ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ

Աշխատանքում քննարկվում են Հայաստանի Հանրապետության Լոռու, Ստեփանավանի և Փամբակ-Ծաղկունյաց հանքային շրջանների սահմաններում ոսկեբեր, բազմամետաղային և պղինձպորֆիրային հանքավայրերի որոնողական աշխատանքների արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունները։ Տարածքի երկրաբանական կառուցվածքի, գրավիմետրական, աերոմագնիսաչափական և երկրաքիմիական հետազոտությունների նյութերի, ինչպես նաև ԱՏՀ (GIS) տեխնոլոգիաների կիրառման հիման վրա բացահայտվել են էնդոգեն հանքայնացումը վերահսկող հիմնական գործոնները։ Ճշգրտվել են մի շարք խզումային խախտումների դիրքը, առանձնացվել են թաքնված օղակաձև և աղեղնաձև կառուցվածքները, և հաստատվել է դրանց կապը հայտնի հանքային օբյեկտների տեղաբաշխման հետ։ Ցույց է տրվել ոսկեբեր, բազմամետաղային և պղինձ-պորֆիրային հանքայնացման դրսևորումների տարածական կապը որոշակի գրավիմետրական անոմալիաների, խոշոր խզումային գոտիների և տարբեր կազմի ինտրուզիվ համալիրների հետ։ Առանձնացվել են նոր հեռանկարային տարածքներ՝ մանրամասն որոնողահետախուզական աշխատանքների իրականացման համար, և տրվել է դրանց հանքային ներուժի նախնական գնահատականը։ Ստացված արդյունքները կարող են օգտագործվել հանքայնացման կանխատեսման, ինչպես նաև հետագա երկրաբանակահետախուզական աշխատանքների ուղղությունների հիմնավորման նպատակով։

Այս հոդվածը քննում է գեոտուրիզմի (երկրաբանական տուրիզմ) զարգացման և փորձնական գեոպարկերի ստեղծման տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը՝ հիմնված ժամանակակից ինտեգրված մոտեցումների վրա: Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է մշակել տարածքների գեոտուրիզմի ներուժի գնահատման հստակ համակարգ՝ ինտեգրելով ABC հայեցակարգը (աբիոտիկ, կենսաբանական և մշակութային բաղադրիչներ) և քանակական գեոտիտի գնահատման մոդելը (ԳԳՄ): Առաջարկվող մեթոդաբանությունը հաղթահարում է փորձագիտական գնահատումների սուբյեկտիվությունը՝ տարբերակելով գեոտիտների հիմնական արժեքները (գիտական, գեղագիտական և մշակութային) լրացուցիչ բնութագրերից (մատչելիություն, ենթակառուցվածքներ և ֆունկցիոնալություն): Ստացված տվյալների երկառանցքային, ինը գոտիանոց ԳԳՄ մատրիցի վրա պրոյեկտումը հնարավորություն է տալիս ռազմավարականորեն զննել տարածքները, նույնականացնել կայուն գեոպարկի միջուկ և որոշել ներդրումային առաջնահերթությունները: Հոդվածը հիմնավորում է այս մոդելի հարմարեցման ռազմավարական կարևորությունը Հայաստանի Հանրապետության համար՝ որպես գեոպահպանման (երկրաբանական ժառանգության պաշտպանություն) և հեռավոր և սահմանամերձ համայնքների կայուն սոցիալ-տնտեսական զարգացման ապահովման արդյունավետ գործիք:

