Հայերենի ժամանակակից բարբառներում է/ի խոնարհման պարզ բայերի ա ձայնավորահանգ հրամայականի մի քանի տարբեր ծագումները
DOI-:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2025.16.1.057Բանալի բառեր-:
ա ձայնավորահանգ հրամայականի ձևը, հայերենի ժամանակակից բարբառներ, համաբանական ազդեցություն, բարձր կիրառահաճախականություն ունեցող անցողական բայեր, է > ա հնչյունափոխություն, արտասանական թուլացում, հրամ․ եզ․ 2-րդ դ․Ամփոփում
Հոդվածում փորձ է արվում ցույց տալ, որ հայերենի ժամանակակից բարբառներում է/ի խոնարհման պարզ բայերի ա ձայնավորահանգ հրամայականի ձեւերը ունեն մի քանի ծագում։ Մասնավորապես, հայերենի ժամանակակից բարբառների համապատասխան փաստերի համաժամանակյա եւ տարաժամանակյա վերլուծությունը թույլ է տալիս առանձնացնել երեք հիմնական զարգացումներ, որոնք հանգեցրել են տվյալ ձեւերի ծագմանը. 1) որոշ բարբառներում (օր.՝ Ագուլիսի, Կարճեւանի եւ Կաքավաբեր- դի) հրամայականի այդ ձեւը եա > ա օրինաչափ հնչյունափոխության արդյունք է, 2) Արարատյան բարբառի որոշ խոսվածքներում տվյալ ձեւը մեծ հավանականությամբ առաջացել է բարձր կիրառահաճախականություն ունեցող երեք անցողական բայերի (այն է՝ ասել, հրամ. եզ. 2-րդ դ. ասա՛, ածել (որը սկզբնապես նշանակել է «քշել, բե- րել», իսկ հետագայում՝ «լցնել»), հրամ. եզ. 2-րդ դ. ածա՛, անել, հրամ. եզ. 2-րդ դ. ա- րա՛ ) համաբանական ազդեցությամբ, ընդ որում՝ ասել բայը առանցքային դեր է խաղացել այդ գործընթացում, 3 ) իսկ մի շարք այլ բարբառներում (օր.՝ Բայազետի եւ Դիադինի բարբառներում, ինչպես նաեւ Ալաշկերտի խոսվածքում) հավանական է թվում, որ եմ օժանդակ բայի ներկա եզ. 3-րդ դ. վերջահար ձեւը է > ա հնչյունափո- խության է ենթարկվել մկանային լարվածության արտասանական թուլացման հետեւանքով։ Հետագայում այդ ա ձայնավորը օժանդակ բայի ներկա եզ. 3-րդ դ.ձեւից համաբանությամբ տարածվել է ե խոնարհման բայերի ըղձական եզ. 3-րդ դ. ձեւի, իսկ այնտեղից էլ՝ հրամ. եզ. 2-րդ դ. ձեւի վրա։
Հղումներ
Abrahamyan A., Grabari jeṙnark, [A manual of Grabar], Yer., 1976.
Ačaṙean H., K‘nnut‘iwn Nor-Juɫayi barbaṙi [Study of the dialect of Nor-Juɫa], Yer., 1940.
Ačaṙyan H., Hay barbaṙagitut‘iwn: uruagic ew dasaworut‘iwn hay barbaṙneri, [Armenian dialectology: A sketch and classification of Armenian dialects], Moskua: Nor-Naxiǰewan, (Ēminean azgagrakan žoɫovacu, vol. 8), 1911.
Ačaṙyan H., Hayerēn armatakan baṙaran [Armenian root dictionary], in 4 vols (2nd edn.), Yer., 1971–1979, Vol. 2, Yer.,
Ačaṙyan H., K‘nnut‘yun Vani barbaṙi [Study of the dialect of Van], Yer., 1952.
Ačaṙyan H., Liakatar k‘erakanut‘yun hayoc‘ lezvi [Complete grammar of the Armenian language], Vol. 4, Part 1, Yer., 1959, Vol. 4, Part 2, Yer., 1961.
Aikhenvald A. Y., Imperatives and Commands, Oxford University Press, 2010.
Asatryan M., Hay barbaṙagitut‘yan gorcnakan ašxatank‘neri jeṙnark [A Manual of practical works of Armenian dialectology], Yer., 1985.
Asatryan M., Loṙu xosvack‘ə [The subdialect of Loṙi], Yer., 1968.
Asatryan M., Urmiayi (Xoyi) barbaṙə [The dialect of Urmia (Xoy)], Yer., 1962.
Aštarak k‘aɫak‘, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Town Aštarak, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 151.
