է տալիս լուծել մշակաբույսերի գործակցի հաշվարկման խնդիրը ոչ ստանդարտ պայմաններում: Հողի խոնավության փոփոխության հայտնաբերման նոր մաթեմատիկական մոդելն ավելի ճշգրիտ է պատկերում հողի խոնավության ռեժիմը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի ճշգրիտ նկարագրել հողից և բույսերի մակերեսներից ընդհանուր գոլորշիացման դինամիկան ոռոգման միջակայքերի ժամանակահատվածում:

Հետազոտության արդյունքները վերաբերում են Մասիսի խոշորացված համայնքի Սիսի, Ռանչպար Հովտաշատ բնակավայրերի վարչական տարածքի սահմաններում գործող ձկնաբուծարանների հետադարձ ջրերի օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը, գյուղատնտեսական նշանակության հողերի արդյունավետ օգտագործման և տնտեսության կայուն զարգացման մոդելի մշակման հարցերի ուսումնասիրմանը Պերմակուլտուրայի նախագծման և դրա տարածման սկզբունքներին և պահանջներին համապատասխան։ Այս նպատակով Սիս, Ռանչպար Հովտաշատ բնակավայրերում գործող ձկնաբուծական տնտեսություններից հեռացվող ստորերկրյա ջրերը ենթարկվել են համակողմանի ուսումնասիրության, պարզվել են այդ ջրերի քիմիական կազմը և քանակական մի շարք ցուցանիշներ։ Գնահատվել են ջրածածկ մակերեսները դրանց տարածվածության գոտիները և հնարավոր բացասական ազդեցությունը գյուղատնտեսական հողերի բերրիության և շրջակա միջավայրի վրա։ Բացասական այդ ազդեցության չեզոքացման նպատակով մշակվել է Պերմակուլտուրայի ներդրման մոդել և հիմնավորվել է այս մոդելի կիրառման հնարավորությունները ձկնաբուծական տնտեսությունների գործունեության էկոլոգիական բացասական ազդեցությունը մեղմացնելու և տնտեսության կայուն զարգացման համար հիմնավոր նախադրյալ ստեղծելու նպատակով։

Բույսերի տերևների տատանվող անհամաչափությունը (ՏԱ) օգտա-գործվում է կենսաինդիկացիայի և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի համար: Այնուամենայնիվ, տերևների տարբեր գծերին ՏԱ արձագանքների տեսակային առանձնահատկությունները բավականաչափ ուսումնասիրված չեն: Այս խնդրի վերլուծությունը, օգտագործելով Betula pendula-ի և Tilia cordata-ի տերևների օրինակը, օդի աղտոտվածության ժամանակ, որն առաջացել է ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցներից, ցույց տվեց, որ աղտոտվածության նկատմամբ ավելի դիմացկուն տեսակի (T. cordata) ՏԱ-ն չի փոխվել աղտոտված տարածքներում: Այնուամենայնիվ, աղտոտման նկատմամբ ավելի զգայուն տեսակում (B. pendula) ՏԱ-ի աճ է նկատվել աղտոտման գրադիենտի հինգ տերևների չափումներից երեքում, մինչդեռ ինտեգրալ ՏԱ ցուցանիշը չի փոխվել: Այսպիսով, մոնիթորինգում բույսերի տերևների ՏԱ-ն օգտագործելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել բույսերի տեսակային դիմադրությունը աղտոտող նյութերի նկատմամբ և տերևների հատկությունների ՏԱ-ի տարբեր զգայունությունը աղտոտման նկատմամբ:

Փոթորիկները ծովի ափամերձ գոտում նկատվող ամենավտանգավոր բնական գործընթացներից են։ Ծովի մակարդակի ծայրահեղ վտանգավոր տատանումներ նկատվում են 15 մ/վրկ-ից ավելի քամու արագության դեպքում: Վերջին հարյուր տարվա ընթացքում նկատվում է Ազովի ծովի մակարդակի կայուն աճ: Ծովի մակարդակի բարձրացումը միջինը կազմել է 0,18 սմ/տարի։ Ազովի ծովի ափամերձ գոտում 1991–2016 թթ. ընթացքում դիտվել է մակարդակի ծայրահեղ տատանումների 216 դեպք։ Ծովի մակարդակի բարձրացումը հանգեցնում է ափի քայքայում՝ մինչև 6 մ/տարի:

Ուսումնասիրության նպատակն է պարզել մանրատերև լորենու աճման վայրերի բնական և կլիմայական պայմանների և դրա նեկտարարտադրողականության միջև եղած կապը: Բաշկորտոստանի Հանրապետության տարբեր բնական և կլիմայական պայմաններում գտնվող հատուկ պահպանվող բնական տարածքներում 2018–2023 թվականներին մանրատերև լորենի տնկարկների նեկտարարտադրողականության և հիդրոօդերևութաբանական տվյալների (հիդրոթերմալ գործակից (ՀԹԳ), Պեդյա չորության ինդեքս) համեմատական գնահատման ժամանակ պարզվել է, որ 2019 թ․ լորենու տնկարկներում նեկտարարտադրողականության համար եղել են ամենաօպտիմալ պայմանները: 2018 թ․ աշնանը, ըստ Պեդյա ինդեքսի, «Զիլիմ» բնության պարկում տաք ժամանակահատվածում եղել են «նորմալ խոնավացման պայմաններ», ինչը հնարավորություն է տվել 2019 թ․ օպտիմալ խոնավապահովածության պայմաններում (ՀԹԳ = 1.81)՝ ստանալ առավելագույն նեկտարարտադրողականություն՝ 397,2 ± 39,7 կգ/հա: «Շայտան-Տաու» արգելոցում 2019 թ․, լորենու ծաղկման շրջանում, ըստ Պեդյա ինդեքսի, դիտվել են երաշտային պայմաններ, և նեկտարարտադրողականությունը կազմել է ընդա-մենը 232,8 կգ/հա: Օպտիմալ հիդրոթերմալ պայմանները թույլ են տալիս բույսերին լավ զարգանալ և ավելի շատ նեկտար արտադրել: Նախորդ տարվա հիդրոօդերևութաբանական ցուցանիշները կարելի է օգտագործել ընթացիկ տարում նեկտարարտադրողականության ներուժը կանխատեսելու համար: Օրինակ, եթե նախորդ տարին խոնավ և տաք է եղել, դա կարող է դրական ազդեցություն ունենալ ընթացիկ տարում ծաղկման և նեկտարի արտա¬դրու-թյան վրա:

