Ավանի Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցու թվագրման հարցի շուրջ
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.045Բանալի բառեր-:
կաթողիկոսարան, հուշարձաններ, Հայ քաղկեդոնադավան հակաթոռ կաթողիկոսություն,, եկեղեցական համալիր, Ավանի Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցի, թվագրում, Հովհան ԲագարանցիԱմփոփում
Ավանի Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցու թվագրմանն ուղղված սույն հետազոտության հիմքում ընկած են խնդրո առարկա հարցի շուրջ ծավալված ուսումնասիրությունների և պատմական փաստերի նորովի համադրումը, վերարժևորումն ու վերահիմնավորումները պատմաեկեղեցական համադրական, քննական, վերլուծողական ու նկարագրական մեթոդաբանությամբ։ Առաջադրվում են Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցու թվագրման համատեքստում գիտական վերլուծություններ։ Քննվող հարցի հետազոտական արդյունքները կարևորություն են ներկայացնում բազմակողմանի ու միջգիտակարգային քննության իրականացման համար։
Այսպիսով՝ հոդվածի առանցքը Ավանի Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցու թվագրման գիտական վերլուծությունն է, որին առնչակից քննարկվող հարցերի շրջանակում անդրադարձ է կատարվում նաև ժամանակաշրջանի պատմաեկեղեցական կարևոր իրողությունների բնութագրմանը։
Մատենագրական աղբյուրները, հաղորդելով Ս․ Աստվածածին եկեղեցական համալիրի, իմա՝ Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցու ու կաթողիկոսարանի կառուցմանն առնչվող արժեքավոր տեղեկություններ, այդուհանդերձ չեն հստակեցնում կառուցման թվականը։ Հիմնախնդիրները, որոնց շուրջ ծավալվել են գիտական բազմակարծիք քննարկումներ, եղել են հուշարձանի պատմությունը, թվագրումը, ճարտարապետական հորինվածքը, որմնաշար վիմական արձանագրությունները, որոնք նշանակալի կարևորություն են ներկայացնում ոչ միայն հայոց, այլև տարածաշրջանի պատմամշակութային բազմապիսի հարցերի հետազոտման համար։ Ավանի Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցու թվագրման գիտական քննության համար էական նշանակություն ունեն պատմական փաստերն ու մատենագրական տեղեկությունները, որոնց ընձեռած տվյալների համեմատական ու համադրական արդյունքները հնարավորություն են ընձեռում նոր լույսի ներքո դիտարկելու խնդրո առարկան։ Այսպիսով՝ մատենագրական և պատմական տվյալների համադրական վերլուծությունը թույլ է տալիս Ավանի Կաթողիկե Ս․ Աստվածածին եկեղեցին թվագրել VI դարավերջով՝ ընդունելով կառուցման մեկնարկի համար 591 թվականը, իսկ ավարտի՝ 597 թվականը։ Ըստ այդմ՝ մեր կողմից բերված տվյալները գալիս են նաև համալրելու Թ․ Թորամանյանի առաջադրած տեսակետը և վերահիմնավորումներ կատարելու։
Հղումներ
Bart’ikyan H. 1962, «Narratio de rebus Armeniae». hunaren t’argmanut’yamb mez hasats mi hay-k’aghkedonakan skzbnaghbyur, «Banber Matenadarani», t’. 6, Yerevan, ej 457-470.
T’voramanyan T’. 2013, Nyut’er haykakan chartarapetut’yan patmut’yan, Ashkhatut’yunneri zhoghovatsu, Yer․, YePH hrat․, ej 864:
Kirakos Gandzakets’i 1961, Patmut’yun Hayots’, ashkhatasirut’yamb, K․M․ Ohanjanyani, Yer․, HSSRR GA hratarakch’․, ej 426.
Hovhannes Draskhanakertts’i 1996, Hayots’ patmut’yun, ashkharhabar t’argm. yev tsanot’agr., G. B. T’umanyani, Yer․, YePH hrat., ej 397.
Ghazaryan A․ 2018, Avani tachari yerklezu tsatskagir ardzanagrut’yuny. me?k, t’e? yerku ardzanagrut’yun, «Akunk’» gitakan hodvatsneri zhoghovatsu, t’iv 3 (19), Yerevan, YePH hratarakch’․, ej 63-73.
Ghafadaryan K. 1968, Patmahnagitakan ditoghut’yunner Avani tachari veraberyal (Yerevani himnadrman 2750-amyaki arrt’iv), «Patmabanasirakan handes», t’. 3 (42), Yerevan, HSSH GA «Gitut’yun» hrat., ej 76-90.
Ghafadaryan K․ 1975, Yerevan․ mijnadaryan hushardzannery yev vimakan ardzanagrut’yunnery, HSSH GA hratarakch’․, Yerevan, ej 252.
Marut’yan T. 1976, Avani tachary yev haranman hushardzanner, Yerevan, «Hayastan» hrat., 204 ej:
Marut’yan T․1980, Avani tachari karruts’man zhamanaky, «Lraber hasarakakan gitut’yunneri», t’․ 2, ej 69-76.
Yovhan Mayragomets’i 2005, Dawt’ay Mets Koghmants’ yepiskoposi vasn patkerats’ yev nkaragrut’eants’, harts’uats i Yovhannay Mayragomets’woy, gitakan bnagiry, N․ Pogharyani, «Matenagirk’ Hayots’», D․ ht․, E․ dar, Ant’ilias-Libanan, ej 355-357.