Avetyan S., Arewelahayereni bayi yeɫanakneri abeɫyanakan meknabanut‘yunə, ditarkvac ardi lezvabanut‘yan tesankyunic‘ [Abeɫyan’s Interpretation of Verb Moods in Eastern Armenian, Considered from the Viewpoint of Modern Linguistics] // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yun [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2024, Vol. 3, SP1, pp. 34-44.
Avetyan S., Main factors conditioning the absence of the final ր and the origin of the final ի of the Imperative singular in Armenian dialects. // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yun [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2023. № 1, pp. 68-78.
Avetyan S., On One Important Peculiarity of the Imperative Singular in the Dialect of Ararat // Banber Yerevani hamalsarani. Banasirut‘yun [Bulletin of Yerevan University: Philology], 2023, № 3, pp. 30-38.
Aytənean A., K‘nnakan K‘erakanut‘iwn ašxarhabar kam ardi hayerēn lezui, [A Critical Grammar of the Ašxarhabar or Modern Armenian language], Vienna, 1866.
Baɫdasaryan-T‘ap‘alc‘yan S. H., Araratyan barbaṙi xosvack‘nerə Hoktemberyani šrǰanum [The Ararat subdialects in the district of Hoktemberyan], Yer., 1973.
Bybee J., Frequency of Use and the Organization of Language, Oxford University Press, 2007.
Danielyan T‘., Malat‘iayi barbaṙə [The dialect of Malatʻia], Yer., 1967.
Eɫvard, Hayereni barbaṙagitakan atlas antip nyut‘er [Eɫvard, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 86.
Diadini barbaṙə, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [The dialect of Diadin, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 8.
Godel R., An Introduction to the Study of Classical Armenian, Wiesbaden, 1975.
Grigoryan A., Hay barbaṙagitut‘yan dasənt‘ac‘ [A handbook of Armenian dialectology], Yer., 1957.
Haneyan A., Tigranakerti barbaṙə [The dialect of Tigranakert], Yer., 1978.
Haspelmath M., Sims A. D., Understanding Morphology, 2nd ed., Hodder Education, An Hachette UK Company, 2010.
Jahukyan G., Hay barbaṙagitut‘yan neracut‘yun: vičakagrakan barbaṙagitut‘yun [Introduction to Armenian dialectology: statistic dialectology], Yer., 1972.
Jensen H., Altarmenische Grammatik, Heidelberg, 1959.
K‘anak‘eṙ gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village K‘anak‘eṙ, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 230.
Karst J., Historische Grammatik des Kilikisch-Armenischen, Strassburg, 1901.
Katvalyan V., Bayazeti barbaṙə ew nra lezvakan aṙnč‘ut‘yunnerə šrǰaka barbaṙneri het [The dialect of Bayazet and its linguistic relationships with surrounding dialects], Yer., 2016.
Kostandyan D., Erznkayi barbaṙə [The dialect of Erznka], Yer., 1979.
Ɫaribyan A․, Hay barbaṙagitut‘yun: hnč‘yunabanut‘yun ew jewabanut‘yun [Armenian dialectology: phonology and morphology], Yer․, 1953.
Madat‘yan K‘., Alaškerti xosvack‘ə (Aparan-Aragaci tarack‘) [The subdialect of Alaškert], Yer., 1985.
Melik‘ S. Dawit‘-Bēk, Arabkiri gawaṙabarbaṙə: jaynabanakan ew k‘erakanakan usumnasiru‘iwn [The dialect of Arabkir: a phonetic and grammatical study], Vienna, 1919.
Mežunc‘ B., Šamšadin-Diliǰani xosvack‘ə [The subdialect of Šamšadin-Diliǰan], Yer., 1989.
Muɫni gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Muɫni, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 44.
Muradyan H., Kak‘avaberdi barbaṙə [The dialect of Kakʻavaberd], Yer., 1967.
Muradyan H., Karčewani barbaṙə [The dialect of Karčewan], Yer., 1960.
Nor baṙgirk‘ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian language], Vol., 1-2, (Venetik, 1836-1837).
Ošakan gyuɫ, Hayereni barbaṙagitakan atlasi antip nyut‘er [Village Oshakan, Unpublished materials of Armenian dialectological atlas], tetr № 20.
Petoyan V., Sasuni barbaṙə [The dialect of Sasun], Yer., 1954.
Šarabxanyan P., Grabari dasynt‘ac‘ [A Course of Grabar], Yer., 1974.
Sargseanc‘ S., Agulec‘oc‘ barbaṙə (zōkeri lezun): lezuabanakan hetazōtut‘iwn [The dialect of Agulis: a linguistic study]. Vols. 1–2, Moscow, 1883.
Xač‘atryan V., Vardenisi (Diadini) barbaṙə [The dialect of Vardenis (Diadin)], Yer., 2004.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