Այս հոդվածում քննարկվում է տեղական ջրամատակարարման համա-կարգերում պնևմատիկ բաքերի և փոփոխական արագությամբ պոմպերի օգտագործման հնարավորությունը։ Ներկայացվում է պնևմատիկ կուտակիչ-ների հաշվարկման առկա հետազոտությունների և առկա մեթոդների, ինչպես նաև դրանց արդյունավետության ամփոփում։ Ներկայացվում են կարգավոր-վող շարժիչներով պնևմատիկ բաքերի և պոմպերի նստարանային փորձարկումների արդյունքները՝ դրանց շահագործման ամենաարդյունավետ ոլորտները որոշելու համար: Նշված են այս ոլորտում հետազոտության հետագա քայլերը:

Այս ուսումնասիրության նպատակն է բացահայտել Կերչի թերակղզում կլիմայական պարամետրերի, ինչպիսիք են ջերմաստիճանը և տեղումները, փոփոխությունների, ինչպես նաև հողօգտագործման և հողածածկույթի դինամիկայի միջև տարածաժամանակային կապերը 1990–2020 թվականների ընթացքում։ Համակցված նեյրոնային ցանցի օգտագործմամբ Landsat բազմա-սպեկտրային պատկերների (TM, ETM+, OLI) դասակարգման հիման վրա բացահայտվել են 8 LULC դասեր: ERA5 կլիմայական տվյալները ճշգրտվել են ուսումնասիրության տարածքում գտնվող չորս օդերևութաբանական կայաններից ստացված տվյալների վրա մշակված U-Net նեյրոնային ցանցի մոդելի միջոցով, ինչը մեծացրել է վերջնական ճշգրտությունը։ Պիքսել-պիքսել Սփիրմանի կոռելյացիոն վերլուծությունը ցույց տվեց, որ ջերմաստիճանի բացասական կոռելյացիաները LULC-ի հետ դիտվում են արհեստական կանաչապատ տարածքներում (անտառներ, գյուղատնտեսական հողեր), որտեղ բուսականությունը նվազեցնում է տեղական տաքացումը գոլորշիացման պատճառով, իսկ դրական կոռելյացիաները՝ հարավ-արևմուտքում, որտեղ չորացումը և ջերմաստիճանի բարձրացումը ուղեկցվում են ցածր արտադրողականության դասերի (մերկ հողեր, անպտուղ հողեր) անցմամբ։ Եվ նաև, հյուսիս-արևմուտքում խոտածածկույթի աջակցություն և հարավ-արևելքում քաղաքային և լճափնյա տարածքներում դեգրադացիայի աճ։

Հոդվածում քննարկվում են կլիմայի փոփոխության որոշ հարցեր և դրա ազդեցությունը Բելառուսի տնտեսության և քաղաքացիական հասարա-կության զարգացման վրա ներկա փուլում: Մասնավորապես, կարևորվել և քննարկվել են հետևյալ ոլորտները՝ ընդհանուր առմամբ կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը համաշխարհային հանրության վրա, ինչպես նաև սոցիալական և տնտեսական հետևանքները։ Վերլուծվում է կլիմայի փոխության համատեքստում Բելառուսի Հանրապետության զարգացումը այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են գյուղատնտեսությունը, էներգետիկան և զբոսաշրջությունը: Մասնավորապես նշվում է հանրապետության դերը ջերմոցային գազերի ընդհանուր արտանետումների կրճատման գործում։

Հոդվածում քննարկվում են դիզայնի հարցերը և դրա ազդեցությունը Բելառուսում էկոտուրիզմի զարգացման վրա՝ եզակի փորձառությունների և արդյունավետ լուծումների ստեղծման միջոցով։ Զբոսաշրջային արդյունաբերությունը ձգտում է կենտրոնանալ զբոսաշրջիկների հետ հուզական և անձնական փոխազդեցության վրա, ինչը նպաստում է զբոսաշրջային արդյունաբերության ամրապնդմանը և սպասարկման մակարդակի բարելավմանը ինչպես հանրապետության բնակչության, այնպես էլ օտարերկրյա հյուրերի համար։ Ընդգծվում է դիզայնի ինտեգրման կարևորությունը էկոտուրիզմի կազմակերպման մեջ՝ ոլորտի արդյունավետությունն ու մրցունակությունը բարելավելու համար։ Ուսումնասիրությունը նաև պարզել է, որ դիզայներական լուծումների կիրառումը նպաստում է բնական ռեսուրսների պահպանմանը և խթանում է բնության նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքը։ Եզրակացվում է, որ դիզայնը հզոր գործիք է եզակի զբոսաշրջային արտադրանք ստեղծելու և էկոլոգիապես մաքուր վայրեր այցելելու փորձը բարելավելու համար։