Այս հոդվածը քննում է Թաթարստանի Հանրապետության փոքր արդյունաբերական քաղաքների համար ցածր արտանետումներով տարածքային պլանավորման մոտեցումները՝ որպես օրինակ օգտագործելով Մենդելեևսկը և Զաինսկը: Ուսումնասիրությունը հիմնված է միասնական համեմատական շրջանակի վրա, որը ներառում է ստացիոնար արտանետումների աղբյուրների քանակը, ստացիոնար աղբյուրներից արտանետումների ծավալը, աղտոտման արդյունաբերական կառուցվածքը, ենթակառուցվածքային պայմանները, տարածական պլանավորման սահմանափակումները, շրջակա միջավայրի ռիսկերը և քաղաքային ներդրման հնարավոր մեխանիզմները: Հաստատված է, որ Մենդելեևսկը փոքր քաղաք է՝ քիմիական-արդյունաբերական միջուկով, որտեղ տեխնոլոգիական ապաածխածնացումը, գազի մաքրման արդիականացումը, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի զարգացումը և արդյունաբերական տարածքներին հարակից գոտիների կարգավորումը հիմնական են: Զաինսկը բնութագրվում է էներգետիկ ենթակառուցվածքների, ջերմամատակարարման, տրանսպորտային բեռների և գյուղատնտեսական վերամշակման համադրությամբ, որը պահանջում է արտադրական հզորությունների արդիականացում, ջեռուցման ցանցերում կորուստների կրճատում, էներգաարդյունավետության բարձրացում և շրջանաձև լուծումների մշակում: Այս մոտեցման սոցիալ-տնտեսական հետևանքները հետագայում ուսումնասիրվում են, ներառյալ դրա ազդեցությունը քաղաքային միջավայրի որակի, զբաղվա-ծության, մասնագիտական վերապատրաստման, հանրային մասնակցության և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի մատչելիության վրա: Եզրակացություն է արվում տարածքային պլանավորման փաստաթղթերում, հողօգտագործման և զարգացման կանոնակարգերում, ջերմամատակարարման սխեմաներում, քաղաքային ենթակառուցվածքային ծրագրերում և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի կանոնավոր համակարգերում ցածր արտանետումների միջոցառումներ ներառելու անհրաժեշտության վերաբերյալ:

Հրազդանի կիրճի երևանյան հատվածի ծառաթփային բուսակա-նության ուսումնասիրությունը, որը ընդգրկում է 276.8 հա տարածք, բացահայտել է աբորիգեն  և ներմուծված տեսակների բաշխվածությունը, բնական վերարտադրության խիստ ցածր մակարդակը, վնասատուների և  հիվանդությունների տարածվածությունը, ինչպես նաև մարդածին գործոնների բացասական ազդեցությունը: Հետազոտության ընթացքում հայտնաբերվել է Հայաստանի Հանրապետության Բույսերի Կարմիր գրքում գրանցված վտանգված տեսակ՝ Տուղտավարդ Սոֆիայի (Alcea sophiae): Ուսումնասիրության արդյունքում  առաջարկ¬վում է համալիր միջոցառումների իրականացում, որոնք ներառում են ինվազիվ տեսակների դեմ պայքար, աբորիգեն տեսակների տարածման արեալների վերականգնում, մոնիթորինգի կազմակերպում և էկոհամակարգի երկարաժամկետ պահպանություն՝ ապահովելու կենսաբազմազանության կայունությունը:

Այս հոդվածում ներկայացված է ջրային մարմնում ջրի մակարդակը չափելու ինքնավար համակարգի փորձարկումը՝ օգտագործելով հիդրոստատիկ մակարդակի չափիչ: Ներկայացվում է համակարգի բաղադրիչների, հավաքման և շահագործման տեխնիկական նկարագրությունը: Նկարագրվում են համակարգի գործարկման և կարգաբերման գործընթացները, որոնք իրականացվել են Լենինգրադի մարզի Օրեդեժ գետի վրա: Հոդվածում ներկայացված են համակարգի շահագործման նախնական արդյունքները և նշվում են դրա աշխատանքի օպտիմալացման հետագա քայլերը:

Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Բելառուսի տարածքում հիդրո¬լոգիական ցիկլի բաղադրիչների բաշխման և փոփոխությունների ընդհանուր պատկերը 1945–2025 թվականների համար և SSP2 RCP4.5 սցենարի 2025–2050 թվականների կանխատեսումը: Տարեկան տեղումները էական միտում չեն ցուցաբերում, սակայն ամռանը դրանք նվազում են 2–3 մմ-ով տասնամյակի ընթացքում, մինչդեռ առատ տեղումների հաճա-խականությունը աճում է 30%-ով: Ընդհանուր գոլորշիա¬ցումը 2004 թվականից ի վեր աճել է, սակայն այս աճը համաժամեցված չէ գլոբալ տաքացման սկսվելու հետ: Ջրային ռեսուրսները, որոնք կապված են տեղումների հետ, վերջին 10–15 տարիների ընթացքում նվազել են 17%-ով: Գետերի հոսքի միտումները ներառում են ձմեռային սակավաջրության և ձմեռային հորդացումների պիկերի աճ, գարնանային հոսքի նվազման և գարնանային հորդացումների թվի կրճատումը: Ամառային տեղումները կանխատեսվում են 20%-ով նվազել, գոլորշիացումը կտատանվի 10%-ի սահմաններում, իսկ տարեկան միջին հոսքը կլինի նորմայի մոտ, բայց 30–70% լայն վստահության միջակայքերով՝ պահպանելով ծայրահեղ իրադար¬ձությունների ռիսկը, մասնավորապես 2030-ական թվականներին:

Աբադանի նման տաք և չորային շրջաններում կլիմայի փոփոխությունը լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում սննդի անվտանգության և ջրային ռեսուրսների համար: Ապագա պայմանների ճշգրիտ կանխատեսումները կարևոր են արդյունավետ հարմարվողականության ռազմավարություններ մշակելու համար: Այս ուսումնասիրության մեջ LARS-WG 8 մոդելը կիրառվել է Աբադանի կայանից (Իրան) ստացված օդերևութաբանական տվյալների հիման վրա՝ 2040 թվականի համար երեք կլիմայական սցենարների՝ SSP1-2.6, SSP2-4.5 և SSP5-8.5, համաձայն: Աբադանի կայանում 2023 և 2024 թթ․-ի կլիմայական տվյալների մեկնաբանությունը, համեմատած 2040 թ․-ի ապագա սցենարների հետ (SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP5-8.5), բացահայտում է տաքացման և տեղումների սեզոնային փոփոխությունների հստակ միտում: Հուլիսին առավելագույն ջերմաստիճանը 47.2°C-ից (2024) բարձրանում է մինչև 48.7℃ (SSP5-8.5), մինչդեռ ET₀-ն 393.5 մմ-ից նվազում է մինչև մոտ 291–294 մմ, ինչը կազմում է 25% նվազում: Դեկտեմբերին SSP5-8.5-ում տեղումների քանակը կտրուկ աճում է՝ 0.8 մմ-ից հասնելով 25.7 մմ-ի, ավելի քան 30 անգամ ավելի։ Ի տարբերություն դրա, հունիսին տեղումների քանակը բոլոր սցենարներում մնում է զրոյական։ Մարտ ամսվա տեղումները SSP2-4.5-ում նվազում են 45.0 մմ-ից մինչև 19.1 մմ (58% անկում), մինչդեռ նվազագույն ջերմաստիճանը բարձրանում է 13.9℃-ից մինչև 16.0–16.5℃ (մոտ 15% աճ)։ Այս տեղաշարժերը վկայում են ավելի բարձր ջերմաստիճանների, ամառային գոլորշիացման նվազման և անձրևի կոնցենտրացիայի մասին ավելի զով ամիսներին, ինչը անմիջականորեն ազդում է մշակաբույսերի ջրի կարիքների և ոռոգման ժամանակացույցի վրա։ Ստացված արդյունքների հիման վրա խորհուրդ է տրվում, որ Աբադանում գյուղատնտեսական պլանավորումը անցնի կլիմայի փոփոխությանը դիմացկուն մշակաբույսերի մոդելների, բարելավի ոռոգման արդյունավետությունը և վերանայի ջրի բաշխման պլանները՝ հաշվի առնելով տարվա ցուրտ ամիսներին ջերմաստիճանի աճը և տեղումների կոնցենտրացիայի աճը։

