Բառերի պատճառաբանվածության մթագնումը հայերենում
DOI-:
https://doi.org/10.46991/BYSU.B/2025.16.3.077Բանալի բառեր-:
իմաստային պատճառաբանվածություն, կառուցվածքային պատճառաբանվածություն, պատճառաբանող հատկանիշ, բառի ներքին ձև, բառի արտաքին ձև, ապապատճառաբանում, բաղադրյալ բառ և բաղադրող հիմք, բառապաշարի իմաստային տեղաշարժեր, կառուցվածքի պարզեցում կամ վերատարրալուծումԱմփոփում
Ներքին ձև ունեն միայն բաղադրյալ բառերը։ Այն բառային նշանակությունը բաղադրող իմաստային տարրերի ամբողջությունն է։ Պարզ կամ այդպիսին ընկալվող բառերի ներքին ձևը հաճախ շատ դժվար է ճշտորեն որոշել։
Բաղադրյալ բառի բառիմաստի ձևավորման հիմքում միշտ էլ ընկած է ներքին ձևը։ Ներքին ձևը ցույց է տալիս բառի հնչման և լմաստի պատճառաբանված կապը, այսինքն՝ նշում է այն պատճառը, ըստ որի՝ տվյալ իմաստը արտահայտվում է հենց տվյալ հնչյունակապակցությամբ։ Բաղադրյալ բառի ներքին ձևը կարող է լինել շատ հստակ հեշտությամբ գիտակցվել այդ լեզվով խոսող հանրության կողմից։ Այդպես է բաղադրյալ բառերի ճնշող մեծամասնության դեպքում։
Սակայն լեզվում որոշակի պայմանների առկայաությամ դեպքում բաղադրյալ բառերում մշտապես նկատվում է բառակազմական կապերի և բառային պատճառաբանվածության կորստի, մթագնման միտում։ Երբեմն բառի ներքին ձևը գրեթե կորչում է, որի պատճառով էլ արդի լեզվաըմբռնմամբ չի գիտակցվում բառի բաղադրյալ լինելը։ Այս երևույթը լեզվաբանության մեջ անվանվում է ապապատճառաբանում կամ ապաստուգաբանություն։
Ապապատճառաբանումը միանգամից տեղի չի ունենում, այլ բավականին երկարատև զարգացման արդյունք է։ Եվ քանի որ բառերը իրենց պատճառաբանված իմաստը միաժամանակ չեն կորցնում, լեզվում միմյանց կողքի գոյատևմում են պատճառաբանվածության մթագնման, կորստի տարբեր փուլերում գտնվող բառեր։ Ապաստուգաբանման վերջին փուլը բառի ներքին ձևի լիակատար մթագնումն է։ Այդպիսի մթագնում կա բազմաթիվ բնիկ հայերեն արմատական բառերում։
Հոդվածում քննվում են բաղադրյալ բառի ապաստուգաբանման պատճառները և պատճառաբանվածության մթագնման, կորստի տարբեր փուլերում գտնվող բառեր։
Հղումներ
Ačaṙyan H., Hayeren armatakan bararan, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, ht. I, Erevan, 1971, eǰ 149 (in Armenian).
Ačaṙyan H., Hayeren armatakan bararan, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, ht. IV, Erevan, 1979, eǰ 23 Ačaṙyan H., Hayeren armatakan bararan, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, ht. I, Erevan, 1971, eǰ 149 (in Armenian).
Ačaṙyan H., Hayeren armatakan bararan, ht. III, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, Erevan, 1977, eǰ 278–279 (in Armenian).
Aġayan E., Ardi hayereni bararan, Erevan, 1976, eǰ 1356 (in Armenian).
Aġayan E., Ōndhanur ew haykakan baragitutʿyun, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, Erevan, 1984 (in Armenian).
Bulakhovskij L. A., Deètimologizacija v russkom jazyke // Istorija sovetskogo jazykoznanija. Khrestomatija, izd. “Vysshaja škola”, Moskva, 1988, s. 238 (in Russian).
Bulakhovskij L. A., Tipy deètimologizacii v russkom jazyke // Istorija sovetskogo jazykoznanija. Khrestomatija, Moskva, 1988, ss. 242–246 (in Russian).
Čʿahukyan G., Hayeren stugabanakan bararan, “Asoghik” hratarakčʿutʿyun, Erevan, 2010, eǰ 516 (in Armenian).
Čʿahukyan G., Žamanakakicʿ hayereni tesutʿyan himunkʿnere, Haykakan SSH Gitutʿyunneri akademiayi hratarakčʿutʿyun, Erevan, 1974, eǰ 150 (in Armenian).
Čančina A. V., Sinkhronnyj i diakhronnyj podkhody k izučeniju slov s desemantizirovannym kornem // Vestnik Nižegorodskogo un-ta im. N. I. Lobačevskogo, 2008, № 4, ss. 193–196 (in Russian).
Kubrjakova E. S., Osnovy morfologičeskogo analiza: na materiale germanskikh jazykov, Moskva, 2008 (in Russian).
Kubrjakova E. S., Tipy jazykovykh značenij. Semantika proizvodnogo slova, izd-vo “Nauka”, Moskva, 1981 (in Russian).
Łazaryan R., Grabari bararan, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, Erevan, 2000, eǰ 498 (in Armenian).
Lukʹjanov N. A., Narušenie semantičeskoj sootnositelʹnosti meždu proizvodnymi i proizvodjaščimi slovami // Aktualʹnye problemy leksikologii (doklady 2-j lingvističeskoj konferencii), Novosibirsk, 1969, ss. 17–25 (in Russian).
Malkhasyan S., Hayeren bacʿatrakan bararan, ht. 3, Haykakan SSR petakan hratarakčʿutʿyun, Erevan, 1944, eǰ 166 (in Armenian).
Maslova-Lašanskaja S. S., Leksikologija švedskogo jazyka, Izdatelʹstvo Leningradskogo universiteta, Leningrad, 1973 (in Russian).
Nor bargirkʿ haykazean lezui, Erevani hamalsarani hratarakčʿutʿyun, ht. II, Erevan, 1981, eǰ 952.
Potebnja A. A., Polnoe sobranie sočinenij, tom I, Odessa, 1922 (in Russian).
Sukiasyan A., Žamanakakicʿ hayocʿ lezui, EPH hratarakčʿutʿyun, Erevan, 1999, eǰ 102 (in Armenian).
Toropcev I. S., Leksičeskaja motivirovannostʹ (na materiale russkogo literaturnogo jazyka) // Orlovskij gosudarstvennyj pedagogičeskij institut. Učenye zapiski, tom XXII, Orel, 1964, st. 134 (in Russian).
Žamanakakicʿ hayocʿ lezvi bacʿatrakan bararan, ht. 3, Haykakan SSH GA hratarakčʿutʿyun, Erevan, 1974, eǰ 412 (in Armenian).
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Manuk Felekyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