Հոդվածում ներկայացված է Տյուվայի Հանրապետության խոտածածկութային խեժափիճու լայնատերև անտառների Խեմչիկ–Կուրտուշիբինսկի շրջանի լեռնային տափաստանների կլիմայական պարամետրերի (օդի ջերմ-աստիճան, օդի հարաբերական խոնավություն, գոլորշացում, տեղումների քանակ և քամու արագության պրոյեկցիա) փոփոխությունների վերլուծությունը։ Օդերևութաբանական կայանների անբավարար թիվը և բարձրության մակարդակների տվյալների բացակայությունը հիմք հանդիսացան ERA-5 վերավերլուծության տվյալների օգտագործման համար։ Գնահատումը հիմնված է 1961–2020 թվականների տվյալների վրա ծովի մակարդակից 500-ից 2200 մ և ավելի բարձրության սահմաններում։ Բացահայտվել են հիմնական կլիմայական տվյալների փոփոխությունների միտումները, հաշվարկվել են դրանց փոփոխությունների տեմպերը և գնահատվել են անոմալիաները։ Արդյունքները ցույց են տալիս կլիմայական պարամետրերի զգալի փոփոխություններ, հատկապես ծովի մակարդակից 500–1000 մ բարձրությունների վրա, որը կարող է կապված լինել գլոբալ կլիմայի փոփոխության հետ։

Ուսումնասիրվել են Մոսկվայի կլիմայի փոփոխությունները 245 տարվա կանոնավոր օդերևութաբանական դիտարկումների ընթացքում։ Պարզվել է, որ 1780-ից մինչև 2024 թվականների ընթացքում քաղաքի ծայրամասերում օդի ջերմաստիճանը (T) միջինը բարձրացել է 0.012℃/տարի արագությամբ, իսկ Մոսկվայի կենտրոնում՝ 0.017℃/տարի, ինչը մասամբ պայմանավորված է քաղաքային «ջերմային կղզու» ազդեցությամբ։ Մոսկվայի լայնության վրա գտնվող Մոսկվայի մարզի ֆոնային տարածքում T-ն բարձրացել է ոչ պակաս, քան 1.5℃, իսկ վերջին 245 տարվա ընթացքում՝ հավանաբար 2.0℃: Տաքա-ցումն ավելի ուժեղ է ձմռան և գարնան ամիսներին: 1991–2020 թվականների կլիմայական նորմայի գերազանցումը համեմատած XVIII-րդ դարի վերջի պայմանների հետ, վիճակագրորեն նշանակալի է հոկտեմբերին և դեկտեմբերից մինչև ապրիլ ամիսներին։ Արդյունքում, T-ի տարեկան ընթացքի ամպլիտուդը և Մոսկվայի կլիմայի մայրցամաքայինության աստիճանը աստիճանաբար նվազում է։ T-ի փոփոխությունների մեջ մեկ տարուց ավելի ժամանակա-հատվածներով կայուն ցիկլիկություն չի հայտնաբերվել։

Հոդվածում վերլուծվում են Բելառուսի Հանրապետության տարածքում ցուրտ սեզոնի ընթացքում շատ ուժեղ (ներառյալ փոթորկային) քամիների դեպքերը՝ փոփոխվող կլիմայի պայմաններում (1989-ից 2022 թթ.): Սահմանվել են շատ ուժեղ (ներառյալ փոթորկային) քամիների նոյեմբերից մարտ ամիսներին կրկնությունը, տարածա-ժամանակային բաշխման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ներկայացվել են փոփոխվող կլիմայի պայմաններում վտանգավոր հիդրոօդերևութաբանական երևույթների զարգացման միտումները։ Բացի օդերևութաբանական կայանների ֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններից, որոնք ազդում են ուսումնասիրվող երևույթի տարածա-ժամանակային բաշխման վրա, որոշվել են գետնամերձ շերտի սինօպտիկական և բարձր աերոլոգիական պայմանները, որոնք նպաստում են քամու ուժգնացմանը մինչև շատ ուժեղի։ Ներկայացվում է տարվա ցուրտ ժամանակահատվածում շատ ուժեղ (ներառյալ փոթորկային) քամիների կանխատեսման հիմնական սինօպտիկական առաջարկությունները։

Հոդվածում քննարկվում են Սևանա լճի ավազանում ձմեռային գետային հոսքի առաջացման ֆիզիկական գործընթացը՝ օգտագործելով երկրային տվյալներ: Գնահատվում է կլիմայական պարամետրերի նշանակությունը և ձմեռային հոսքի վրա ազդեցությունը: Ուսումնասիրությունները կատարվել են Սևանա լիճ հոսող գետերի 12 հիդրոլոգիական դիտակետերի ջրի ձմեռային հոսքի արժեքների հիման վրա, որոնք ունեցել են 50 և ավելի տարվա դիտարկումների շարք։ Ներկայացվել են գետերի ջրհավաք ավազանների ամենահեռու կետից գետերի թեքությունից ու մակերեսից ձմեռային հոսքի կախվածությունները։ Հաստատվել է, որ ժամանակակից բնա-մարդածին համալիր պայմաններում գետերի ձմեռային հոսքի փոփոխության վրա ազդող հիմնական գործոններն են տարածաշրջանի օդի ջերմաստիճանի բարձրա-ցումը, այսինքն՝ ձմեռների ջերմաստիճանային ռեժիմի մեղմացումը և տաքացումները։ Պարզվել է, որ բոլոր ջրաչափական դիտակետերում, որտեղ նկատվում են սառցային երևույթներ, դիտվում է վերջիններիս տևողության (դրանց օրերի թվի, օր) նվազում: Միևնույն ժամանակ, ձմեռային շրջանի գետային հոսքի և սառցային երևույթների տևողության միջև որևէ կապ չի հաստատվել: Այդ մասին ավելի մանրամասն ուսումնասիրություններ նախատեսում ենք կատարել մեր հաջորդ աշխատանքներում։