Տամբուկան լճերի շրջանում մասնագիտացված օդերևութաբանական կայանի բացակայության պատճառով հուսալի կլիմայական տվյալներ ստանալու համար անհրաժեշտ են այլընտրանքային մոտեցումներ: Այս ուսումնասիրությունը լուծում է այս բացը՝ օգտագործելով տարածական ինտերպոլյացիայի մեթոդներ: Մեթոդաբանությունն ավելի է բարդանում տարածաշրջանի բարդ տեղագրությամբ, որը զգալիորեն ազդում է տեղական ջերմաստիճանի բաշխման վրա։ Այս հոդվածը ներկայացնում է Տամբուկան լճերի շրջանում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանների վերակառուցման արդյունքները՝ տեղական օդերևութաբանական կայանից տվյալների բացակայության պատճառով: LLRA (ուղղաձիգ ջերմաստիճանի գրադիենտի ուղղում) մեթոդի վրա հիմնված աշխարհագրական տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, մոտակա յոթ օդերևութաբանական կայաններից (1955–2025 թթ․) դիտարկումների տվյալների և SRTM թվային բարձրության մոդելի միջոցով հաշվարկվել են լճերի համար ճշգրտված տարեկան միջին օդի ջերմաստիճանները: Ստացված արժեքների համեմատությունը Պիրսոնի կոռելյացիայի գործակցով օդերևութաբանական կայանների ցանցի տվյալների հետ ցույց է տվել ամենամեծ նմանությունը "Միներալնիե Վոդի" կայանի հետ: Հատկանշական է, որ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ լճերի և "Միներալնիե Վոդի" կայանի միջև համեմատաբար կարճ հեռավորությանը չնայած, համակարգված ջերմաստիճանային տարբերությունները պահպանվում են՝ պայմանավորված բարձրությամբ և տեղական միկրոկլիմայական պայման-ներով: Այս հայտնագործությունը ընդգծում է բարձրության շտկումների կարևորությունը՝ կայանի հում տվյալների վրա հույսը դնելու փոխարեն։ Մանրակրկիտ վերլուծությունը ցույց տալիս, որ Տամբուկան լճերի շրջանը համակարգված ավելի ցուրտ է 0.74℃՝ 0.8℃ ստանդարտ սխալով, որը համարվում է ընդունելի։ Տարեկան տեղումները չեն օգտագործվել որպես հիմնական չափանիշ՝ Ցիկկովկասի բարդ տեղագրության պատճառով, որը ազդում է օդային զանգվածների տեղափոխման վրա։ Հիմնավորված է "Միներալնիե Վոդի" կայանի տվյալների օգտագործման նպատակահար¬մարությունը լճերի ջրա-աղային հաշվեկշռի հետագա հաշվարկների համար։

