Գիտական գիտելիքի մարդկայնացման և դրա վերափոխման ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները բաց գիտության դարաշրջանում
DOI-:
https://doi.org/10.46991/BYSU.E/2025.16.3.058Բանալի բառեր-:
բիոեթիկական մեխանիզմներ, գիտական հետազոտություն, բաց գիտություն, մարդկայնացում, տեղեկացված համաձայնություն, (բիո)էթիկայի հանձնաժողովներ, խորհրդատվական փաստաթղթերԱմփոփում
Հոդվածում քննարկվում են գիտական գիտելիքի մարդասիրական վերահսկողության համար կիրառվող ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները։ Այս հիմնարար մեխանիզմները ներառում են կենսաէթիկական սկզբունքների և ուղեցույցների ներառումը՝ որպես հետազոտողներին տրվող առաջարկություններ, կամավոր տեղեկացված համաձայնություն, ինչպես նաև (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների կողմից իրականացվող էթիկական փորձաքննություն։
Ավանդական կենսաէթիկական վերահսկողության մեթոդաբանական հիմքը ձևավորվում է կենսաէթիկայի այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են՝ միջգիտակարգայնությունը, գործնական կողմնորոշվածությունը, պլյուրալիստական ունիվերսալիզմը, անձակենտրոն մոտեցումը և կոլեգիալ որոշումների ընդունումը։
Բաց գիտության առաջացման համատեքստում վերը նշված մեխանիզմներն անխուսափելիորեն ենթարկվում են փոփոխությունների։ 21-րդ դարում ձևավորված նոր գիտական հարացույցը բնորոշվում է, առաջին հերթին, արհեստական բանականության գործիքների համատարած կիրառմամբ, ինչպես նաև գիտելիքի թափանցիկության և հասարակության համար բաց լինելու զարգացմամբ։ Սա առավել ընդգծում է մարդու և բնության պաշտպանության, ինչպես նաև հետազոտությունների հումանիստական ուղղվածության հարցերը։ Բաց գիտության պայմաններում ձևավորվում են գիտելիքի վերահսկման նոր կենսաէթիկական միջոցներ, սակայն ավանդական մեխանիզմները շարունակում են գործել։ Դրանք էապես արդիականացվում են ժամանակակից աշխարհում, դրանց կիրառման շրջանակն ընդլայնվում է՝ դուրս գալով կենսաբժշկության սահմաններից (ինչպես բնորոշ էր դասական կենսաէթիկային), իսկ դրանց օրինականացման և կիրառման ազգային առանձնահատկությունները դառնում են առավել նշանակալի։
Հիմնվելով միջազգային փորձի և Բելառուսի Հանրապետության փորձի ուսումնասիրության վրա՝ հոդվածում առաջարկվում են ժամանակակից ուղիներ (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների գործունեության փոխակերպման, կամավոր տեղեկացված համաձայնության գործելակերպերի, ինչպես նաև կենսաէթիկական խնդիրներին առնչվող միջազգային և ազգային խորհրդատվական փաստաթղթերի մշակման ու կատարելագործման համար։
Հղումներ
ALLEA (European Federation of Academies of Sciences and Humanities) (2023) The European Code of Conduct for Research Integrity. Revised edition. Berlin. DOI: 10.26356/ECOC.
Beauchamp T.L. (2011) ‘Informed consent: its history, meaning, and present challenges’, Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics, 20(4), pp. 515–523. DOI: 10.1017/S0963180111000259.
Beauchamp T.L. and Childress, J.F. (2013) Principles of biomedical ethics. 7th edn. Oxford: Oxford University Press.
Bekbergenova Z., Tazhibayeva D., Akanov D. et al. (2019) ‘Activities of the local bioethical committee of the Republic of Kazakhstan’, European Journal of Public Health, 27(Suppl. 3). URL: https://academic.oup.com/eurpub/article/27/suppl_3/ckx186.094/4555717.
Carroll S.R., Herczog E., Hudson M. et al. (2021) ‘Operationalizing the CARE and FAIR Principles for Indigenous data futures’, Scientific Data, 8(1). DOI: 10.1038/s41597-021-00892-0.
Crowly F.P. (2024) ‘Declaration of Helsinki: Full paragraph-by-paragraph comparison indicating changes in version 19 October 2024 compared with the most previous version of 19 October 2013’. Zenodo. DOI: 10.5281/zenodo.13997192
Dobrovol'noe informirovannoe soglasie (2022) / nauch. red. A.G. Chuchalin, E.G. Grebenshchikova. M.: Veche (in Russian).
Goloborodko, N.V., Sokolchik, V.N. i Aleksandrov, A.A. (2020) Rekomendatsii po polucheniiu in-formirovannogo soglasiia na uchastie v nauchnom issledovanii: ucheb.-metod. posobie. Minsk: BelMAPO (in Russian).
Iokhansson, I. i Line, N. (2019) Meditsina i filosofiia (Vvedenie v XXI stoletie): ucheb. posobie / per. s angl. pod red. A.G. Chuchalina. M.: Atmosfera: Veche (in Russian).
Ydin, B.G. i Tishchenko, P.D. (2007) Filosofskie aspekty biomeditsinskikh issledovanii. V: Etichnaia ekspertiza biomeditsinskikh issledovanii v gosudarstvakh-uchastnikakh SNG (sotsial'nye i kul'turnye aspekty). SPb.: IuNESKO, Forum komitetov po etike SNG. S. 50-69 (in Russian).
UNESCO (2006). Rukovodstvo №2 Deiatel'nost' komitetov: pravila i protsedury (2006) (in Russian).
Köhler, J. Reis A., Saxena, A. ‘Survey of national ethics and bioethics committees’ (2020). Bull. World Health Organ; Vol. 99; 2;138–147. DOI: 10.2471/BLT.19.243907.
Letov, O.V. (2009) Bioetika i sovremennaia meditsina. M.: URSS (in Russian).
Pahlevan-Ibrekic C., Sokolchik V., Sitorus R., Elif Ekmekci P., Razuvanau A., Kaplan Ü., Prawiro-harjo P., & RDA Artificial Intelligence and Data Visitation WG. (2025). Guidance for Ethics Committees Reviewing AI and DV. Research Data Alliance. DOI: 10.15497/RDA00122.
Potter, V.R. (2002) Bioetika. Most v budushchee. Kiev: Vadim Karpenko (in Russian).
Riddick F.A. Jr. (2003) ‘The code of medical ethics of the American medical association’. Ochsner J. 2003 Spring;5(2):6–10.
Sokolchik, V.N. (2023) Otkrytaia nauka kak novaia paradigma nauchnykh issledovanii: problemy i perspektivy (na primere biomeditsinskikh issledovanii). Trudy BGTU. Seriia 6: Istoriia, filosofiia, 1 (269), s. 163-169. DOI: 10.52065/2520-6885-2024-281-27 (in Russian).
UNESCO (2006). Guide №2. Committees at work: procedures and policies (2006). UNESCO. URL: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000147392
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Valerya Sokolchik
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