Արևմտյան Սիբիրի հարավային տայգայում վերջին տասնամյակների ընթացքում նկատվում է վտանգավոր երևույթների թվի աճ, ընդ որում ամենամեծ աճը տեղի է ունեցել վեգետացիայի սեզոնի ընթացքում: Ուշ գարնանային և վաղ աշնանային ցրտահարությունները, ուժեղ և տևական տեղումները, օդի ցածր խոնավությունը և քամու բարձր ակտիվությունը ունեն էական բացասական ազդեցություն ուսումնասիրվող տարածաշրջանի բուսաբուծության վրա: Աշխատանքում ներկայացվում է վտանգավոր և անբարենպաստ երևույթների համալիրի տասնօրյակային վերլուծության արդյունքները, որոնք հնարավորություն են տալիս գնահատել ժամանակի դինամիկան և բացահայտել վեգետացիայի, գարուն–ամառ, ամառ և աշնան սեզոնների առանձնահատկությունները:

Դիտարկվում են գետավազանի ջրային հաշվեկշռի բաղադրիչները։ Զերավշանը, որը բնութագրվում է զգալի մարդածին ծանրաբեռնվածությամբ։ Կատարվել է տարածքի հիդրոօդերևութաբանական ուսումնասիրության գնահատում, կատարվել է հիդրոլոգիական բնութագրերի վիճակագրական վերլուծություն, ինչպես նաև գնահատվել է օդի ջերմաստիճանի, տեղումների և գետային հոսքի դիտարկումների շարքի տրենդի նշանակությունը։ Պարզվել է, որ միտումները առկա են ջերմաստիճանի ութ դիտարկումների շարքերից միայն երկուսում։ Հիդրոլոգիական և տեղումների շարքերը միտումներ չունեն։ Վերլուծվում են գոլորշիացման հաշվարկման բանաձևերը։ Ջրային հաշվեկշռի գնահատումը ցույց տվեց, որ Զերավշան գետի ջրհավաք ավազանում ջրի մուտքային բաղադրիչը գրեթե ամբողջությամբ ծախսվում է՝ ներառյալ ջրի օգտագործումը արդյունաբերական և կոմունալ-կենցաղային նպատակով։

Հոդվածում որոշվել են Կալինինգրադի մարզի Վիշտինեցկոյե լճում հետերոտրոֆ բակտերիոպլանկտոնի համակեցությունների թիվը, տաքսոնոմիական կազմը և նմանության աստիճանը։ Քաղցրահամ ջրավազանի հետերոտրոֆ բակտերիոպլանկտոնի ուսումնասիրված պարամետրերի վերլուծությունը թույլ տվեց մեզ բացահայտել դրա կազմի տարբերությունները։ Մենք պարզեցինք, որ բակտերիոպլանկտոնի քանակական ցուցանիշները տատանվում էին աննշան սահմաններում՝ 0,1·10³ CFU/մլ-ից մինչև 0,4·10³ CFU/մլ: Բակտերիոպլանկտոնի քանակը ավելացել է ջրավազանի կենտրոնական և հարավային մասերում։ Ընտրված գոտիներում բակտերիոպլանկտոնի համակեցությունների նմանությունը Չեկանովսկու գործակցով համեմատելու արդյունքում բացահայտվել է բոլոր ուսումնասիրված համակեցությունների միջև նմանության բարձր տոկոս՝ ավելի քան 50%: Բակտերիոպլանկտոնի բաշխումը տվյալ ջրավազանում արտահայտվում է թվային տարասեռությամբ և տարբեր որակական կազմով։

Ուսումնասիրվել է Կալինինգրադի մարզի մի քանի ջրհեղեղված քարհանքերի էկոլոգիական վիճակը՝ Յանտարնին՝ տարածքով ամենամեծը, որը ձևավորվել է նախկին սաթի քարհանքի ավազանը լցնելու արդյունքում, ինչպես նաև Բերեզովսկու և Պուշկարևսկու քարհանքերը, որոնք նախկինում օգտագործվել են ավազի և խճաքարի արդյունահանման համար։ Հիդրո-քիմիական ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց տվեցին, որ բոլոր ուսումնասիրված ջրավազանները գտնվում են բավարար էկոլոգիական վիճակում, բայց Յանտարնիի քարհանքը ամենամաքուրն է։ Զոոպլանկտոնի ցուցանիշների համաձայն, ուսումնասիրված բոլոր քարհանքերում ջրի որակը մոտավորապես նույնն է, սակայն Յանտարնիի քարհանքում նշվել են ջրի տրոֆիի, տրոֆիկության և սապրոբության գործակիցների ավելի ցածր արժեքներ, ինչը նույնպես վկայում է դրա ջրի ավելի լավ որակի մասին։

36 օդերևութաբանական կայաններում հիմնական օդերևութաբանական բնութագրերի տարեկան և սեզոնային արժեքների բազմամյա դինամիկայի վերլուծության հիման վրա որոշվել են խոնավացման հաշվեկշռի արժեքները տաք և ցուրտ ժամանակահատվածների և տարվա համար՝ ինչպես ամբողջ Ռոստովի մարզում, այնպես էլ զոնայական լանդշաֆտներում։ Նկատվում է խոնավացման հաշվեկշռի տարեկան հստակ արտահայտված ընթացք։ Տարածաշրջանի բոլոր օդերևութաբանական կայանների և բոլոր զոնայական լանդշաֆտների համար ձմռանը դիտվում է խոնավացման դրական հաշվեկշիռ, իսկ առավելագույն պակասորդը դիտվում է ամռանը։

Կատարված մոդելային փորձերի հիման վրա ստացվել են քամու դաշտի  և  ածխաթթու  գազի  (CO₂)  հոսքերի  տարածական  փոփոխականության գնահատականներ տարբեր բարձրություններում Կոմի Հանրապետության Լյալսկի արգելոցի (62°16'28" հյուսիսային լայնություն, 50°39'54" արևելյան լայնություն) խիստ տարասեռ անտառային տարածքում։ Հաշվարկները կատարվել են ջերմոցային գազերի փոխադրման RANS եռաչափ հիդրոդինամիկ մոդելի միջոցով։ Մոդելի մուտքային պարամետրերն էին անօդաչու թռչող սարքերից բուսականության և ռելիեֆի լիդարային հետազոտություններից ստացված տվյալները, հողի մակերեսին CO₂ հոսքերի չափումները և ERA5 վերավերլուծության տվյալները։ Մոդելային փորձերի արդյունքները ցույց տվեցին քամու դաշտի և CO₂ հոսքերի զգալի տարածական փոփոխականություն անտառի ներսում և վերևում, որը պայմանավորված էր ռելիեֆի անհարթությամբ և բուսականության խճանկարային կառուցվածքով։

Լճերի ջերմային ռեժիմի կարևոր բնութագրիչներից է սառցային ռեժիմը, որն ազդում է լճի ամբողջ էկոհամակարգի վրա։ Ներկայումս հեռազննման մեթոդները, մասնավորապես NDSII սպեկտրալ ինդեքսը, հնարավորություն են տալիս դիտարկել սառցածածկը, քարտեզագրել այն և կատարել քարտեզաչափական ուսումնասիրություններ: Սույն հետազոտության նպատակն է գնահատել արբանյակային հեռազննման տվյալների օգտագործման հնարավորությունը Սևանա լճի սառցածածկի վերլուծության և դրա սառցային ռեժիմի ուսումնասիրության համար: Սևանա լճի հեռազննման տվյալները հաստատում են լճի ջրի մակարդակի նվազման հետևանքով դրա սառցակալման հաճախականության աճը։ Սևանա լճի սառցածածկի քարտեզագրման արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ NDSII>0,5 արժեքները համապատասխանում են լճի ամբողջական սառեցմանը:  Հեռազննման տվյալների կիրառման արդյունքում դիտարկվել և հաստատվել են դրանց օգտագործման և՛ հնարավորությունները, և՛ անհրաժեշտությունը Սևանա լճի սառցային ռեժիմի ուսումնասիրության համար։

Բարձր լեռնային շրջաններում սառցադաշտային լճերի ճեղքումները հաճախ ջրհեղների և ծայրահեղ իրադարձությունների պատճառ են դառնում։ Նման երևույթների ուսումնասիրությունը հատկապես կարևոր է սառցադաշտերի շարունակական ինտենսիվ հալման և կլիմայի փոփոխության համատեքստում։ Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Բաշկարինսկի սառցադաշտային լճերի մոնիթորինգին 2017 թվականի սեպտեմբերի 1-ին դրանց ճեղքումից հետո։ Լճերը գտնվում են Կենտրոնական Կովկասի ամենախիտ բնակեցված հատվածում՝ Էլբրուսի շրջանում։ Ճեղքումից հետո լճային համակարգը դարձավ հոսող, բայց այդ ժամանակվանից ի վեր այն ենթարկվել է զգալի փոփոխությունների՝ մնալով անկայուն և պոտենցիալ վտանգավոր։ Ուսումնասիրության մեջ օգտագործվել են հեռազննման տվյալներ և դաշտային դիտարկումներ՝ Բաշկարինսկի լճերի վիճակը գնահատելու համար։ Բացի այդ, STREAM_2D հիդրոդինամիկական մոդելի հիման վրա մոդելավորվել են Բաշկարա լճի կրկնակի ճեղքման հնարավոր սցենարներ։

Հարավային Սիբիրի լեռնային շրջաններում (արլ. երկ. 80–110° և հս. լ. 50–58°) եղանակային պայմաններով պայմանավորված հրդեհվտանգ պոտենցիալի գնահատման համար օգտագործվել է բարձր հրդեհավտանգ օրերի թվի (Նեստերովի ինդեքսը՝ 1000-ից ավելի) և հիդրոթերմիկական գործակցի (ՀԹԳ) միջև կոռելյացիոն կապը։ ՀԹԳ-ն հաշվարկվում է որպես տեղումների քանակի և ամսական ջերմաստիճանների գումարի հարաբերակցություն։ 2040–2060 թվականների համար INM-CM5-0 կլիմայական մոդելով կատարված հիդրո-թերմիկ գործակցի (ՀԹԳ) կանխատեսումների հիման վրա՝ ըստ CMIP6-ի մեղմ (ssp126) և խիստ (ssp585) սցենարների, կազմվել են «թեժ կետերի» բաշխման քարտեզներ։ Դրանք արտացոլում են կլիմայի չորության մակարդակի բարձրացումն ու բարձր հրդեհավտանգ օրերի թվի ավելացումը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով լեռնային անտառների վրա։

Հրազդան գետը Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական մասի ամենամեծ ջրային ուղին է: Գետը հոսում է մայրաքաղաք Երևանով, և նրա ջրհավաք ավազանում ապրում է ՀՀ բնակչության ավելի քան 60%-ը: Այսպիսով, ջրօգտագործման հնարավորությունների բազմազանության ուսումնասիրությունը մեծ գիտական և գործնական նշանակություն ունի: Լողը որպես հանգստի տեսակ մշակութային էկոհամակարգի ամենակարևոր ծառայություններից մեկն է: Դրա ներուժը գնահատելու համար 2023 թվականին իրականացվել է ջրի մանրէաբանական ուսումնասիրություն: 16 դիտարկման կետերում որոշվել են կոլիի ինդեքսը և սապրոֆիտ բակտերիաների քանակական կազմը: Հանգստի նպատակով օգտագործվող ջրերի համար սահմանված նորմերը չեն գերազանցել միայն Սոլակ և Արգել դիտարկման կետերում, ինչպես նաև Մարմարիկ վտակում և Ծաղկաձոր քաղաքով հոսող Բջնի գետի վերին հոսանքներում:

Յակուտսկի ամենամեծ լճերի (Բելոյե, Խատինգ-Յուրյախ, Իտիկ-Կյուել, Սերգելյախ, Սաիսարի) հիդրոքիմիական կազմը վերլուծվել է 2009–2023 թվականներին անցկացված համապարփակ ուսումնասիրության հիման վրա։ Ուսումնասիրված լճերը հիմնականում կազմված են նատրիումի հիդրո-կարբոնատից՝ միջին հանքայնացմամբ և չափավոր կոշտ ջրով։ Կատիոնների ընդհանուր ծավալում հիմնական դերը ունեն Na⁺ և Ca²⁺, անիոնների ընդհանուր ծավալում՝ HCO₃^– և Cl^–։ Նկատվում է հանքայնացման նվազում՝ մոտավորության ցածր հուսալիության արժեքով։ Ջրի կոշտության արժեքների տատանումը անմիջականորեն կախված է Ca²⁺, Mg²⁺ և HCO₃^– կատիոնների պարունակությունից։ Կախված պինդ նյութերի պարունակության միջին արժեքները զգալիորեն ավելի բարձր են, քան գոյություն ունեցող ՍԹԿ-ները, դրանց փոփոխությունը յուրաքանչյուր լճում անհատական է, ամենաբարձրը հայտնաբերվել է Բելոյե, Սաիսարի և Խատինգ-Յուրյախ լճերում: Հիդրոքիմիական ռեժիմի ձևավորման ամենակարևոր գործոնը ջրի հանքայնացումն ու կոշտությունն է։ Սահմանված օրինաչափությունները ընդհանուր առմամբ բնորոշ են ամբողջ նմուշի համար, ինչը արտացոլում է քաղաքային լճերի հիդրոքիմիական ռեժիմի ձևավորման առանձնահատկությունները։ Միկրոէլեմենտների կազմը բնութագրվում է Pb-ի, Ni-ի և Fetotal-ի բարձր կոնցենտրացիաներով։ Էկոլոգիական և երկրաքիմիական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ամենաաղտոտված լճերն են Բելոյե, Սաիսարի և Խատինգ-Յուրյախ լճերը։

Հեռազննումը (RS) հնարավորություն է տալիս անտառային էկոհամա-կարգերի փոփոխությունների մոնիթորինգ իրականացնել առանց ֆիզիկական միջամտության։ Սույն հետազոտության շրջանակներում ուսումնասիրվել են Սյունիքի մարզի անտառապատ տարածքների փոփոխությունները, որոնք պայմանավորված են անտառային հրդեհներով, ապօրինի անտառահատումներով և պոչամբարների ազդեցությամբ։ Մշակվել և վերլուծվել են SENTINEL-2 արբանյակային տվյալները՝ օգտագործելով NBR (Normalized Burn Ratio), NDVI (Normalized Difference Vegetation Index), NDMI (Normalized Difference Moisture Index) ինդեքսները, ինչպես նաև իրականացրել տարբեր ժամանակներում արված արբանյակային պատկերների համեմատում։ Արդյունքները ցույց են տվել, որ հեռազննման մեթոդներն արդյունավետ են անտառային տարածքների փոփոխությունների բացահայտման և դրանց հետևանքների գնահատման համար։

Ագրանտառային համակարգը համատեղում է գյուղատնտեսական գործելակերպի և անտառային էկոհամակարգերի լավագույն առանձնահատկությունները: Այս մոտեցումը ապահովում է մի շարք էկոլոգիական և սոցիալ-տնտեսական օգուտներ, ինչպիսիք են հողի էրոզիայի և քայքայման կանխարգելումը, հողի խոնավության և ջրի պահպանման բարձրացումը, ինչպես նաև տնկված պտղատու ծառերից, թփերից, ուտելի բույսերից և տարբեր գյուղա-տնտեսական մշակաբույսերից բերք ստանալը: Բացի այդ, ագրանտառային տնտեսությունն առաջարկում է մի շարք լրացուցիչ օգուտներ, այդ թվում՝ կենսաբազմազանության բարելավում, մեղվաբուծություն և փոշոտում, ածխածնի կլանում, կլիմայի փոփոխության մեղմացում և հարմարվողականություն: Հաշվի առնելով այս օգուտները, 2022 թվականին Սևանա լճի հարավային ափին՝ Մարտունի համայնքի Ծովինար գյուղի մոտ, հիմնադրվել է 3,5 հա մակերեսով մոդելային ագրանտառ: Ծրագրի իրականացման երկու տարիների ընթացքում իրականացվել են բոլոր հիմնական գործողությունները և հիմնական տարրերը, այդ թվում՝ ցանկապատում, ոռոգման համակարգ և մոտ 10 000 տեսակի ծառերի և թփերի, ինչպես նաև ուտելի բույսերի տնկում: Այս մոդելը, հետագա մոնիթորինգի և գնահատման միջոցով, կարող է Հայաստանի կառավարությանը տրամադրել ամուր հիմք անտառային ծածկույթը ընդլայնելու համար՝ համաձայն 2015 թվականի Փարիզի կլիմայական համաձայնագրի շրջանակներում ստանձնած միջազգային պարտավորությունների:

Ներկայացվում է Ալթայ-Սայան լեռնային երկրում և Կովկասում (Հայաստանի Հանրապետությունում) ջերմաստիճանային ռեժիմի փոփոխու-թյան վերլուծություն: Ստացվել են լեռնային գոգավորություններում և ընդարձակ հովիտներում օդի ջերմաստիճանի գծային տրենդների թեքության գործակիցների արժեքները: Ուսումնասիրվել են ջերմաստիճանի տրենդները բարձր լեռնային կայաններում, որոնք մոտ են ազատ մթնոլորտին: Օգտա-գործվել է Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության կողմից առաջարկած ստանդարտ 30-ամյա կլիմայական ժամանակաշրջանը: Դիտարկվում են մինչև 2020 թվականը ջերմաստիճանի փոփոխության միտումների նմանություններն ու տարբերությունները: Ցույց է տրված, որ կլիմայի կանխատեսման մոդելների համար կարևոր է հաշվի առնել մարդածին ազդեցության գործոնը, ինչպես նաև մթնոլորտում շրջանառության գործ-ընթացը:

Ակտիվ բուսականության շրջանի կլիմայական պարամետրերի փոփոխության տարածա-ժամանակային վերլուծության համար վիճակագրա-անալիտիկական և համեմատական մեթոդներով մշակվել է վերջին 20 տարվա ընթացքում 6 օդերևութաբանական կայաններից ստացված օդերևութաբանական տվյալները: Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել ակտիվ վեգետացիոն ժամանակահատվածի աճ՝ Յալուտորովսկի կայանում 2 օրից մինչև Պուդինո կայանում 7 օր՝ համեմատելով երկու տասնամյա ժամանակահատվածները (2005–2014 և 2015–2024): Ուսումնասիրված կայաններում ամսաթվերի միջին տեղաշարժը գարնանը կազմել է 6 օր, իսկ աշնանը՝ 4 օր։ Երկրորդ տասնամյա ժամանակահատվածում նկատվում է ակտիվ ջերմաստիճանների գումարի աճ՝ Տոմսկի կայանում առավելագույն աճով +266℃:

Հոդվածում քննարկվում է ջրհեղեղված տարածքների վեկտորային շերտերի ավտոմատ ստեղծման և միավորման տեխնոլոգիան՝ հիմնվելով ջրի մակարդակի տվյալների և տեղանքի ռելիեֆի թվային մոդելի վրա՝ աշխարհագրական քարտեզի վրա ջրհեղեղված տարածքները դիտելու նպատակով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ջրհեղեղի տարածքների աշխարհագրական կետերից ջրհեղեղի տարածքի պոլիգոնների ձևավորման խնդիրներին։ Տրված է ստացված բազմանկյուններից shape-շերտեր ստեղծելու և մի քանի shape-շերտեր մեկի մեջ միավորելու ծրագրի կոդը։

Չեբոքսարի ջրամբարի ավազանում 21-րդ դարում հնարավոր հիդրոլոգիական փոփոխությունների և սննդանյութերի բեռնվածության վերլուծությունը հիմնված է CMIP6 (Coupled Model Intercomparison Project) մթնոլորտային և օվկիանոսային ընդհանուր շրջանառության մոդելների (AOGCM) համույթի ապագա կլիմայի կանխատեսումների վրա, որոնք ընտրվել են կլիմայի փոփոխության երկու սցենարների համար տարածա-շրջանային կլիմայի վերարտադրության հուսալիության չափանիշի համաձայն։ Չեբոքսարի ջրամբարի ավազանի համար գնահատվել է տարեկան հոսքի և 95% հավանականությամբ սակավաջուր տարիների հոսքի փոփոխականության գործակիցը, ինչպես նաև ցուրտ ժամանակահատվածում տեղումների քանակը։ Չեբոքսարի ջրամբարի վրա ընդհանուր ազոտի (N_tot) և ընդհանուր ֆոսֆորի (P_tot) բեռնվածության մոտավոր գնահատումը կատարվել է մաթեմատիկական մոդելավորման հիման վրա՝ օգտագործելով փորձնական ջրհավաք ավազանների վերաբերյալ առկա դիտարկումների տվյալները և հաշվարկվել է 21-րդ դարի համար՝ հիմնվելով մեկ AOGCM-ի տվյալների վրա:

MagadanNIRO-ի 1974–2020 թթ․ նյութերի հիման վրա դիտարկվում է Հյուսիսային Օխոտոծվյան ենթազոնայի խաղաղօվկիանոսային ծովատառեխի  արտադրությունը՝ կախված սառցային պայմաններից։ Ցույց է տրվել, որ ծովատառեխի սերունդների արտադրությունը մինչև 2002 թ․-ը, հավանաբար, հակադարձ համեմատական է եղել այդ տարածաշրջանի ընդհանուր սառցայնությունից։ Հետագա ժամանակահատվածում այս կապը, ըստ երևույթին, փոխվել է և այլևս կայուն կախվածություն չի ցուցաբերում, ինչը կապված է վերը նշված պոպուլյացիայի և Օխոտի ծովի էկոհամակարգի տարածաշրջանային արձագանքների հնարավոր ազդեցության հետ՝ կլիմայի փոփոխության դրսևորմամբ: Առաջարկվում է ստեղծել և փորձարկել նոր «սառույցի հալման ինդեքս», ինչպես նաև Օխոտի ծովի հյուսիսարևելյան մասում սառցային պայմանների առանձնահատկությունները բնութագրող ինդեքս։

Հոդվածում քննարկվում է մեքենայական ուսուցման մեթոդների կիրա-ռումը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով գծային ռեգրեսիային՝ հող–ջուր էկոհամակարգում անցումային մետաղների գումարային կոնցենտրացիան կանխատեսելու համար։ Չնայած նրան, որ անցումային մետաղները անհրաժեշտ են չնչին քանակությամբ, սակայն դրանք կարող են վնասակար ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա։ Կանխատեսման համար օգտագործվել են սեզոնային և աշխարհագրական պարամետրերը, ինչպես նաև հողում և ոռոգման ջրում մետաղների կոնցենտրացիաները։ Տվյալների նորմալացումն այս հետազոտության առանցքային փուլերից էր, որը ցույց է տվել իր արդյունավետությունը՝ փոփոխականների միջև գծային կախվածության բացահայտման համար։ Մշակված գծային ռեգրեսիայի մոդելը ցույց է տվել բարձր ճշգրտություն․ դետերմինացիայի գործակիցը կազմել է 0,9945, միջին բացարձակ սխալը՝ 0,1, իսկ միջին տոկոսային սխալը՝ 5,5%։ Այս արդյունքները հաստատում են առաջարկված մեթոդի կիրառելիությունը ջրի որակի մոնիտորինգի, աղտոտման ռիսկերը գնահատելու և էկոհամակարգերում մարդածին ազդեցությամբ պայմանավորված հնարավոր սպառնալիքները վաղ փուլում բացահայտելու համար։

Ուրբանիզացման ներկա ընթացքը էական ազդեցություն է թողնում շրջակա միջավայրի որակի վրա, հատկապես կլիմայի գլոբալ փոփոխության պայմաններում: Նման իրավիճակ է նկատվում նաև Հայաստանի Հանրապետությունում, որտեղ քաղաքների զարգացումը տեղի է ունենում ռազմավարական պլանավորման բացակայության պայմաններում՝ բացասական ազդեցություն թողնելով քաղաքային միկրոկլիմայի վրա, ինչպես նաև նվազեցնելով դիմակայունությունը կլիմայի փոփոխության բացասական ազդեցության հետևանքների նկատմամբ։ Հետազոտության նպատակն է ցույց տալ քաղաքային միջավայրում բնահեն լուծումների (NbS) անհրաժեշտությունը՝ հաշվի առնելով այդ ուղղությամբ միջազգային փորձը։ Բնահեն լուծումները կարող են լինել Հայաստանի քաղաքային բնակավայրերի կլիմայի հարմարվողականության հիմնական գործիքները։ Սակայն, մեր հանրապետությունում NbS-ի ներդրմանն ու առաջխաղացմանը խոչընդոտում են ինչպես գիտելիքի և փորձի, այնպես էլ քաղաքային պլանավորման գործընթացում դրանց ինտեգրման ռազմավարական մոտեցման և անհրաժեշտ իրավական հիմքերի բացակայությունը։

Բերվում է Բելառուսի Հանրապետության երկրային օդերևութաբանական դիտարկումների ցանցի վերլուծությունը՝ հաշվի առնելով Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության հիմնական պահանջները և կանոնակարգերը, ինչպես նաև Ռուսհիդրոմետի մեթոդաբանությունը: Բելառուսի Հանրապետության տարածքը բաժանվել տեղեկատվական համասեռ օդերևութաբանական գոտիների և արդյունքները համեմատվել են ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացման հետ: Տրվում է յուրաքանչյուր համասեռ գոտիների տեղեկատվականության գնահատականը՝ հիմնական օդերևութաբանական պարամետրերի (օդի ջերմաստիճան և խոնավություն, տեղումներ, քամու արագություն և այլն) դաշտերի բազմատարր օբյեկտիվ վերլուծության տեսանկյունից:

Ջրային մարմիններում ջրի պղտորության բարձրացումը բացասաբար է անդրադառնում ջրային էկոհամակարգերի գործունեության վրա և կարող է բարդացնել ջրօգտագործման մի շարք ասպեկտներ: Մակերեսին ադսորբված հողի հատակի մասնիկները և ծանր մետաղների կախույթները մեծացնում են աղտոտիչների համախառն պարունակությունը ջրային զանգվածներում, երբ հատակի նստվածքները խառնվում են։ Ծանր մետաղների ջրային օրգանիզմների վրա բացասական ազդեցությունը սրվում է այն փաստով, որ ծանր մետաղները տարիներ շարունակ դիմացկուն են քայքայմանը, դրանք արագ կուտակվում են ջրային օրգանիզմներում և շատ դանդաղ են արտազատվում օրգանիզմներից։ Ներկայումս հիդրոդինամիկական հաշվարկներն օգտագործվում են աճող պղտորության դաշտերի տարածումը գնահատելու համար: Հիդրոդինամիկ մոդելի թվային փորձերը թույլ են տալիս անընդհատ գնահատել պղտորության դաշտերի տարածումը և հաշվարկել ջրային տարածքում պղտորության աճի հետ կապված հնարավոր հիդրավլիկ ինժեներական միջոցառումների հետևանքները։