Այս հոդվածը ուսումնասիրում է Հայաստանում գետային հոսքի ձևավորմանը կարգավորող ֆիզիկական, աշխարհագրական և կլիմայական պայմանները: Ուսումնասիրվել են Հայաստանի երկու լեռնային գետեր՝ Արփա և Ձորագետ գետերը: Կանխատեսումները հնարավորություն են տալիս առավելագույնս արդյունավետ օգտագործել երկրի ջրային ռեսուրսները, ինչպես նաև վաղաժամ նախապատրաստվել վտանգավոր հիդրոլոգիական իրադարձություններին, այդպիսով կանխելով կամ զգալիորեն նվազեցնելով դրանց կողմից ազգային տնտեսությանը հասցվող վնասը: Ուսումնասիրության նպատակն է ստուգել Հայաստանի լեռնային և կիսալեռնային գետերի մաթեմատիկական մոդելները և վերլուծել այդ մոդելների ներդրումից ստացված արդյունքները: Լեռնային գետերի հոսքի կանխատեսման համար օգտագործվել է օրական ջրային հոսքի ձևավորման դինամիկ մոդելների վրա հիմնված մոտեցում: Գետի հոսքի բնութագրերի փոփոխությունները կանխատեսելու համար օգտագործվել են առաջին և երկրորդ կարգի դիֆերենցիալ հավասարումների տեսքով ներկայացված մոդելներ: Ջերմուկի բնակավայրի հիդրոլոգիական կայաններից 2018 և 2019 թթ․ ջրային հոսքի տվյալները օգտագործվել են որպես մուտքային տվյալներ, իսկ Ստեփանավան քաղաքի համար՝ 2017 և 2018 թթ․-ի համար՝ «Ջերմուկի» և «Ստեփանավանի» օդերևութաբանական կայաններում օդի միջին օրական ջերմաստիճանը, օրական տեղումները և ձյան ծածկույթի խորությունը: Փորձարկվել են Հայաստանի կիսալեռնային գետերի և դրանց անալոգների ջրի արտահոսքի կանխատեսման մեթոդները Ռուսաստանում: Արփա և Ձորագետ գետերի համար առաջին և երկրորդ կարգի մոդելները համապատասխանաբար փոքր-ինչ թերագնահատում և գերագնահատում են կանխատեսված արժեքները: Այս գետերի ջրհոսքի ստուգիչ կանխատեսումներ կատարելիս ջրհեղեղների և տեղումների ժամանակ լավագույն արդյունքները ստացվել են առաջին կարգի դիֆերենցիալ հավասարման տեսքով մաթեմատիկական մոդելի միջոցով: Այս մոդելը հաշվի չի առնում ստորգետնյա հոսքը: Պարզվել է, որ կարճ ժամանակահատվածներում մոդելի պարամետրերը կարող են օպտիմալացվել զգալի սխալներով, օրինակ՝ ձնհալի ինտենսիվության համար պատասխանատու գործակիցը: Ընդհանուր առմամբ, դինամիկ մոդելները ցույց են տալիս բավարար արդյունքներ իրենց արդյունավետությունը գնահատելու հարցում:

Հոդվածում ուսումնասիրվում են Արևմտյան Սիբիրում քամու արագության փոփոխությունների ֆիզիկական, աշխարհագրական և կլիմայական պայմանները: Ներքնոլորտում (տրոպոսֆերայում) քամու ուղղությունը և արագությունը մթնոլորտային շրջանառության և տարածքի տարածաշրջանային առանձնահատկությունների ազդեցության արդյունք են: Փոփոխականության միտումները տարբերվում են աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններում։ Քամու ռեժիմի փոփոխությունը կարող է վկայել ճառագայթային հաշվեկշռի փոփոխության մասին, որն ուղեկցվում է ուսումնասիրվող տարածաշրջանի վրա մթնոլորտային ճնշման սյան փոփոխությամբ։ Աշխատանքում ներկայացվում է Արևմտյան Սիբիրի ներքնոլորտում քամու արագության բազմամյա փոփոխությունը։ Վերլուծվել են Արևմտյան Սիբիրի չորս կայանների ("Ալեքսանդրովսկոյե", "Բարաբինսկ", "Նովոսիբիրսկ" և "Կոլպաշևո") երկրի և 850, 700, 500 և 300 հՊա ստանդարտ իզոբար մակերևույթների  տվյալները 1975–2020 թթ․ համար։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակային փոփոխությունը սինխրոն է ներքնոլորտի բոլոր շերտերում և պայմանավորված է մակրորջանառական գործընթացների տատանումներով։ Բոլոր կայաններում բոլոր մակարդակներում դիտվում է քամու արագության նվազման միտում։ Ավելին, Արևմտյան Սիբիրի հյուսիսային մասում քամու արագության նվազումը վիճակագրորեն նշանակալի է ամբողջ ներքնոլորտում։ Հյուսիսային տարածաշրջանում քամու արագությունն ավելի զգալիորեն նվազել է 850–700 հՊա բարձրություններում, քան հարավայինում։ Երկրի մակերևույթին և ներքնոլորտում քամու արագության կոռելյացիայի գործակիցները մեծ են և վիճակագրորեն նշանակալի՝ առնվազն 99% հավանականությամբ դիտարկվող երեք կայաններում։ Հյուսիսային լայնություններում ներքնոլորտային քամու արագության նվազումը կարող է կապված լինել կլիմայի շարունակական տաքացման հետ, որը հատկապես նկատելի է հյուսիսային շրջաններում, ինչը հանգեցրել է Արևմտյան Սիբիրի հյուսիսային և կենտրոնական տարածաշրջանների միջև ճնշման գրադիենտների նվազմանը։ Արևմտյան Սիբիրի հարավային մասում քամու արագության նվազումն ավելի ցայտուն է արտահայտված երկրի մակերեևույթի մոտ։ Քամու արագության նման փոփոխականությունը կարող է ազդել ուսումնասիրվող տարածքում կլիմայի փոփոխության վրա։