Samuel Anets’i 2014, Samueli k’ahanayi Anets’woy Hawak’munk’ i grots’ patmagrats’ yaghags giwti zhamanakats’ minch’ev i nerkays tsayrak’agh arareal, yarrajabanov, hamematut’eamb, yawyeluatsnerov yev tsanot’ut’iwnnerov Arshak Ter–Mik’eleani, Vagharshapat, S․ Ejmiatsni tparan, 1892, ej 302.
Samuel Anets’i yev sharunakoghner 2014, Zhamanakagrut’yun, Adamits’ minch’ev 1776 t’․, ashkhatasirut’yamb, K․ Mat’evosyani, Yer․, «Nairi», ej 504.
Sebeos 2005, Patmut’yun, k’nnakan bnagiry, G. V. Abgaryani, arevelahayeren t’argm. yev tsanot’agr., G. K. Khach’atryani yev V. A. Yeghiazaryani, Yer․, «ZANGAK-97» hrat, ej 404.
Smbatyan SH․ 1972, Mi k’ani chshgrtumner Movses Kaghankatvats’u «Aghvanits’ ashkharhi patmut’yan» bnagri mej, «Patmabanasirakan handes», t’․ 2, 1972, ej 174-192.
Step’anos Orbelean 1910, Patmut’iwn nahangin Sisakan, Arareal Step’annosi Orbelean ark’episkoposi Siwneats’, T’iflis, yelek’trasharzh tp․ or․ N. Aghaneants’i, ej 610.
Eremyan A. 1969, K voprosu o datirovke kafedralʹnoj cerkvi v Avane, «Lraber hasarakakan gitut’yunneri», t’. 3, Yerevan, HSSRR GA hrat., ej 47-62.
Tokarskiy N. 1961, Arkhitektura Armenii IV-XIV vv., Yerevan, «Armgosizdat», 388 str. + tablitsy 100 str․
Yakobson A. 1950, Ocherk istorii zodchestva Armenii V-XVII vv., pod obshch. red. N. M. Bachinskogo, Gos. izd-vo arkhitektury i gradostroitel'stva, Moskva-Leningrad, 103 s.
Bartikyan H. 1962, «Narratio de rebus Armeniae»: hunaren targmanutyamb mez hasats mi hay-qaghkedonakan skzbnaghbyur, “Banber Matenadarani”, t. 6. (in Armenian)
Totamanyan T. 2013, Nyuter hajkakan chartarapetutyan, EPH hrat. (in Armenian)
Kirakos Gandzaketsi 1961, Patmutyun Hayots, ashkhatasirut. K. M. Ohanjanyani, HSSR GA hrat. (in Armenian)
Hovhannes Draskhanakertsi 1961, Hayots patmutyun, ashkharhab. targ. ev tsanotagr. G. B. Tumanyani, EPH hrat. (in Armenian)
Ghazaryan A. 2018, Avani tachari e8klezwu tsatskagir ardzanagreutyuně: mek?, te? Erku ardzanagrutyun, “Akunq”, t. 3(19), EPH hrat. (in Armenian)
Ghafadaryan K. 1968, Patmahnagitakan ditoghutyunner Avani tachari veraberyal, “Patmabanasirakan hands”, t. 3(42). (in Armenian)
Ghafadaryan K. 1975, Erevan: mijnadaryan hushardzannerě ev vimakan ardzanagrutyunnerě, HSSH GA hrat. (in Armenian)
Marutyan T. 1976, Avani tacharě ev haranman huhsardzannerě, Yerevan, “Hayastan” hrat. (in Armenian)
Marutyan T. 1980, Avani tachari karutsman zhamanakě, “Lraber hasarakakan gitutynneri”, t. 2. (in Armenian)
Hovhan Mayragometsi 2005, Davta Mets Koghmants episkoposi vasn patkerats ev nkaragrutyants hartsvats i Hwvhanna Mayragometsvo, git. bnagirě N. Pogharyani, “Matenagirq Hayots”, D h., E dar, Antilias-Libanan. (in Armenian)
Samuel Anetsi 2014, Samueli qahanayi Anetsvo Havaqmunq i grots patmagrats haghags gyuti zhamanakats minchev i nerkays tsayraqagh araryal, harajabaně Arshak Ter-Mikeleani, S. Echmiadzni tpar. (in Armenian)
Samuel Anetsi ev sharunakoghner 2014, Zhamanakagrutyn, Adamits minchev 1776 t., ashkhatas. K. Matevosyani, “Nairi” hrat. (in Armenian)
Sebeos 2005, Patmutyun, qnn. bnag. G. Abgaryani, targ. ev tsanotag. G. Khachatryani ev V. Eghiazaryani, “Zangak” hrat. (in Armenian)
Smbatyan Sh. 1972, Mi qani chshtumner Movses Kaghankatvatsu “Aghvanits ashkharhi patmutyan” bnagri mej, “Patma-banasirakan hands”, t. 2. (in Armenian)
Stepanos Orbelean 1910, Patmutyun nahangin Sisakan, arareal Stepanosi Orbelean arqepiskoposi Syuneats, Tiflis, tp. N. Aghaneantsi. (in Armenian)
Jeremmyan A. 1669, K voprosu o datirovke kafedralnoj cerkvi v Avane, “Lraber hasarakakan gitutynneri”, t. 3. (in Russian)
Tokarskij N. 1961, Arxitektura Armenii IV-XIV vv., “Armgosizdat”. (in Russian)
Jakobson A. 1950, Ocherk istorii zodchestva Armenii V-XVII vv., Gos. izdat. (in Russian).
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Avetik Ghazaryan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