Այս համառոտ ուսումնասիրությունը համապարփակ պատկերացում է տալիս կլիմայի գլոբալ փոփոխության ազդեցության մասին կրիոլիթոսֆերայում տեղի ունեցող գործընթացների վրա: Ուշադրություն է դարձվում ելակետային և կախված երևույթներին և գործընթացներին, ներառյալ արեգակնային ակտիվությունը, հավերժական սառցակալման քայքայումը և ենթակառուցվածքները կազմող շենքերի ու կառույցների քայքայումը: Հաշվի առնելով կասկադային սցենարով կառուցված կոնկրետ էքստրեմալ երևույթները՝ բացահայտվում է էկզոգեն երկրաբանական գործընթացներին ենթարկված տարածքներում տեղակայված արդյունաբերական և սոցիալական ենթակառուցվածքների խոցելիությունը: Այս նյութի ինքնատիպությունը որոշվում է բնության էկզոգեն երևույթների և տեխնոսֆերայի միջև հետևողական փոխկապակցվածության համապարփակ պատկերացմամբ, որը բնական և մարդածին արտակարգ իրավիճակների առաջացման և զարգացման միջավայր է: Այս ուսումնասիրության հիմնական եզրակացությունը ապացուցված պնդում է կլիմայական գործընթացների օբյեկտիվ ըմբռնում ձևավորելու անհրաժեշտության մասին՝ սոցիալական և արդյունաբերական ենթակառուցվածքների վիճակի համապարփակ կանխատեսողական գնահատման շրջանակներում, որպես տվյալ տարածքի կայուն վիճակի ապահովման էական պայման։

Այս ուսումնասիրությունը ուսումնասիրում է Իվանկովսկոյե ջրամբարի ներքին ֆոսֆորի բեռը՝ հիմնվելով 2020–2024 թ.-րի դիտարկումների տվյալների վրա: Հաշվարկի արդյունքները հիմնված են տարբեր եղանակներին հավաքված հատակային նստվածքների նմուշներից ստացված հանքային ֆոսֆորի հոսքի վերաբերյալ փորձարարական միջին տվյալների վրա: Հատվածային նստվածքներից ֆոսֆորի ամենաբարձր ներհոսքը հիմնականում կապված է ստորին շերտում թթվածնի անբավարարության ժամանակահատվածների և օրգանական նյութերով հարուստ նստվածքներ ունեցող տարածքների հետ: GMV-MSU մաթեմատիկական մոդելի միջոցով մենք կարողացանք հաշվարկել այդ ժամանակահատվածների տևողությունը կանոնավոր դիտարկումների բացակայության դեպքում: Ներքին ֆոսֆորի բեռը կազմում է տարեկան 1646–1903 տ և գերազանցում է արտաքին բեռը: